حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ . فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا . وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا . وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ " . قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي . فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ . وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ . فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأُزْوِيَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ . فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ . فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا . فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ تُفَسَّرُ وَلاَ تُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ " فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ " . يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллаҳ қиёмат куни одамларни бир майдонда жамлайди. Сўнг оламларнинг Робби уларга зоҳир бўлиб: «Ҳар бир инсон ўзи ибодат қилган нарсасига эргашсин,» дейди. Бас, салиб (хоч) соҳибига унинг салиби, суратлар соҳибига унинг суратлари, олов соҳибига унинг олови мужассам қилиб кўрсатилади ва улар ўзлари ибодат қилган нарсаларига эргашадилар; мусулмонлар эса қоладилар. Бас, оламларнинг Робби уларга зоҳир бўлиб: «(Бошқа) одамларга эргашмайсизларми?» дейди. Улар: «Биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз, биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз! Аллаҳ бизнинг Роббимиздир, бу бизнинг жойимиздир, токи Роббимизни кўргунимизча (шу ердамиз),» дейдилар. У эса уларга (саботда туришни) амр қилади ва уларни мустаҳкам қилади. Сўнг яширинади, кейин яна зоҳир бўлиб: «(Бошқа) одамларга эргашмайсизларми?» дейди. Улар: «Биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз, биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз! Аллаҳ бизнинг Роббимиздир, бу бизнинг жойимиздир, токи Роббимизни кўргунимизча (шу ердамиз),» дейдилар. У эса уларга (саботда туришни) амр қилади ва уларни мустаҳкам қилади.» Улар: «Ё Расулуллаҳ, биз Уни кўрамизми?» дедилар. У: «Тўлин ой кечасида ойни кўришда (сиқилиб) заҳмат чекасизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Бас, албатта, сизлар ўша вақтда Уни кўришда заҳмат чекмайсизлар. Сўнг (Аллаҳ) яширинади, кейин зоҳир бўлиб Ўзини уларга танитади, сўнг: «Мен сизларнинг Роббингизман, бас, Менга эргашинглар,» дейди. Бас, мусулмонлар турадилар ва сирот (кўприги) қўйилади. Улар у (сирот) устидан аъло отлар ва туялар (каби тезликда) ўтадилар; уларнинг у (сирот) устидаги сўзлари: «(Ё Робб) нажот бер, нажот бер,» (бўлади). Дўзах аҳли эса қолади ва улардан бир тўда унга (дўзахга) ташланади, сўнг (дўзахга): «Тўлдингми?» дейилади. У: «Яна (зиёдаси) борми?» дейди. Сўнг яна бир тўда унга ташланади ва: «Тўлдингми?» дейилади. У: «Яна (зиёдаси) борми?» дейди. Токи улар унга (тўлиқ) жойланганда, ар-Раҳмон Қадамини унга қўяди ва унинг баъзи қисми баъзи қисмига (қисилиб) йиғилади, сўнг: «Бас (етар),» дейди. У: «Бас, бас (етади, етади),» дейди. Бас, Аллаҳ жаннат аҳлини жаннатга ва дўзах аҳлини дўзахга киритгач,» — (Набий) деди — «ўлим (бўйни) боғланган ҳолда келтирилади ва жаннат аҳли билан дўзах аҳли орасидаги девор (устида) тўхтатилади. Сўнг: «Эй жаннат аҳли!» дейилади. Бас, улар қўрққан ҳолда боқадилар. Сўнг: «Эй дўзах аҳли!» дейилади. Бас, улар шафоатни умид қилиб, суюнган ҳолда боқадилар. Сўнг жаннат аҳлига ва дўзах аҳлига: «Буни танайсизларми?» дейилади. Улар: «Мана булар ҳам, мана булар ҳам: «(Ҳа), биз уни танидик, у бизга муваккал қилинган ўлимдир,» дейдилар. Бас, у (ўлим) ётқизилиб, жаннат ва дўзах орасидаги девор устида сўйилади. Сўнг: «Эй жаннат аҳли, абадий(лик), ўлим йўқ! Эй дўзах аҳли, абадий(лик), ўлим йўқ!» дейилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш кўплаб ривоятлар — уларда кўриш иши, яъни одамлар Роббларини кўришлари, Қадам зикри ва шунга ўхшаш нарсалар зикр қилинган — ривоят қилинган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, ибнул-Муборак, ибн Уяйна, Вакииъ ва бошқалар каби имомлардан бўлган илм аҳлининг бу борадаги мазҳаби шуки, улар бу нарсаларни ривоят қилганлар, сўнг: «Бу ҳадислар ривоят қилинади ва биз уларга имон келтирамиз, (лекин) «қандай?» деб сўралмайди,» деганлар. Ҳадис аҳли ихтиёр қилган (йўл) шуки, бу нарсалар келганидек ривоят қилинади, уларга имон келтирилади, тафсир қилинмайди, (хаёлда бирор нарсага) ўхшатилмайди ва «қандай?» деб сўралмайди. Бу — илм аҳли ихтиёр қилиб, (қабул қилиб) борган ишидир. Ҳадисдаги: «Ўзини уларга танитади,» деган сўзининг маъноси: уларга тажаллий қилади (намоён бўлади), демакдир.