حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } الآيَةَ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَنُسِخَ ذَلِكَ وَقَالَ { الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ } .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Марвазий ривоят қилди: Менга Алий ибн Ҳусайн ибн Воқид отасидан, у Язийд ан-Наҳвийдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. У айтди: ‹Талоқ қилинган аёллар ўзларини (уч ҳайз муддат) кутиб турадилар...› (ояти нозил бўлди).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي بَعْضُ بَنِي أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ طَلَّقَ عَبْدُ يَزِيدَ - أَبُو رُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ - أُمَّ رُكَانَةَ وَنَكَحَ امْرَأَةً مِنْ مُزَيْنَةَ فَجَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا يُغْنِي عَنِّي إِلاَّ كَمَا تُغْنِي هَذِهِ الشَّعْرَةُ . لِشَعْرَةٍ أَخَذَتْهَا مِنْ رَأْسِهَا فَفَرِّقْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فَأَخَذَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَمِيَّةٌ فَدَعَا بِرُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ ثُمَّ قَالَ لِجُلَسَائِهِ " أَتَرَوْنَ فُلاَنًا يُشْبِهُ مِنْهُ كَذَا وَكَذَا مِنْ عَبْدِ يَزِيدَ وَفُلاَنًا يُشْبِهُ مِنْهُ - كَذَا وَكَذَا " . قَالُوا نَعَمْ . قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَبْدِ يَزِيدَ " طَلِّقْهَا " . فَفَعَلَ ثُمَّ قَالَ " رَاجِعِ امْرَأَتَكَ أُمَّ رُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ " . فَقَالَ إِنِّي طَلَّقْتُهَا ثَلاَثًا يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " قَدْ عَلِمْتُ رَاجِعْهَا " . وَتَلاَ { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ فَرَدَّهَا إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ لأَنَّ وَلَدَ الرَّجُلِ وَأَهْلَهُ أَعْلَمُ بِهِ أَنَّ رُكَانَةَ إِنَّمَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ فَجَعَلَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَاحِدَةً .
Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ривоят қилди: Бизга Абдурраззоқ ривоят қилди: Бизга Ибн Журайж хабар берди: Менга Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг озод қилинган қули Абу Рофиънинг ўғилларидан бири Ибн Аббоснинг озод қилинган қули Икримадан, у Ибн Аббосдан хабар берди. У айтди: Абду Язийд - Рукона ва унинг биродарларининг отаси - Руконанинг онасини талоқ қилди ва Музайнадан бир аёлга уйланди. Шунда (талоқ қилинган аёл) Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб, бошидан бир тола соч олиб: ‹У менга фақат шу соч тола (фойдаси) қадар фойда беради (мен ундан бегонадек бўлиб қолдим). Мен билан унинг орасини ажрат,› деди. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга ғайрат (рашк) кирди. У зот Рукона ва унинг биродарларини чақирдилар, сўнг ҳамсуҳбатларига: «Фалончини кўряпсизми, Абду Язийдга шу-шу жиҳатдан ўхшайди; фалончи унга шу-шу жиҳатдан ўхшайди,» дедилар. Улар: ‹Ҳа,› дедилар. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Абду Язийдга: «Уни талоқ қил,» дедилар. У талоқ қилди. Сўнг у зот: «Хотининг Рукона ва унинг биродарларининг онасини қайтариб ол,» дедилар. У: ‹Мен уни уч талоқ қилганман, эй Аллаҳнинг Расули,› деди. У зот: «Биламан, уни қайтариб ол,» дедилар ва ‹Эй Набий, аёлларни талоқ қилсангиз, уларни иддалари (боши) учун талоқ қилинг› оятини тиловат қилдилар. Абу Довуд деди: Нофиъ ибн Ужайр ва Абдуллаҳ ибн Алий ибн Язийд ибн Руконанинг отасидан, у бобосидан ривоят қилган ҳадиси - Рукона хотинини баттата (қатъий, бир йўла) талоқ қилгани, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам уни унга қайтарганлари - саҳиҳроқдир. Чунки кишининг фарзанди ва аҳли уни яхшироқ билади: Рукона хотинини фақат баттата талоқ қилган эди, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам уни бир (талоқ) деб ҳисобладилар.