حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَسْجِدِ الْكَعْبَةِ أَنَّهُ جَاءَهُ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ وَهْوَ نَائِمٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَقَالَ أَوَّلُهُمْ أَيُّهُمْ هُوَ فَقَالَ أَوْسَطُهُمْ هُوَ خَيْرُهُمْ. فَقَالَ آخِرُهُمْ خُذُوا خَيْرَهُمْ. فَكَانَتْ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَلَمْ يَرَهُمْ حَتَّى أَتَوْهُ لَيْلَةً أُخْرَى فِيمَا يَرَى قَلْبُهُ، وَتَنَامُ عَيْنُهُ وَلاَ يَنَامُ قَلْبُهُ وَكَذَلِكَ الأَنْبِيَاءُ تَنَامُ أَعْيُنُهُمْ وَلاَ تَنَامُ قُلُوبُهُمْ، فَلَمْ يُكَلِّمُوهُ حَتَّى احْتَمَلُوهُ فَوَضَعُوهُ عِنْدَ بِئْرِ زَمْزَمَ فَتَوَلاَّهُ مِنْهُمْ جِبْرِيلُ فَشَقَّ جِبْرِيلُ مَا بَيْنَ نَحْرِهِ إِلَى لَبَّتِهِ حَتَّى فَرَغَ مِنْ صَدْرِهِ وَجَوْفِهِ، فَغَسَلَهُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ بِيَدِهِ، حَتَّى أَنْقَى جَوْفَهُ، ثُمَّ أُتِيَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ فِيهِ تَوْرٌ مِنْ ذَهَبٍ مَحْشُوًّا إِيمَانًا وَحِكْمَةً، فَحَشَا بِهِ صَدْرَهُ وَلَغَادِيدَهُ ـ يَعْنِي عُرُوقَ حَلْقِهِ ـ ثُمَّ أَطْبَقَهُ ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَضَرَبَ بَابًا مِنْ أَبْوَابِهَا فَنَادَاهُ أَهْلُ السَّمَاءِ مَنْ هَذَا فَقَالَ جِبْرِيلُ. قَالُوا وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مَعِي مُحَمَّدٌ. قَالَ وَقَدْ بُعِثَ قَالَ نَعَمْ. قَالُوا فَمَرْحَبًا بِهِ وَأَهْلاً. فَيَسْتَبْشِرُ بِهِ أَهْلُ السَّمَاءِ، لاَ يَعْلَمُ أَهْلُ السَّمَاءِ بِمَا يُرِيدُ اللَّهُ بِهِ فِي الأَرْضِ حَتَّى يُعْلِمَهُمْ، فَوَجَدَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا آدَمَ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ هَذَا أَبُوكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ. فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَرَدَّ عَلَيْهِ آدَمُ وَقَالَ مَرْحَبًا وَأَهْلاً بِابْنِي، نِعْمَ الاِبْنُ أَنْتَ. فَإِذَا هُوَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا بِنَهَرَيْنِ يَطَّرِدَانِ فَقَالَ مَا هَذَانِ النَّهَرَانِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا النِّيلُ وَالْفُرَاتُ عُنْصُرُهُمَا. ثُمَّ مَضَى بِهِ فِي السَّمَاءِ فَإِذَا هُوَ بِنَهَرٍ آخَرَ عَلَيْهِ قَصْرٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدٍ فَضَرَبَ يَدَهُ فَإِذَا هُوَ مِسْكٌ قَالَ مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا الْكَوْثَرُ الَّذِي خَبَأَ لَكَ رَبُّكَ. ثُمَّ عَرَجَ إِلَى السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ فَقَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَتْ لَهُ الأُولَى مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ. قَالُوا وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم. قَالُوا وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ. قَالُوا مَرْحَبًا بِهِ وَأَهْلاً. ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ وَقَالُوا لَهُ مِثْلَ مَا قَالَتِ الأُولَى وَالثَّانِيَةُ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى الرَّابِعَةِ فَقَالُوا لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ فَقَالُوا مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ السَّادِسَةِ فَقَالُوا لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَقَالُوا لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، كُلُّ سَمَاءٍ فِيهَا أَنْبِيَاءُ قَدْ سَمَّاهُمْ فَأَوْعَيْتُ مِنْهُمْ إِدْرِيسَ فِي الثَّانِيَةِ، وَهَارُونَ فِي الرَّابِعَةِ، وَآخَرَ فِي الْخَامِسَةِ لَمْ أَحْفَظِ اسْمَهُ، وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّادِسَةِ، وَمُوسَى فِي السَّابِعَةِ بِتَفْضِيلِ كَلاَمِ اللَّهِ، فَقَالَ مُوسَى رَبِّ لَمْ أَظُنَّ أَنْ يُرْفَعَ عَلَىَّ أَحَدٌ. ثُمَّ عَلاَ بِهِ فَوْقَ ذَلِكَ بِمَا لاَ يَعْلَمُهُ إِلاَّ اللَّهُ، حَتَّى جَاءَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى وَدَنَا الْجَبَّارُ رَبُّ الْعِزَّةِ فَتَدَلَّى حَتَّى كَانَ مِنْهُ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى فَأَوْحَى اللَّهُ فِيمَا أَوْحَى إِلَيْهِ خَمْسِينَ صَلاَةً عَلَى أُمَّتِكَ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ. ثُمَّ هَبَطَ حَتَّى بَلَغَ مُوسَى فَاحْتَبَسَهُ مُوسَى فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ مَاذَا عَهِدَ إِلَيْكَ رَبُّكَ قَالَ عَهِدَ إِلَىَّ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ. قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ فَارْجِعْ فَلْيُخَفِّفْ عَنْكَ رَبُّكَ وَعَنْهُمْ. فَالْتَفَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى جِبْرِيلَ كَأَنَّهُ يَسْتَشِيرُهُ فِي ذَلِكَ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ أَنْ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ. فَعَلاَ بِهِ إِلَى الْجَبَّارِ فَقَالَ وَهْوَ مَكَانَهُ يَا رَبِّ خَفِّفْ عَنَّا، فَإِنَّ أُمَّتِي لاَ تَسْتَطِيعُ هَذَا. فَوَضَعَ عَنْهُ عَشْرَ صَلَوَاتٍ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مُوسَى فَاحْتَبَسَهُ، فَلَمْ يَزَلْ يُرَدِّدُهُ مُوسَى إِلَى رَبِّهِ حَتَّى صَارَتْ إِلَى خَمْسِ صَلَوَاتٍ، ثُمَّ احْتَبَسَهُ مُوسَى عِنْدَ الْخَمْسِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ وَاللَّهِ لَقَدْ رَاوَدْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْمِي عَلَى أَدْنَى مِنْ هَذَا فَضَعُفُوا فَتَرَكُوهُ فَأُمَّتُكَ أَضْعَفُ أَجْسَادًا وَقُلُوبًا وَأَبْدَانًا وَأَبْصَارًا وَأَسْمَاعًا، فَارْجِعْ فَلْيُخَفِّفْ عَنْكَ رَبُّكَ، كُلَّ ذَلِكَ يَلْتَفِتُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى جِبْرِيلَ لِيُشِيرَ عَلَيْهِ وَلاَ يَكْرَهُ ذَلِكَ جِبْرِيلُ، فَرَفَعَهُ عِنْدَ الْخَامِسَةِ فَقَالَ يَا رَبِّ إِنَّ أُمَّتِي ضُعَفَاءُ أَجْسَادُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ وَأَسْمَاعُهُمْ وَأَبْدَانُهُمْ فَخَفِّفْ عَنَّا فَقَالَ الْجَبَّارُ يَا مُحَمَّدُ. قَالَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ. قَالَ إِنَّهُ لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ، كَمَا فَرَضْتُ عَلَيْكَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ ـ قَالَ ـ فَكُلُّ حَسَنَةٍ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا، فَهْىَ خَمْسُونَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ وَهْىَ خَمْسٌ عَلَيْكَ. فَرَجَعَ إِلَى مُوسَى فَقَالَ كَيْفَ فَعَلْتَ فَقَالَ خَفَّفَ عَنَّا أَعْطَانَا بِكُلِّ حَسَنَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا. قَالَ مُوسَى