حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي بِمِنًى، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الأُمَّةِ إِنْ مَرِضُوا فَلاَ تَعُودُوهُمْ وَإِنْ مَاتُوا فَلاَ تَشْهَدُوهُمْ " .
Бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Абу Ҳозим ривоят қилди. У: менга Минода отамдан, у ибн Умардан, у Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди. У киши: «Қадарийлар — бу умматнинг мажусийларидир. Агар касал бўлсалар, уларни бориб кўрманглар; агар ўлсалар, уларнинг (жанозасида) ҳозир бўлманглар» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُمَرَ، مَوْلَى غُفْرَةَ عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الأَنْصَارِ عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لِكُلِّ أُمَّةٍ مَجُوسٌ وَمَجُوسُ هَذِهِ الأُمَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ قَدَرَ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ فَلاَ تَشْهَدُوا جَنَازَتَهُ وَمَنْ مَرِضَ مِنْهُمْ فَلاَ تَعُودُوهُمْ وَهُمْ شِيعَةُ الدَّجَّالِ وَحَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُلْحِقَهُمْ بِالدَّجَّالِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, бизга Суфён Умар ибн Муҳаммаддан, у Ғуфранинг озод қилинган қули Умардан, у ансорлардан бўлган бир кишидан, у Ҳузайфадан хабар берди. У: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ҳар бир умматнинг мажусийлари бор; бу умматнинг мажусийлари — ‹тақдир йўқ› дейдиганлардир. Улардан ким ўлса, унинг жанозасида ҳозир бўлманглар; ким касал бўлса, уни бориб кўрманглар. Улар Дажжолнинг тарафдорларидир ва Аллаҳнинг зиммасида уларни Дажжолга қўшиб қўйиш ҳақдир» дедилар, деди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَّ يَزِيدَ بْنَ زُرَيْعٍ، وَيَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، حَدَّثَاهُمْ قَالاَ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، قَالَ حَدَّثَنَا قَسَامَةُ بْنُ زُهَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الأَرْضِ فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الأَرْضِ جَاءَ مِنْهُمُ الأَحْمَرُ وَالأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِكَ وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ " . زَادَ فِي حَدِيثِ يَحْيَى " وَبَيْنَ ذَلِكَ " . وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ .
Бизга Мусаддад ривоят қилдики, Язид ибн Зурайъ ва Яҳё ибн Саъийд уларга ривоят қилдилар. Улар: бизга Авф ривоят қилди, дедилар. У: бизга Қасома ибн Зуҳайр ривоят қилди, деди. У: бизга Абу Мусо Ашъарий ривоят қилди, деди. У: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Аллаҳ Одамни бутун ер юзидан олган бир ҳовуч (тупроқ)дан яратди. Шу сабабли Одам болалари ернинг (ҳар хил) миқдорига кўра (турлича) бўлди: улардан қизили, оқи, қораси ва шулар орасидагилари; (кўнгли) юмшоғи ва қаттиғи; ёмони ва яхшиси келди» дедилар, деди. Яҳёнинг ҳадисида «ва шулар орасидагиси» (сўзини) қўшди. Хабар бериш эса Язиднинг ҳадисидадир.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ مَنْصُورَ بْنَ الْمُعْتَمِرِ، يُحَدِّثُ عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ كُنَّا فِي جَنَازَةٍ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ وَمَعَهُ مِخْصَرَةٌ فَجَعَلَ يَنْكُتُ بِالْمِخْصَرَةِ فِي الأَرْضِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ " مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلاَّ قَدْ كَتَبَ اللَّهُ مَكَانَهَا مِنَ النَّارِ أَوْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلاَّ قَدْ كُتِبَتْ شَقِيَّةً أَوْ سَعِيدَةً " . قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَفَلاَ نَمْكُثُ عَلَى كِتَابِنَا وَنَدَعُ الْعَمَلَ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ لَيَكُونَنَّ إِلَى السَّعَادَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشِّقْوَةِ لَيَكُونَنَّ إِلَى الشِّقْوَةِ قَالَ " اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ أَمَّا أَهْلُ السَّعَادَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِلسَّعَادَةِ وَأَمَّا أَهْلُ الشِّقْوَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِلشِّقْوَةِ " . ثُمَّ قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ " { فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * . فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى } " .
Бизга Мусаддад ибн Мусарҳад ривоят қилди, бизга Муътамир ривоят қилди. У: мен Мансур ибн Муътамирнинг Саъд ибн Убайдадан, у Абдуллаҳ ибн Ҳабиб Абу Абдурраҳмон Суламийдан, у Алийдан — унга салом бўлсин — ривоят қилаётганини эшитдим. У (Алий) деди: Биз Бақиъ Ғарқадда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳам бўлган бир жанозада эдик. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам келдилар ва ўтирдилар, қўлларида бир таёқча бор эди, у билан ерни чизиб ўйнай бошладилар. Сўнг бошларини кўтариб: «Сизлардан бирортангиз, ҳеч бир туғилган жон йўқки, Аллаҳ унинг дўзахдаги ёки жаннатдаги ўрнини ёзиб қўймаган бўлса; бахтсиз ёки бахтли эканлиги ёзилган бўлмаса» дедилар. (Алий) деди: Шунда жамоадан бир киши: «Эй Аллаҳнинг пайғамбари, биз ўша ёзувимизга таяниб, амални тарк қила қолмаймизми? Бахт аҳлидан бўлган киши шубҳасиз бахтга (етади), шақоват аҳлидан бўлган киши шубҳасиз шақоватга (етади-ку)?» деди. У киши: «Амал қилинглар, ҳар ким (ўзи учун яратилган нарсага) муяссар қилинган. Бахт аҳли бахтга муяссар қилинади, шақоват аҳли эса шақоватга муяссар қилинади» дедилар. Сўнг Аллаҳнинг пайғамбари: «‹Бас, ким (яхшилик) берган ва (Аллаҳдан) қўрқган ҳамда гўзал (калима)ни тасдиқлаган бўлса, биз уни осонликка муяссар қилурмиз. Аммо ким бахиллик қилган ва ўзини беҳожат санаган ҳамда гўзал (калима)ни ёлғонга чиқарган бўлса, биз уни қийинчиликка муяссар қилурмиз›» (оятини) ўқидилар.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقَدَرِ بِالْبَصْرَةِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَاجَّيْنِ أَوْ مُعْتَمِرَيْنِ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا يَقُولُ هَؤُلاَءِ فِي الْقَدَرِ . فَوَفَّقَ اللَّهُ لَنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ دَاخِلاً فِي الْمَسْجِدِ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّهُ قَدْ ظَهَرَ قِبَلَنَا نَاسٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَفَقَّرُونَ الْعِلْمَ يَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَالأَمْرُ أُنُفٌ . فَقَالَ إِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي بَرِيءٌ مِنْهُمْ وَهُمْ بُرَآءُ مِنِّي وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَوْ أَنَّ لأَحَدِهِمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ نَعْرِفُهُ حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلاَمِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الإِسْلاَمُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلاً " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِيمَانِ . قَالَ " أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِحْسَانِ قَالَ " أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ . قَالَ " مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَاتِهَا . قَالَ " أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ " . قَالَ ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَبِثْتُ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ " يَا عُمَرُ هَلْ تَدْرِي مَنِ السَّائِلُ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ " .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муъоз ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Каҳмас ибн Бурайда(нинг ўғли)дан, у Яҳё ибн Яъмардан ривоят қилди. У деди: Басрада тақдир ҳақида биринчи бўлиб сўзлаган киши Маъбад Жуҳаний эди. Мен ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмон Ҳимярий ҳаж ёки умра қилмоқчи бўлиб йўлга чиқдик. Биз: «Агар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан бирортасига йўлиқсак, ундан буларнинг тақдир ҳақида нима деяётганлари тўғрисида сўрасак» дедик. Шунда Аллаҳ бизга масжидга кириб келаётган Абдуллаҳ ибн Умарни муяссар қилди. Мен ва шеригим уни икки тарафдан ўраб олдик. Мен шеригим сўзни менга топширади деб гумон қилдим ва: «Эй Абу Абдурраҳмон, бизнинг томонимизда Қуръан ўқийдиган ва илмни ўрганадиган баъзи кишилар пайдо бўлди, улар тақдир йўқ, иш (олдиндан белгиланмаган, балки) янгидан бошланади, деб даъво қиладилар» дедим. У: «Агар ўшаларга йўлиқсанг, уларга айт: мен улардан берухман, улар ҳам мендан берухдир. Абдуллаҳ ибн Умар қасам ичиб айтадиган Зотга қасамки, агар улардан бирортасида