حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، قَالَ سَأَلْتُ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشَ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، فِي الصُّفُوفِ الْمُقَدَّمَةِ فَحَدَّثَنَا عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرْفَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ تَصُفُّونَ كَمَا تَصُفُّ الْمَلاَئِكَةُ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَلَّ وَعَزَّ " . قُلْنَا وَكَيْفَ تَصُفُّ الْمَلاَئِكَةُ عِنْدَ رَبِّهِمْ قَالَ " يُتِمُّونَ الصُّفُوفَ الْمُقَدَّمَةَ وَيَتَرَاصُّونَ فِي الصَّفِّ " .
Бизга Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий, бизга Зуҳайр айтдики, мен Сулаймон ал-Аъмашдан Жобир ибн Самурадан олдинги сафлар ҳақида сўрадим. У бизга ал-Мусайяб ибн Рофиъдан, у Тамим ибн Тарфадан, у Жобир ибн Самурадан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Малоикалар ўз Рабблари ҳузурида саф тортгани каби сиз ҳам саф тортмайсизми?» Биз дедик: Малоикалар ўз Рабблари ҳузурида қандай саф тортадилар? У деди: «Олдинги сафларни тўлдирадилар ва сафда зич турадилар.»
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِي الْقَاسِمِ الْجَدَلِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، يَقُولُ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى النَّاسِ بِوَجْهِهِ فَقَالَ " أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ " . ثَلاَثًا " وَاللَّهِ لَتُقِيمُنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ " . قَالَ فَرَأَيْتُ الرَّجُلَ يُلْزِقُ مَنْكِبَهُ بِمَنْكِبِ صَاحِبِهِ وَرُكْبَتَهُ بِرُكْبَةِ صَاحِبِهِ وَكَعْبَهُ بِكَعْبِهِ .
Бизга Усмон ибн Аби Шайба, бизга Вакиъ, Закарийё ибн Аби Зоидадан, у Абу ал-Қосим ал-Жадалийдан ривоят қилдики, у деди: Мен Нуъмон ибн Баширнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам одамларга юзландилар ва дедилар: «Сафларингизни тўғриланглар» — уч марта — «Аллаҳга қасамки, албатта сафларингизни тўғрилайсизлар, акс ҳолда Аллаҳ дилларингизни бир-бирига мухолиф қилиб қўяди.» У деди: Сўнг мен кишининг елкасини ўртоғининг елкасига, тиззасини ўртоғининг тиззасига, ошиғини унинг ошиғига ёпиштирганини кўрдим.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُسَوِّينَا فِي الصُّفُوفِ كَمَا يُقَوَّمُ الْقِدْحُ حَتَّى إِذَا ظَنَّ أَنْ قَدْ أَخَذْنَا ذَلِكَ عَنْهُ وَفَقِهْنَا أَقْبَلَ ذَاتَ يَوْمٍ بِوَجْهِهِ إِذَا رَجُلٌ مُنْتَبِذٌ بِصَدْرِهِ فَقَالَ " لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ وُجُوهِكُمْ " .
Бизга Мусо ибн Исмоил, бизга Ҳаммод, Симок ибн Ҳарбдан ривоят қилдики, у деди: Мен Нуъмон ибн Баширнинг шундай деганини эшитдим: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам бизни сафларда худди ўқ тўғрилангани каби тўғрилар эдилар. Ниҳоят, биз буни ундан ўрганиб, англаб етган деб ўйлаганларида, бир куни юзлари билан ўгирилдилар ва бир кишининг кўкраги (сафдан) чиқиб турганини кўриб дедилар: «Албатта сафларингизни тўғрилайсизлар, акс ҳолда Аллаҳ юзларингизни бир-бирига мухолиф қилиб қўяди.»
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، وَأَبُو عَاصِمِ بْنِ جَوَّاسٍ الْحَنَفِيُّ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ طَلْحَةَ الْيَامِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْسَجَةَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَخَلَّلُ الصَّفَّ مِنْ نَاحِيَةٍ إِلَى نَاحِيَةٍ يَمْسَحُ صُدُورَنَا وَمَنَاكِبَنَا وَيَقُولُ " لاَ تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ " . وَكَانَ يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الصُّفُوفِ الأُوَلِ " .
Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ва Абу Осим ибн Жаввос ал-Ҳанафий, Абу ал-Аҳвасдан, у Мансурдан, у Талҳа ал-Ёмийдан, у Абдурраҳмон ибн Авсажадан, у ал-Баро ибн Озибдан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сафнинг бир четидан иккинчи четига ўтиб, кўкракларимиз ва елкаларимизни силар эдилар ва: «Ихтилоф қилманглар, акс ҳолда дилларингиз ихтилоф қилади» дер эдилар. Ва дер эдилар: «Албатта Аллаҳ ва Унинг малоикалари биринчи сафларга раҳмат (саловот) ёғдирадилар.»
حَدَّثَنَا ابْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَغِيرَةَ - عَنْ سِمَاكٍ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسَوِّي صُفُوفَنَا إِذَا قُمْنَا لِلصَّلاَةِ فَإِذَا اسْتَوَيْنَا كَبَّرَ .
Бизга Ибн Муъоз, бизга Холид ибн ал-Ҳорис, бизга Ҳотим — яъни Ибн Аби Сағийра — Симокдан ривоят қилдики, у деди: Мен Нуъмон ибн Баширнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам биз намозга турганимизда сафларимизни тўғрилар эдилар. Биз тўғриланиб бўлганимизда такбир айтар эдилар.
حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، - وَحَدِيثُ ابْنِ وَهْبٍ أَتَمُّ - عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، - قَالَ قُتَيْبَةُ عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ، عَنْ أَبِي شَجَرَةَ، لَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عُمَرَ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَقِيمُوا الصُّفُوفَ وَحَاذُوا بَيْنَ الْمَنَاكِبِ وَسُدُّوا الْخَلَلَ وَلِينُوا بِأَيْدِي إِخْوَانِكُمْ " . لَمْ يَقُلْ عِيسَى " بِأَيْدِي إِخْوَانِكُمْ " . " وَلاَ تَذَرُوا فُرُجَاتٍ لِلشَّيْطَانِ وَمَنْ وَصَلَ صَفًّا وَصَلَهُ اللَّهُ وَمَنْ قَطَعَ صَفًّا قَطَعَهُ اللَّهُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو شَجَرَةَ كَثِيرُ بْنُ مُرَّةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَمَعْنَى " وَلِينُوا بِأَيْدِي إِخْوَانِكُمْ " . إِذَا جَاءَ رَجُلٌ إِلَى الصَّفِّ فَذَهَبَ يَدْخُلُ فِيهِ فَيَنْبَغِي أَنْ يُلَيِّنَ لَهُ كُلُّ رَجُلٍ مَنْكِبَيْهِ حَتَّى يَدْخُلَ فِي الصَّفِّ .
Бизга Исо ибн Иброҳим ал-Ғофиқий, бизга Ибн Ваҳб (ҳ) ва бизга Қутайба ибн Саъийд, бизга ал-Лайс — Ибн Ваҳбнинг ҳадиси тўлиқроқ — Муъовия ибн Солиҳдан, у Абу аз-Зоҳирийядан, у Касир ибн Муррадан, у Абдуллаҳ ибн Умардан — Қутайба эса: Абу аз-Зоҳирийядан, у Абу Шажарадан деди, Ибн Умарни зикр қилмади — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Сафларни тўғриланглар, елкаларни бир текисда қилинглар, бўшлиқларни тўсинглар ва биродарларингизнинг қўлларига юмшоқ бўлинглар.» Исо «биродарларингизнинг қўлларига» демади. «Шайтон учун бўшлиқлар қолдирманглар. Ким сафни уласа, Аллаҳ уни улайди, ким сафни узса, Аллаҳ уни узади.» Абу Довуд деди: Абу Шажара — Касир ибн Муррадир. Абу Довуд деди: «биродарларингизнинг қўлларига юмшоқ бўлинглар» маъноси: бир киши сафга келиб унга кирмоқчи бўлса, ҳар бир киши сафга киргунича унга ўз елкаларини юмшоқ қилиб (жой бериб) бериши керак.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " رُصُّوا صُفُوفَكُمْ وَقَارِبُوا بَيْنَهَا وَحَاذُوا بِالأَعْنَاقِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنِّي لأَرَى الشَّيْطَانَ يَدْخُلُ مِنْ خَلَلِ الصَّفِّ كَأَنَّهَا الْحَذَفُ " .