قَدْ وَاللَّهِ رَاوَدْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ فَتَرَكُوهُ، ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَلْيُخَفِّفْ عَنْكَ أَيْضًا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا مُوسَى قَدْ وَاللَّهِ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي مِمَّا اخْتَلَفْتُ إِلَيْهِ. قَالَ فَاهْبِطْ بِاسْمِ اللَّهِ. قَالَ وَاسْتَيْقَظَ وَهْوَ فِي مَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Ибн Молик (Анас) айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Каъба масжидидан исро қилинган (кечаси олиб борилган) кечада — унга ваҳий келишидан олдин, у Масжидул Ҳаромда ухлаб ётган пайтида — унга уч киши келди. Уларнинг биринчиси: "У қайсилари?" деди. Ўртанча(си): "У — уларнинг энг яхшиси" деди. Охиргиси: "Уларнинг энг яхшисини олинглар" деди. Бу ўша кеча эди. У уларни — то бошқа бир кеча унга — қалби кўрадиган (ҳолда) келгунча — кўрмади (кўзи ухлайди, қалби ухламайди; Набийлар шундай — кўзлари ухлайди, қалблари ухламайди). Улар у билан гаплашмадилар, то уни кўтариб, Замзам қудуқи янида қўйгунча. Улардан Жаброил уни ўз зиммасига олди: Жаброил унинг бўғзидан то қорнининг тагигача (орасини) ёрди, то кўкси ва ичини (тозалаб) тугатгунча, уни Замзам суви билан ўз қўли билан ювди, то ичини поклагунча. Кейин олтиндан бир тоғора келтирилди — унда иймон ва ҳикмат билан тўлдирилган олтиндан бир товоқ (идиш) бор эди; у билан унинг кўкси ва бўғиз томирларини тўлдирди, кейин уни ёпди. Кейин уни дунё осмонига олиб чиқди, унинг эшикларидан бирини қоқди. Осмон аҳли: "Бу ким?" деб нидо қилди. У: "Жаброил" деди. Улар: "Сен билан ким бор?" дедилар. У: "Мен билан Муҳаммад (бор)" деди. (Улар): "У (пайғамбарлик билан) юборилдими?" деди. У: "Ҳа" деди. Улар: "Унга марҳабо ва хуш келибсиз" дедилар. Осмон аҳли у билан суюнди — осмон аҳли Аллаҳнинг у ҳақида ерда нима истаётганини — то (Аллаҳ) уларга билдиргунча — билмас эди. У дунё осмонида Одамни топди. Жаброил унга: "Бу — сенинг отанг, унга салом бер" деди. У унга салом берди, Одам унга (алик) қайтарди ва: "Марҳабо ва хуш келибсиз, ўғлим; сен қандай яхши ўғилсан" деди. Бирдан у дунё осмонида икки дарёни — оқиб турган ҳолда — (кўрди). У: "Бу икки дарё нима, эй Жаброил?" деди. У: "Бу — Нил ва Фурот, уларнинг манбаи (асли шу)дир" деди. Кейин уни осмонда (яна) олиб борди, бирдан у бошқа бир дарёни (кўрди) — унинг устида дурдан ва забаржаддан бир қаср бор эди. У қўлини урди (тегизди), бирдан у — мушк (эди). У: "Бу нима, эй Жаброил?" деди. У: "Бу — Кавсар, Роббинг сен учун яшириб қўйган" деди. Кейин иккинчи осмонга кўтарилди, малоикалар унга биринчиси деган(нарса)нинг мисли айтди: "Бу ким?" У: "Жаброил" деди. Улар: "Сен билан ким бор?" дедилар. У: "Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)" деди. Улар: "Унга (пайғамбарлик) юборилдими?" деди. У: "Ҳа" деди. Улар: "Унга марҳабо ва хуш келибсиз" дедилар. Кейин уни учинчи осмонга кўтарди, улар унга биринчи ва иккинчи деган(нарса)нинг мислини айтди; кейин уни тўртинчига кўтарди, улар унга шу кабини айтди; кейин