Уҳуд тоғича олтин бўлса-ю, уни (Аллаҳ йўлида) сарф қилса, тақдирга иймон келтирмагунча, Аллаҳ ундан буни қабул қилмайди» деди. Сўнг деди: Менга Умар ибн Хаттоб ривоят қилиб айтди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик, тўсатдан олдимизга кийимлари жуда оппоқ, сочлари жуда қоп-қора бир киши пайдо бўлди. Унда сафар асари кўринмасди, биз уни танимасдик ҳам. У Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиларига келиб ўтирди, тиззаларини у кишининг тиззаларига тақаб, кафтларини у кишининг сонларига қўйди-да: «Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар беринг» деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ислом — Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллаҳнинг Расули деб гувоҳлик беришинг, намозни барпо қилишинг, закотни беришинг, Рамазонда рўза тутишинг ва йўлига қодир бўлсанг Байтни ҳаж қилишингдир» дедилар. У: «Тўғри айтдинг» деди. (Умар) деди: Биз ундан ажабландик — ўзи сўрайди, ўзи тасдиқлайди. У: «Менга иймон ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Аллаҳга, Унинг малоикаларига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига иймон келтиришинг ва тақдирнинг яхшисию ёмонига иймон келтиришингдир» дедилар. У: «Тўғри айтдинг» деди. У: «Менга эҳсон ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Аллаҳга гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир; агар сен Уни кўрмасанг ҳам, У сени кўриб турибди» дедилар. У: «Менга (қиёмат) соати ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Бу ҳақда сўралган киши сўровчидан кўра билимдонроқ эмас» дедилар. У: «Менга унинг аломатлари ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Чўри ўз бекасини туғиши ва ялангоёқ, яланғоч, фақир, қўй боқадиган кишиларнинг биноларда бир-биридан ўзиб (баланд қуриш билан) фахрланишини кўришингдир» дедилар. (Умар) деди: Сўнг у кетди. Мен уч (кун) турдим. Сўнг у киши: «Эй Умар, сўровчи ким эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчироқ» дедим. У киши: «У Жибрил эди — сизларга Дийнингизни ўргатиш учун келибди» дедилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، وَحُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ لَقِينَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَذَكَرْنَا لَهُ الْقَدَرَ وَمَا يَقُولُونَ فِيهِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ زَادَ قَالَ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ مُزَيْنَةَ أَوْ جُهَيْنَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِيمَا نَعْمَلُ أَفِي شَىْءٍ قَدْ خَلاَ أَوْ مَضَى أَوْ شَىْءٍ يُسْتَأْنَفُ الآنَ قَالَ " فِي شَىْءٍ قَدْ خَلاَ وَمَضَى " . فَقَالَ الرَّجُلُ أَوْ بَعْضُ الْقَوْمِ فَفِيمَ الْعَمَلُ قَالَ " إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنَّ أَهْلَ النَّارِ يُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ " .
Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Яҳё Усмон ибн Ғиёсдан ривоят қилди. У: менга Абдуллаҳ ибн Бурайда Яҳё ибн Яъмар ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан ривоят қилди, деди. У деди: Биз Абдуллаҳ ибн Умарга йўлиқдик ва унга тақдир ҳамда у ҳақда (одамлар) нима деяётганини эслатдик. Сўнг у шунга ўхшашини зикр қилди, (фақат шуни) қўшди: Деди: Ундан Музайна ёки Жуҳайна(қабиласи)дан бўлган бир киши сўраб: «Эй Расулуллаҳ, биз нимада амал қиламиз — ўтиб бўлган, тугаб бўлган нарсадами ёки ҳозир янгидан бошланадиган нарсадами?» деди. У киши: «Ўтиб, тугаб бўлган нарсада» дедилар. Шунда ўша киши ёки жамоадан баъзилари: «Унда амалнинг (фойдаси) нимада?» деди. У киши: «Албатта, жаннат аҳли жаннат аҳлининг амалига муяссар қилинади, дўзах аҳли эса дўзах аҳлининг амалига муяссар қилинади» дедилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلْقَمَةُ بْنُ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ يَعْمَرَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ قَالَ فَمَا الإِسْلاَمُ قَالَ " إِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَحَجُّ الْبَيْتِ وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَالاِغْتِسَالُ مِنَ الْجَنَابَةِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ عَلْقَمَةُ مُرْجِئٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Холид ривоят қилди, бизга Фирёбий Суфёндан ривоят қилди. У: бизга Алқама ибн Марсад Сулаймон ибн Бурайдадан, у ибн Яъмардан ушбу ҳадисни — қўшиб ва камайтириб — ривоят қилди, деди. У: «Ислом нима?» деди. У киши: «Намозни барпо қилиш, закотни бериш, Байтни ҳаж қилиш, Рамазон ойида рўза тутиш ва жанобатдан ғусл қилишдир» дедилар. Абу Довуд деди: Алқама муржиъийдир.