Бизга Муслим ибн Иброҳим, бизга Абон, Қатодадан, у Анас ибн Моликдан, у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилдики, у деди: «Сафларингизни зич қилинглар, уларни бир-бирига яқинлаштиринглар ва бўйинларни бир текисда қилинглар. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен шайтоннинг худди кичик қўйлар каби саф бўшлиқларидан кириб келаётганини кўриб турибман.»
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " سَوُّوا صُفُوفَكُمْ فَإِنَّ تَسْوِيَةَ الصَّفِّ مِنْ تَمَامِ الصَّلاَةِ " .
Бизга Абу ал-Валид ат-Таёлисий ва Сулаймон ибн Ҳарб айтдилар: Бизга Шуъба, Қатодадан, у Анасдан ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Сафларингизни тўғриланглар, чунки сафни тўғрилаш намознинг камолидандир.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ ثَابِتِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ السَّائِبِ، صَاحِبِ الْمَقْصُورَةِ قَالَ صَلَّيْتُ إِلَى جَنْبِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ يَوْمًا فَقَالَ هَلْ تَدْرِي لِمَ صُنِعَ هَذَا الْعُودُ فَقُلْتُ لاَ وَاللَّهِ . قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ يَدَهُ عَلَيْهِ فَيَقُولُ " اسْتَوُوا وَعَدِّلُوا صُفُوفَكُمْ " .
Бизга Қутайба, бизга Ҳотим ибн Исмоил, Мусъаб ибн Собит ибн Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан, у мақсура соҳиби Муҳаммад ибн Муслим ибн ас-Сўибдан ривоят қилдики, у деди: Бир куни Анас ибн Моликнинг ёнида намоз ўқидим. У деди: Бу ёғоч нима учун ясалганини биласанми? Мен дедим: Йўқ, Аллаҳга қасамки (билмайман). У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қўлларини унинг устига қўйиб: «Тўғри туринглар ва сафларингизни текисланглар» дер эдилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَنَسٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ أَخَذَهُ بِيَمِينِهِ ثُمَّ الْتَفَتَ فَقَالَ " اعْتَدِلُوا سَوُّوا صُفُوفَكُمْ " . ثُمَّ أَخَذَهُ بِيَسَارِهِ فَقَالَ " اعْتَدِلُوا سَوُّوا صُفُوفَكُمْ " .
Бизга Мусаддад, бизга Ҳумайд ибн ал-Асвад, бизга Мусъаб ибн Собит, Муҳаммад ибн Муслимдан, у Анасдан ушбу ҳадисни ривоят қилдики, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам намозга турганларида уни (ёғочни) ўнг қўллари билан ушлар, сўнг ўгирилиб: «Тик туринглар, сафларингизни тўғриланглар» дер эдилар. Сўнг уни чап қўллари билан ушлаб: «Тик туринглар, сафларингизни тўғриланглар» дер эдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، - يَعْنِي ابْنَ عَطَاءٍ - عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَتِمُّوا الصَّفَّ الْمُقَدَّمَ ثُمَّ الَّذِي يَلِيهِ فَمَا كَانَ مِنْ نَقْصٍ فَلْيَكُنْ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخَّرِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Анборий, бизга Абдулваҳҳоб — яъни Ибн Ато — Саъийддан, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилдики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Аввал олдинги сафни тўлдиринглар, сўнг ундан кейингисини. Камчилик (тўлмаган жой) бўлса, у охирги сафда бўлсин.»
حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ يَحْيَى بْنِ ثَوْبَانَ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمِّي، عُمَارَةُ بْنُ ثَوْبَانَ عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خِيَارُكُمْ أَلْيَنُكُمْ مَنَاكِبَ فِي الصَّلاَةِ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ جَعْفَرُ بْنُ يَحْيَى مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ .
Бизга Ибн Башшор, бизга Абу Осим, бизга Жаъфар ибн Яҳё ибн Савбон айтдики, менга амаким Умора ибн Савбон, Атодан, у Ибн Аббосдан хабар бердики, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Сизларнинг энг яхшиларингиз намозда елкалари энг юмшоқ бўлганларингиздир.» Абу Довуд деди: Жаъфар ибн Яҳё Макка аҳлидандир.