Икки саждадан кейин саҳв саждаси

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِحْدَى صَلاَتَىِ الْعَشِيِّ - الظُّهْرَ أَوِ الْعَصْرَ قَالَ - فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ قَامَ إِلَى خَشَبَةٍ فِي مُقَدَّمِ الْمَسْجِدِ فَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَيْهَا إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى يُعْرَفُ فِي وَجْهِهِ الْغَضَبُ ثُمَّ خَرَجَ سَرَعَانُ النَّاسِ وَهُمْ يَقُولُونَ قَصُرَتِ الصَّلاَةُ قَصُرَتِ الصَّلاَةُ وَفِي النَّاسِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَهَابَاهُ أَنْ يُكَلِّمَاهُ فَقَامَ رَجُلٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسَمِّيهِ ذَا الْيَدَيْنِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَسِيتَ أَمْ قَصُرَتِ الصَّلاَةُ قَالَ ‏"‏ لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تَقْصُرِ الصَّلاَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بَلْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْقَوْمِ فَقَالَ ‏"‏ أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَوْمَئُوا أَىْ نَعَمْ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَقَامِهِ فَصَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ الْبَاقِيَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ رَفَعَ وَكَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ رَفَعَ وَكَبَّرَ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لِمُحَمَّدٍ سَلَّمَ فِي السَّهْوِ فَقَالَ لَمْ أَحْفَظْهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَكِنْ نُبِّئْتُ أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ قَالَ ثُمَّ سَلَّمَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Убайд ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Муҳаммаддан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У айтди: Бизга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам кундузги икки намоздан бирини — пешин ёки асрни — ўқиб берди. У айтди: Бизга икки ракат ўқиб бериб, сўнг салом берди, сўнг масжиднинг олдидаги ёғоч устунга бориб, қўлларини бир-бирининг устига қўйди, юзида ғазаб билинарди. Сўнг одамларнинг шошқалоқлари: «Намоз қисқартирилди, намоз қисқартирилди» деб чиқиб кетдилар. Одамлар орасида Абу Бакр ва Умар бор эди, аммо улар у билан гаплашишдан қўрқдилар. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Зул-Ядайн деб атаган бир киши туриб: «Эй Аллаҳнинг Расули, унутдингизми ёки намоз қисқартирилдими?» деди. У: «Унутмадим ҳам, намоз қисқартирилмади ҳам» деди. У: «Аксинча, унутдингиз, эй Аллаҳнинг Расули» деди. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам жамоага юзланиб: «Зул-Ядайн рост айтдими?» деди. Улар «ҳа» деб ишора қилдилар. Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам жойига чиқиб, қолган икки ракатни ўқиди, сўнг салом берди, сўнг такбир айтиб, саждаси каби ёки ундан узунроқ сажда қилди, сўнг бошини кўтариб такбир айтди, сўнг яна такбир айтиб, саждаси каби ёки ундан узунроқ сажда қилди, сўнг бошини кўтариб такбир айтди. У айтди: Муҳаммадга: «Саҳвда салом бердими?» дейилди. У: «Буни Абу Ҳурайрадан ёдламадим, лекин менга Имрон ибн Ҳусайн: ‹Сўнг салом берди› деганлиги хабар қилинди» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، بِإِسْنَادِهِ - وَحَدِيثُ حَمَّادٍ أَتَمُّ - قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَقُلْ بِنَا ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ فَأَوْمَئُوا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ رَفَعَ - وَلَمْ يَقُلْ وَكَبَّرَ - ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ رَفَعَ وَتَمَّ حَدِيثُهُ لَمْ يَذْكُرْ مَا بَعْدَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فَأَوْمَئُوا ‏.‏ إِلاَّ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكُلُّ مَنْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ لَمْ يَقُلْ فَكَبَّرَ ‏.‏ وَلاَ ذَكَرَ رَجَعَ ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн Маслама ривоят қилди, Моликдан, у Айюбдан, у Муҳаммаддан, унинг исноди билан — Ҳаммод ҳадиси тўлиқроқ — у айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам намоз ўқиди. «Бизга» демади ва «улар ишора қилдилар» демади. У айтди: Одамлар «ҳа» дедилар, деди. У айтди: Сўнг бошини кўтарди — «ва такбир айтди» демади — сўнг такбир айтиб, саждаси каби ёки ундан узунроқ сажда қилди, сўнг бошини кўтарди. Унинг ҳадиси тугади, ундан кейингисини эсламади ва «улар ишора қилдилар» деганни Ҳаммод ибн Зайддан бошқа ҳеч ким эсламади. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни ривоят қилганларнинг ҳаммаси «такбир айтди» демади ва «қайтди» деб эсламади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ - حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - يَعْنِي ابْنَ عَلْقَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَى حَمَّادٍ كُلِّهِ إِلَى آخِرِ قَوْلِهِ نُبِّئْتُ أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ قَالَ ثُمَّ سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَالتَّشَهُّدُ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ فِي التَّشَهُّدِ وَأَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يَتَشَهَّدَ وَلَمْ يَذْكُرْ كَانَ يُسَمِّيهِ ذَا الْيَدَيْنِ ‏.‏ وَلاَ ذَكَرَ فَأَوْمَئُوا ‏.‏ وَلاَ ذَكَرَ الْغَضَبَ وَحَدِيثُ حَمَّادٍ عَنْ أَيُّوبَ أَتَمُّ ‏.‏

Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Бишр — яъни ибн ал-Муфаддал — ривоят қилди, бизга Салама — яъни ибн Алқама — ривоят қилди, Муҳаммаддан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У айтди: Бизга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам намоз ўқиб берди — Ҳаммоднинг ҳадиси каби, тўлиқ унинг «Менга Имрон ибн Ҳусайн ‹Сўнг салом берди› дегани хабар қилинди» деган охирги сўзигача. У айтди: Мен: «Ташаҳҳуд-чи?» дедим. У: «Ташаҳҳуд ҳақида эшитмадим, лекин ташаҳҳуд ўқиши менга севимлироқ» деди. У «уни Зул-Ядайн деб атарди» деб эсламади, «улар ишора қилдилар» деб ҳам эсламади ва ғазабни ҳам эсламади. Ҳаммоднинг Айюбдан ривояти тўлиқроқ.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، وَهِشَامٍ، وَيَحْيَى بْنِ عَتِيقٍ، وَابْنِ، عَوْنٍ عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَّةِ ذِي الْيَدَيْنِ أَنَّهُ كَبَّرَ وَسَجَدَ ‏.‏ وَقَالَ هِشَامٌ يَعْنِي ابْنَ حَسَّانَ كَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيْضًا حَبِيبُ بْنُ الشَّهِيدِ وَحُمَيْدٌ وَيُونُسُ وَعَاصِمٌ الأَحْوَلُ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مَا ذَكَرَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ هِشَامٍ أَنَّهُ كَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامٍ لَمْ يَذْكُرَا عَنْهُ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّهُ كَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ ‏.‏