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ قَالاَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَجْلِسُ بَيْنَ ظَهْرَىْ أَصْحَابِهِ فَيَجِيءُ الْغَرِيبُ فَلاَ يَدْرِي أَيُّهُمْ هُوَ حَتَّى يَسْأَلَ فَطَلَبْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَجْعَلَ لَهُ مَجْلِسًا يَعْرِفُهُ الْغَرِيبُ إِذَا أَتَاهُ - قَالَ - فَبَنَيْنَا لَهُ دُكَّانًا مِنْ طِينٍ فَجَلَسَ عَلَيْهِ وَكُنَّا نَجْلِسُ بِجَنْبَتَيْهِ وَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا الْخَبَرِ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ فَذَكَرَ هَيْئَتَهُ حَتَّى سَلَّمَ مِنْ طَرْفِ السِّمَاطِ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ . قَالَ فَرَدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Жарийр Абу Фарва Ҳамдонийдан, у Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарийрдан, у Абу Зар ва Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. Улар: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам саҳобаларининг орасида ўтирар эдилар, бегона киши келганида, сўрамагунча улардан қайси бири у киши эканини билолмасди. Шунда биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан у киши учун бегона киши келганида таниб оладиган бир ўрин қилишни илтимос қилдик. (Улар) деди: Биз у киши учун лойдан бир супача қурдик, у киши унга ўтирдилар, биз эса икки тарафида ўтирардик. Сўнг ушбу хабарга ўхшашини зикр қилди: Бир киши келиб қолди — унинг кўринишини таърифлади — то сафнинг четидан салом бергунгача. У: «Ассалому алайка, эй Муҳаммад» деди. (Улар) деди: Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васаллам унга (саломини) қайтардилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَالِدٍ الْحِمْصِيِّ، عَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ فَقُلْتُ لَهُ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَىْءٌ مِنَ الْقَدَرِ فَحَدِّثْنِي بِشَىْءٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُذْهِبَهُ مِنْ قَلْبِي . فَقَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ عَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ كَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ أَنْفَقْتَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ وَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَلَوْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا لَدَخَلْتَ النَّارَ . قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ - قَالَ - ثُمَّ أَتَيْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ - قَالَ - ثُمَّ أَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ .
Бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, бизга Суфён Абу Синондан, у Ваҳб ибн Холид Ҳимсийдан, у ибн Дайламийдан хабар берди. У деди: Мен Убай ибн Каъбнинг олдига келдим ва унга: «Кўнглимга тақдир борасида бир нарса тушди, менга шундай бир нарса ривоят қилки, Аллаҳ уни қалбимдан кетказса» дедим. У: «Агар Аллаҳ осмонлари аҳлини ва ери аҳлини азобласа, уларни зулм қилмаган ҳолда азоблаган бўларди; агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати улар учун ўз амалларидан кўра яхшироқ бўларди. Агар сен Уҳудча олтинни Аллаҳ йўлида сарфласанг ҳам, тақдирга иймон келтирмагунча, сенга етган нарсанинг сенга хато қилиб ўтиб кетмаслигини, сенга хато қилиб ўтган нарсанинг эса сенга етиши мумкин эмаслигини билмагунча, Аллаҳ ундан (сарфингни) қабул қилмайди. Агар шундан бошқа (эътиқодда) ўлсанг, дўзахга кирасан» деди. (Ибн Дайламий) деди: Сўнг мен Абдуллаҳ ибн Масъуднинг олдига келдим, у ҳам шунга ўхшаш деди. Сўнг Ҳузайфа ибн Ямоннинг олдига келдим, у ҳам шунга ўхшаш деди. Сўнг Зайд ибн Собитнинг олдига келдим, у менга Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламдан шунга ўхшашини ривоят қилди.
حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ رَبَاحٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عَبْلَةَ، عَنْ أَبِي حَفْصَةَ، قَالَ قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ لاِبْنِهِ يَا بُنَىَّ إِنَّكَ لَنْ تَجِدَ طَعْمَ حَقِيقَةِ الإِيمَانِ حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَمَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ . قَالَ رَبِّ وَمَاذَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبْ مَقَادِيرَ كُلِّ شَىْءٍ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ " . يَا بُنَىَّ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ مَاتَ عَلَى غَيْرِ هَذَا فَلَيْسَ مِنِّي " .
Бизга Жаъфар ибн Мусофир Ҳузалий ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Ҳассон ривоят қилди, бизга Валид ибн Рабоҳ Иброҳим ибн Абу Аблодан, у Абу Ҳафсадан ривоят қилди. У деди: Убода ибн Сомит ўғлига: «Эй ўғилчам, сен сенга етган нарсанинг сенга хато қилиб ўтмаслигини ва сенга хато қилиб ўтган нарсанинг сенга етиши мумкин эмаслигини билмагунингча, иймон ҳақиқатининг таъмини топа олмайсан. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг: ‹Албатта, Аллаҳ дастлаб Қаламни яратди ва унга: «Ёз» деди. У: «Эй Роббим, нимани ёзай?» деди. (Аллаҳ): «Қиёмат қоим бўлгунча ҳар бир нарсанинг ўлчовини (тақдирини) ёз» деди›, деганларини эшитдим. Эй ўғилчам, мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг: ‹Ким шундан бошқа (эътиқодда) ўлса, у мендан эмас›, деганларини эшитдим» деди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، - الْمَعْنَى - قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ طَاوُسًا، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُخْبِرُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا مِنَ الْجَنَّةِ . فَقَالَ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلاَمِهِ وَخَطَّ لَكَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ تَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى " . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ عَمْرٍو عَنْ طَاوُسٍ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ .
Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, (ҳ) ва бизга Аҳмад ибн Солиҳ ривоят қилди — мазмуни бир — у: бизга Суфён ибн Уяйна Амр ибн Дийнордан ривоят қилди, деди. У Товуснинг: мен Абу Ҳурайранинг Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламдан хабар бериб айтаётганини эшитдим, деганини эшитди. У киши: «Одам билан Мусо баҳслашдилар. Мусо: ‹Эй Одам, сен бизнинг отамизсан, бизни зиён қилдинг ва жаннатдан чиқардинг› деди. Одам: ‹Сен Мусосанки, Аллаҳ сени Ўз каломи билан танлади ва Тавротни Ўз қўли билан сенга битди; мени яратишидан қирқ йил олдин устимга белгилаб қўйган иш учун мени маломат қиласанми?› деди. Шунда Одам Мусони (далилда) енгди» дедилар. Аҳмад ибн Солиҳ Амрдан, у Товусдан, у Абу Ҳурайрадан эшитганини (айтди).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مُوسَى قَالَ يَا رَبِّ أَرِنَا آدَمَ الَّذِي أَخْرَجَنَا وَنَفْسَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَرَاهُ اللَّهُ آدَمَ فَقَالَ أَنْتَ أَبُونَا آدَمُ فَقَالَ لَهُ آدَمُ نَعَمْ . قَالَ أَنْتَ الَّذِي نَفَخَ اللَّهُ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَعَلَّمَكَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَمَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ أَخْرَجْتَنَا وَنَفْسَكَ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ وَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ أَنْتَ نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي كَلَّمَكَ اللَّهُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ رَسُولاً مِنْ خَلْقِهِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ أَفَمَا وَجَدْتَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَفِيمَ تَلُومُنِي فِي شَىْءٍ سَبَقَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ الْقَضَاءُ قَبْلِي " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ " فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى " .
Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ривоят қилди. У: бизга ибн Ваҳб ривоят қилди, деди. У: менга Ҳишом ибн Саъд Зайд ибн Асламдан, у отасидан хабар бердики, Умар ибн Хаттоб: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Мусо: ‹Эй Роббим, бизни ва ўзини жаннатдан чиқарган Одамни бизга кўрсат› деди. Шунда Аллаҳ унга Одамни кўрсатди. У: ‹Сен отамиз Одаммисан?› деди. Одам унга: ‹Ҳа› деди. У: ‹Сен Аллаҳ Ўз руҳидан пуфлаган, сенга барча исмларни ўргатган ва малоикаларга буюриб, улар сенга сажда қилган кишимисан?› деди. У: ‹Ҳа› деди. У: ‹Бизни ва ўзингни жаннатдан чиқаришингга нима сабаб бўлди?› деди. Одам унга: ‹Сен кимсан?› деди. У: ‹Мен Мусоман› деди. (Одам): ‹Сен Бани Исроил пайғамбари — Аллаҳ сени парда ортидан, сен билан Ўзи орасига махлуқотидан бирор элчи қўймай (бевосита) гаплашган кишимисан?› деди. У: ‹Ҳа› деди. (Одам): ‹Бу (иш) мен яратилишимдан олдин Аллаҳнинг китобида (ёзилган) бўлганини топмадингми?› деди. У: ‹Ҳа› деди. (Одам): ‹Унда мендан олдин Аллаҳ таолодан ҳукми ўтиб бўлган бир нарсада мени нега маломат қиласан?› деди» дедилар, деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам шу ўринда: «Шунда Одам Мусони енгди, Одам Мусони енгди» дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، أَنَّ عَبْدَ الْحَمِيدِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، أَخْبَرَهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ } قَالَ قَرَأَ الْقَعْنَبِيُّ الآيَةَ . فَقَالَ عُمَرُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ " . فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ النَّارَ " .
Бизга Абдуллаҳ Қаънабий Моликдан, у Зайд ибн Абу Унайсадан ривоят қилдики, Абдулҳамид ибн Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Хаттоб унга Муслим ибн Ясор Жуҳанийдан хабар бердики, Умар ибн Хаттобдан ушбу оят: «(Эсланг) ўшанда Роббинг Одам болаларидан, уларнинг пуштларидан...» (ҳақида) сўралди — Қаънабий оятни ўқиди. Шунда Умар: «Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан бу ҳақда сўралганини эшитдим, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: ‹Албатта, Аллаҳ азза ва жалла Одамни яратди, сўнг Ўнг (қўли) билан унинг елкасини сийпалади ва ундан бир зурриётни чиқариб: «Буларни жаннат учун яратдим, улар жаннат аҳлининг амалини қиладилар» деди. Сўнг елкасини (яна) сийпалади ва ундан бир зурриётни чиқариб: «Буларни дўзах учун яратдим, улар дўзах аҳлининг амалини қиладилар» деди›, дедилар» деди. Шунда бир киши: «Эй Расулуллаҳ, унда амалнинг (фойдаси) нимада?» деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Аллаҳ азза ва жалла бандани жаннат учун яратганида, уни жаннат аҳлининг амали билан ишлатади, ҳатто у жаннат аҳли амалларидан бири устида ўлади ва шу билан уни жаннатга киритади. Бандани дўзах учун яратганида эса, уни дўзах аҳлининг амали билан ишлатади, ҳатто у дўзах аҳли амалларидан бири устида ўлади ва шу билан уни дўзахга киритади» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُصَفَّى، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ جُعْثُمَ الْقُرَشِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَحَدِيثُ مَالِكٍ أَتَمُّ .
Бизга Муҳаммад ибн Мусаффо ривоят қилди, бизга Бақийя ривоят қилди. У: менга Умар ибн Жуъсум Қураший ривоят қилди, деди. У: менга Зайд ибн Абу Унайса Абдулҳамид ибн Абдурраҳмондан, у Муслим ибн Ясордан, у Нуъайм ибн Робиъадан ривоят қилди, деди. У: Мен Умар ибн Хаттобнинг ҳузурида эдим, деб ушбу ҳадисни (ривоят қилди). Моликнинг ҳадиси тўлиқроқдир.
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَقَبَةَ بْنِ مَصْقَلَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْغُلاَمُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ كَافِرًا وَلَوْ عَاشَ لأَرْهَقَ أَبَوَيْهِ طُغْيَانًا وَكُفْرًا " .
Бизга Қаънабий ривоят қилди, бизга Муътамир отасидан, у Рақаба ибн Масқаладан, у Абу Ишоқдан, у Саъийд ибн Жубайрдан, у ибн Аббосдан, у Убай ибн Каъбдан ривоят қилди. У: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Хизр ўлдирган бола кофир (табиатли) қилиб яратилган эди; агар яшаганида, ота-онасини туғён ва куфрга ботирар эди» дедилар, деди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي قَوْلِهِ { وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ } " وَكَانَ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا " .