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَجَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا . قَالَ فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ رَادُّهَا إِلَيْهِ . ثُمَّ قَالَ يَنْطَلِقُ أَحَدُكُمْ فَيَرْكَبُ الْحَمُوقَةَ ثُمَّ يَقُولُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَإِنَّ اللَّهَ قَالَ { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا } وَإِنَّكَ لَمْ تَتَّقِ اللَّهَ فَلَمْ أَجِدْ لَكَ مَخْرَجًا عَصَيْتَ رَبَّكَ وَبَانَتْ مِنْكَ امْرَأَتُكَ وَإِنَّ اللَّهَ قَالَ { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ } فِي قُبُلِ عِدَّتِهِنَّ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حُمَيْدٌ الأَعْرَجُ وَغَيْرُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَيُّوبُ وَابْنُ جُرَيْجٍ جَمِيعًا عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ رَافِعٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كُلُّهُمْ قَالُوا فِي الطَّلاَقِ الثَّلاَثِ إِنَّهُ أَجَازَهَا قَالَ وَبَانَتْ مِنْكَ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذَا قَالَ " أَنْتِ طَالِقٌ ثَلاَثًا " . بِفَمٍ وَاحِدٍ فَهِيَ وَاحِدَةٌ وَرَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ هَذَا قَوْلُهُ لَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ وَجَعَلَهُ قَوْلَ عِكْرِمَةَ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди: Бизга Исмоийл ривоят қилди: Бизга Айюб Абдуллаҳ ибн Касийрдан, у Мужоҳиддан хабар берди. У айтди: Мен Ибн Аббоснинг ҳузурида эдим. Бир киши келиб: ‹У хотинини уч талоқ қилди,› деди. (Мужоҳид) айтди: У жим қолди, ҳатто мен уни (хотинни) унга қайтаради деб ўйладим. Сўнг деди: ‹Сизлардан бирингиз бориб, аҳмоқлик (қиладиган иш) минеб олади, кейин: эй Ибн Аббос, эй Ибн Аббос, дейди. Ҳолбуки Аллаҳ: ‹Ким Аллаҳдан қўрқса, Аллаҳ унга чиқиш йўлини қилади,› деган. Сен Аллаҳдан қўрқмадинг, мен сенга чиқиш йўлини топмадим. Раббингга осийлик қилдинг ва хотининг сендан ажралди (бойин бўлди). Ва Аллаҳ: ‹Эй Набий, аёлларни талоқ қилсангиз, уларни иддалари (боши) учун талоқ қилинг,› деган.› Абу Довуд деди: Бу ҳадисни Мужоҳиддан Ибн Аббосдан Ҳумайд ал-Аъраж ва бошқалар ривоят қилган. Уни Шуъба Амр ибн Муррадан, у Саъийд ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан; Айюб ва Ибн Журайж биргаликда Икрима ибн Холиддан, у Саъийд ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан; Ибн Журайж Абдулҳамийд ибн Рофиъдан, у Атодан, у Ибн Аббосдан; Аъмаш Молик ибн ал-Ҳорисдан, у Ибн Аббосдан; Ибн Журайж Амр ибн Дийнордан, у Ибн Аббосдан - уларнинг ҳаммаси уч талоқ ҳақида шуни айтдиларки, у (Ибн Аббос) уни жойиз (ўтди) деб ҳисоблади ва: ‹Хотининг сендан ажралди,› деди - Исмоийлнинг Айюбдан, унинг Абдуллаҳ ибн Касийрдан ривоятига ўхшаш. Абу Довуд деди: Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилдики, агар киши бир оғизда: ‹Сен уч талоқсан,› деса, у бир (талоқ) бўлади. Буни Исмоийл ибн Иброҳим Айюбдан, у Икримадан ривоят қилганида, бу унинг (Икриманинг) ўз сўзи (деб келтирди), Ибн Аббосни зикр қилмади ва уни Икриманинг сўзи қилди.
وَصَارَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، - وَهَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِيَاسٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ سُئِلُوا عَنِ الْبِكْرِ، يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا ثَلاَثًا فَكُلُّهُمْ قَالُوا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ أَنَّهُ شَهِدَ هَذِهِ الْقِصَّةَ حِينَ جَاءَ مُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ فَسَأَلَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ اذْهَبْ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنِّي تَرَكْتُهُمَا عِنْدَ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - ثُمَّ سَاقَ هَذَا الْخَبَرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ أَنَّ الطَّلاَقَ الثَّلاَثَ تَبِينُ مِنْ زَوْجِهَا مَدْخُولاً بِهَا وَغَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ هَذَا مِثْلُ خَبَرِ الصَّرْفِ قَالَ فِيهِ ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ عَنْهُ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ .
Ва Ибн Аббоснинг (охирги) сўзи шу бўлди: Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ва Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилдилар - бу Аҳмаднинг ҳадиси - иккаласи айтдилар: Бизга Абдурраззоқ Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авфдан ва Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, у Муҳаммад ибн Иёсдан ривоят қилди: Ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва Абдуллаҳ ибн Амр ибн ал-Ос бокира аёлдан - уни эри уч талоқ қилса (қандай бўлишидан) сўралганида, уларнинг ҳаммаси: ‹У бошқа эр билан никоҳланмагунча унга ҳалол бўлмайди,› дедилар. Абу Довуд деди: Молик Яҳё ибн Саъийддан, у Букайр ибн ал-Ашажждан, у Муъовия ибн Абу Айёшдан ривоят қилдики, у бу воқеага - Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр Ибн аз-Зубайр ва Осим ибн Умарнинг ҳузурига келиб, улардан бу ҳақда сўраганида - гувоҳ бўлган. Улар: ‹Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг олдига бор, мен уларни Оишанинг - розияллаҳу анҳо - ҳузурида қолдирган эдим,› дедилар. Сўнг у бу хабарни келтирди. Абу Довуд деди: Ибн Аббоснинг сўзи шуки, уч талоқ эрдан аёлни - у билан жинсий алоқа қилинган бўлсин ёки қилинмаган бўлсин - ажратади (бойин қилади), бошқа эр билан никоҳланмагунча унга ҳалол бўлмайди. Бу сарф (пул айирбошлаш) хабарига ўхшайди - унда айтилишича, кейин у (Ибн Аббос) бундан қайтди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ غَيْرِ، وَاحِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، أَنَّ رَجُلاً، يُقَالُ لَهُ أَبُو الصَّهْبَاءِ كَانَ كَثِيرَ السُّؤَالِ لاِبْنِ عَبَّاسٍ قَالَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَلَى كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ فَلَمَّا رَأَى النَّاسَ قَدْ تَتَابَعُوا فِيهَا قَالَ أَجِيزُوهُنَّ عَلَيْهِمْ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Марвон ривоят қилди: Бизга Абун-Нуъмон ривоят қилди: Бизга Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан, у бир неча (рови)дан, у Товусдан ривоят қилди: Абус-Саҳбо деб аталган бир киши Ибн Аббосга кўп савол берарди. У: ‹Биласанми, киши хотинини у билан жинсий алоқа қилишдан олдин уч талоқ қилса, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам, Абу Бакр замонида ва Умар амирлигининг бошида уни бир (талоқ) деб ҳисоблар эдилар?› деди. Ибн Аббос: ‹Ҳа, киши хотинини у билан жинсий алоқа қилишдан олдин уч талоқ қилса, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам, Абу Бакр замонида ва Умар амирлигининг бошида уни бир (талоқ) деб ҳисоблардилар. Одамлар бунда кетма-кет (авж олиб) кетганини кўргач, (Умар): ‹Уларга (уч талоқни) жорий қилинглар (учта деб ҳисобланглар),› деди,› деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ، قَالَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَتَعْلَمُ إِنَّمَا كَانَتِ الثَّلاَثُ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَثَلاَثًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَعَمْ .
Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Ибн Журайж хабар берди, менга Ибн Товус отасидан хабар берди: Абус-Саҳбо Ибн Аббосга: ‹Биласанми, учта талоқ Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам, Абу Бакр даврида ва Умарнинг амирлигидан уч йил давомида битта деб ҳисобланарди?› деди. Ибн Аббос: ‹Ҳа› деди.