Бизга Али ибн Наср ибн Али ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, Ҳишомдан, Яҳё ибн Атиқдан ва ибн Авндан, у Муҳаммаддан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан, Зул-Ядайн қиссасида — у такбир айтиб сажда қилганини ривоят қилди. Ҳишом — яъни ибн Ҳассон — айтди: У такбир айтди, сўнг такбир айтиб сажда қилди. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ҳабиб ибн аш-Шаҳид, Ҳумайд, Юнус ва Осим ал-Аҳвал ҳам Муҳаммаддан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдилар; улардан ҳеч бири Ҳаммод ибн Зайднинг Ҳишомдан ривоят қилган «у такбир айтди, сўнг такбир айтиб сажда қилди» деганини эсламади. Ҳаммод ибн Салама ва Абу Бакр ибн Айёш бу ҳадисни Ҳишомдан ривоят қилдилар, аммо улардан Ҳаммод ибн Зайд эслаган «у такбир айтди, сўнг такбир айтди» деганни эсламадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ حَتَّى يَقَّنَهُ اللَّهُ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, ал-Авзўийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Саъид ибн ал-Мусайяб, Абу Салама ва Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳдан, улар Абу Ҳурайрадан шу қиссани ривоят қилдилар. У айтди: Аллаҳ унга буни аниқ қилгунича саҳв икки саждасини сажда қилмади.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ وَلَمْ يَسْجُدِ السَّجْدَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تُسْجَدَانِ إِذَا شَكَّ حَتَّى لَقَّاهُ النَّاسُ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي بِهَذَا الْخَبَرِ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَعِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالْعَلاَءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ سَجَدَ السَّجْدَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ الزُّبَيْدِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِيهِ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ ‏.‏

Бизга Ҳажжож ибн Абу Яъқуб ривоят қилди, бизга Яъқуб — яъни ибн Иброҳим — ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, Солиҳдан, у ибн Шиҳобдан ривоят қилдики, Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасма унга хабар бердики, унга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳақидаги бу хабар етиб келди: У айтди: У шубҳа қилинганда сажда қилинадиган икки саждани, одамлар унга уқтиргунича, сажда қилмади. Ибн Шиҳоб айтди: Менга бу хабарни Саъид ибн ал-Мусайяб Абу Ҳурайрадан хабар берди. У айтди: Менга Абу Салама ибн Абдурроҳман, Абу Бакр ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ хабар берди. Абу Довуд айтди: Уни Яҳё ибн Абу Касир ва Имрон ибн Абу Анас Абу Салама ибн Абдурроҳмондан, ал-Ало ибн Абдурроҳман отасидан, ҳаммаси Абу Ҳурайрадан шу қиссани ривоят қилдилар ва у икки саждани сажда қилганини эсламадилар. Абу Довуд айтди: Уни аз-Зубайдий аз-Зуҳрийдан, у Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасмадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди ва унда «саҳв икки саждасини сажда қилмади» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ فَسَلَّمَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ فَقِيلَ لَهُ نَقَصَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн Муъоз ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, Саъд ибн Иброҳимдан, у Абу Салама ибн Абдурроҳмондан эшитди, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам пешинни ўқиб, икки ракатда салом берди. Унга: «Намоз камайди» дейилди. Шунда у икки ракат ўқиди, сўнг икки сажда қилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَسَدٍ، أَخْبَرَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ مِنْ صَلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ أَقَصُرَتِ الصَّلاَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ نَسِيتَ قَالَ ‏ "‏ كُلَّ ذَلِكَ لَمْ أَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ قَدْ فَعَلْتَ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ انْصَرَفَ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ بَعْدَ التَّسْلِيمِ ‏.‏

Бизга Исмоил ибн Асад ривоят қилди, бизга Шабоба хабар берди, бизга ибн Абу Зиъб ривоят қилди, Саъид ибн Абу Саъид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам фарз намозининг икки ракатидан чиқиб кетди. Шунда бир киши унга: «Намоз қисқартирилдими, эй Аллаҳнинг Расули, ёки унутдингизми?» деди. У: «Буларнинг ҳаммасини қилганим йўқ» деди. Одамлар: «Буни қилдингиз, эй Аллаҳнинг Расули» дедилар. Шунда у яна икки ракат ўқиди, сўнг чиқиб кетди ва саҳв икки саждасини сажда қилмади. Абу Довуд айтди: Уни Довуд ибн ал-Ҳусайн Абу Суфён — ибн Абу Аҳмаднинг мавлоси — дан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан шу қиссани ривоят қилди ва: «Сўнг саломдан кейин ўтирган ҳолида икки сажда қилди» деди.