Бизга Маҳмуд ибн Холид ривоят қилди, бизга Фирёбий Исроилдан ривоят қилди, бизга Абу Ишоқ Саъийд ибн Жубайрдан, у ибн Аббосдан ривоят қилди. У: бизга Убай ибн Каъб ривоят қилди, деди. У: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг Аллаҳнинг ‹Болага келсак, унинг ота-онаси мўмин эди› (сўзи ҳақида): «У яратилган кун(и)даёқ кофир (табиатли) қилиб яратилган эди» деётганларини эшитдим, деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلاَمًا يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَتَنَاوَلَ رَأْسَهُ فَقَلَعَهُ فَقَالَ مُوسَى { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً } " . الآيَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Миҳрон Розий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна Амрдан, у Саъийд ибн Жубайрдан ривоят қилди. У: Ибн Аббос деди: менга Убай ибн Каъб Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди. У киши: «Хизр болалар билан ўйнаб юрган бир болани кўриб, унинг бошини ушлаб узиб олди. Шунда Мусо: ‹Бегуноҳ бир жонни ўлдирдингми?...› (оятини) деди» дедилар, деди.
حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ سُفْيَانَ - عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ " إِنَّ خَلْقَ أَحَدِكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُبْعَثُ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ فَيُكْتَبُ رِزْقُهُ وَأَجَلُهُ وَعَمَلُهُ ثُمَّ يُكْتَبُ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ أَوْ قِيدُ ذِرَاعٍ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ أَوْ قِيدُ ذِرَاعٍ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا " .
Бизга Ҳафс ибн Умар Намарий ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, (ҳ) ва бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, бизга Суфён хабар берди — мазмуни бир, хабар бериш эса Суфённинг ҳадисидадир — Аъмашдан. У: бизга Зайд ибн Ваҳб ривоят қилди, деди. У: бизга Абдуллаҳ ибн Масъуд ривоят қилди, деди. У: бизга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам — у зот рост сўзловчи, рост (деб) тасдиқланган зотдирлар — ривоят қилиб: «Албатта, сизлардан бирортангизнинг яратилиши онасининг қорнида қирқ кун (нутфа ҳолида) жам қилинади, сўнг шунча (вақт) лахта қон бўлади, сўнг шунча (вақт) бир парча гўшт бўлади, сўнг унга малоика юборилади ва тўрт калима билан буюрилади: ризқи, ажали, амели ёзилади ва бахтсиз ёки бахтли (эканлиги) ёзилади. Сўнг унга руҳ пуфланади. Албатта, сизлардан бирингиз жаннат аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан жаннат орасида бир тирсак ёки тирсакча (масофа) қолганида, устига (ёзилган) китоб ўзиб кетади-да, у дўзах аҳлининг амалини қилиб, унга (дўзахга) киради. Албатта, сизлардан бирингиз дўзах аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан дўзах орасида бир тирсак ёки тирсакча (масофа) қолганида, устига (ёзилган) китоб ўзиб кетади-да, у жаннат аҳлининг амалини қилиб, унга (жаннатга) киради» дедилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعُلِمَ أَهْلُ الْجَنَّةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ فَفِيمَ يَعْمَلُ الْعَامِلُونَ قَالَ " كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ " .
Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд Язид Ришкдан ривоят қилди. У: бизга Мутарриф Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилди, деди. У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга: «Эй Расулуллаҳ, жаннат аҳли дўзах аҳлидан (олдиндан) маълум бўлганми?» дейилди. У киши: «Ҳа» дедилар. У (сўровчи): «Унда амал қилувчилар нимада амал қиладилар?» деди. У киши: «Ҳар ким нима учун яратилган бўлса, ўшанга муяссар қилинади» дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ شَرِيكٍ الْهُذَلِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ مَيْمُونٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُجَالِسُوا أَهْلَ الْقَدَرِ وَلاَ تُفَاتِحُوهُمْ " .
Бизга Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Язид Муқри Абу Абдурраҳмон ривоят қилди. У: менга Саъийд ибн Абу Айюб ривоят қилди, деди. У: менга Ато ибн Дийнор Ҳаким ибн Шарийк Ҳузалийдан, у Яҳё ибн Маймун Ҳазрамийдан, у Робиъа Журашийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Умар ибн Хаттобдан, у Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди, деди. У киши: «Қадар аҳли билан бирга ўтирманглар ва улар билан (суҳбатни) бошламанглар» дедилар.