уни бешинчи осмонга кўтарди, улар шу кабини айтди; кейин уни олтинчи осмонга кўтарди, улар унга шу кабини айтди; кейин уни еттинчи осмонга кўтарди, улар унга шу кабини айтди. Ҳар бир осмонда Набийлар бор — у (Набий) уларни номлаб айтди; мен улардан: иккинчида Идрис, тўртинчида Ҳорун, бешинчида — исмини ёдламаган — бошқаси, олтинчида Иброҳим, еттинчида Мусо — Аллаҳнинг каломи (билан суҳбат шарафи) туфайли — (борлигини) ёдлаб олдим. Мусо: "Роббим, мен мендан устун (юқори) кўтарилган бирортани бўлади деб ўйламаган эдим" деди. Кейин уни шундан ҳам юқори(роқ) — Аллаҳдан бошқа ҳеч ким билмайдиган (жойгача) — кўтарди, то Сидрат ул-Мунтаҳога келгунча; ва Жаббор, иззат Робби яқинлашди, тадалли (эгилди) — то ундан икки ёй оралиғидек ёки ундан ҳам яқинроқ бўлгунча. Аллаҳ ваҳий қилган(нарса)лари орасида — ҳар кундуз-у кечада умматинг учун эллик намозни — ваҳий қилди. Кейин (Набий) тушди, то Мусога етгунча. Мусо уни тўхтатди ва: "Эй Муҳаммад, Роббинг сенга нима аҳд (фарз) қилди?" деди. У: "Менга ҳар кундуз-у кечада эллик намозни аҳд қилди" деди. (Мусо): "Албатта сенинг умматинг бунга қодир бўлмайди, қайт, Роббинг сендан ва улардан (юкни) енгиллатсин" деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жаброилга — гўё бу ҳақда ундан маслаҳат сўраётгандек — қаради, Жаброил унга: "Ҳа, агар хоҳласанг" деб ишорат қилди. Уни (Набий)ни Жаббор бўлган зотга кўтарди ва — у (Аллаҳ) маконида эди. "Эй Роббим, биздан енгиллат, чунки менинг умматим бунга қодир бўлмайди" деди. (Аллаҳ) ундан ўн намозни соқит қилди (туширди), кейин у Мусога қайтди, у уни тўхтатди. Мусо уни — то (намозлар) беш намозга айлангунча — Роббига қайтараверди. Кейин Мусо уни беш(намоз)да тўхтатди ва: "Эй Муҳаммад, валлаҳи, мен ўз қавмим бани Исроилни бундан камига (оз нарсага) (кўндиришга) уриндим, улар ожиз қолиб, уни ташлади; сенинг умматинг эса тана, қалб, бадан, кўз ва қулоқда (улардан ҳам) заифроқ, қайт, Роббинг сендан енгиллатсин" деди. Ҳар сафар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — унга ишорат қилиши учун — Жаброилга қарар, Жаброил эса буни ёқтирмас эмас (рози) эди. У уни бешинчи(сафар) кўтарди ва: "Эй Роббим, менинг умматимнинг таналари, қалблари, қулоқлари ва баданлари заиф, биздан енгиллат" деди. Жаббор: "Эй Муҳаммад" деди. У: "Лаббайка ва саъдайка (амрингга шай турибман)" деди. (Аллаҳ): "Албатта Менинг ҳузуримда сўз ўзгартирилмайди — Уммул Китобда сенга фарз қилганимдек (бўлади). Ҳар бир ҳасанат — ўн баравари билан (ҳисобланади); шу билан у Уммул Китобда эллик, сенга эса беш(намоз)дир" деди. У Мусога қайтди, у: "Қандай қилдинг?" деди. У: "Биздан енгиллатди — ҳар бир ҳасанатга ўн бараварини берди" деди. Мусо: "Валлаҳи, мен бани Исроилни бундан камига (кўндиришга) уриндим, улар уни ташлади; Роббинг ҳузурига қайт, сенга яна енгиллатсин" деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Эй Мусо, валлаҳи, мен Роббимдан — унга қанча қатнаганимдан — уялдим" деди. (Мусо): "Бўлмаса, Аллаҳнинг исми билан туш" деди. (Анас:) У — у Масжидул Ҳаромда (турган) ҳолда — уйғонди.