حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقٍ ظَالِمٍ حَقٌّ " .
Бизга Муҳаммад ибн Мусанно ривоят қилди, бизга Абдулваҳҳоб ривоят қилди, бизга Айюб Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Саид ибн Зайддан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди. У зот: «Ким ўлик (эгасиз) ерни обод қилса, у ўшаникидиридир, золим илдиз (бегона экиш) учун ҳақ йўқ», дедилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ - عَنْ يَحْيَى بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ " . وَذَكَرَ مِثْلَهُ قَالَ فَلَقَدْ خَبَّرَنِي الَّذِي حَدَّثَنِي هَذَا الْحَدِيثَ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَرَسَ أَحَدُهُمَا نَخْلاً فِي أَرْضِ الآخَرِ فَقَضَى لِصَاحِبِ الأَرْضِ بِأَرْضِهِ وَأَمَرَ صَاحِبَ النَّخْلِ أَنْ يُخْرِجَ نَخْلَهُ مِنْهَا . قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُهَا وَإِنَّهَا لَتُضْرَبُ أُصُولُهَا بِالْفُئُوسِ وَإِنَّهَا لَنَخْلٌ عُمٌّ حَتَّى أُخْرِجَتْ مِنْهَا .
Бизга Ҳаннод ибн Сарий ривоят қилди, бизга Абда Муҳаммаддан — яъни ибн Ишоқдан — у Яҳё ибн Урвадан, у отасидан ривоят қилди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким ўлик (эгасиз) ерни обод қилса, у ўшаникидиридир», дедилар. Ва шу каби зикр қилди. У деди: Менга бу ҳадисни ривоят қилган киши хабар бердики, икки киши Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга даъво қилиб келишди: улардан бири иккинчисининг ерига хурмо эккан эди. У зот ер эгасига ерини ҳукм қилдилар ва хурмо эгасига хурмосини ундан чиқаришни буюрдилар. У деди: Мен уни кўрдим, унинг илдизлари болталар билан урилар эди, у эса катта (ёғоч) хурмолар эди, ниҳоят ундан чиқарилди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ مَكَانَ الَّذِي حَدَّثَنِي هَذَا فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَكْثَرُ ظَنِّي أَنَّهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَأَنَا رَأَيْتُ الرَّجُلَ يَضْرِبُ فِي أُصُولِ النَّخْلِ .
Бизга Аҳмад ибн Саид ад-Доримий ривоят қилди, бизга Ваҳб отасидан, у Ибн Ишоқдан, унинг исноди ва маъноси билан ривоят қилди, фақат у «менга бу (ҳадисни) ривоят қилган киши» деган сўз ўрнида: «Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ашобларидан бир киши деди — гумонимнинг кўпи шуки, у Абу Саид ал-Худрийдир — мен ўша кишини хурмо илдизларини ураётганини кўрдим», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الأَرْضَ أَرْضُ اللَّهِ وَالْعِبَادَ عِبَادُ اللَّهِ وَمَنْ أَحْيَا مَوَاتًا فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ جَاءَنَا بِهَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِينَ جَاءُوا بِالصَّلَوَاتِ عَنْهُ .
Бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Усмон ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Муборак ривоят қилди, бизга Нофиъ ибн Умар Ибн Абу Мулайкадан, у Урвадан хабар берди. У деди: Мен гувоҳлик бераманки, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ер Аллаҳнинг ери, бандалар Аллаҳнинг бандалари, ким ўлик (эгасиз ерни) обод қилса, у унга ҳақлироқдир», деб ҳукм қилдилар. Буни бизга Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан намозларни (ривоят қилиб) келтирганлар келтирдилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَهُ " .
Бизга Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Бишр ривоят қилди, бизга Саид Қатодадан, у Ҳасандан, у Самурадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди. У зот: «Ким бир ер атрофини девор билан ўраса, у ўшаникидир», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، قَالَ هِشَامٌ الْعِرْقُ الظَّالِمُ أَنْ يَغْرِسَ الرَّجُلُ فِي أَرْضِ غَيْرِهِ فَيَسْتَحِقَّهَا بِذَلِكَ . قَالَ مَالِكٌ وَالْعِرْقُ الظَّالِمُ كُلُّ مَا أُخِذَ وَاحْتُفِرَ وَغُرِسَ بِغَيْرِ حَقٍّ .
Бизга Аҳмад ибн Амр ибн Сарҳ ривоят қилди, бизга Ибн Ваҳб хабар берди, менга Молик хабар берди. У деди: Ҳишом: «Ирқ золим (золим илдиз) — бу кишининг бошқанинг ерига (дарахт) экиб, шу билан уни ҳақли (деб даъво) қилишидир», деди. Молик деди: «Ирқ золим — бу ҳақсиз олинган, қазилган ва экилган ҳар бир нарсадир».
حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ بَكَّارٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنِ الْعَبَّاسِ السَّاعِدِيِّ، - يَعْنِي ابْنَ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ - عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَبُوكَ فَلَمَّا أَتَى وَادِيَ الْقُرَى إِذَا امْرَأَةٌ فِي حَدِيقَةٍ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ " اخْرُصُوا " . فَخَرَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشَرَةَ أَوْسُقٍ فَقَالَ لِلْمَرْأَةِ " أَحْصِي مَا يَخْرُجُ مِنْهَا " . فَأَتَيْنَا تَبُوكَ فَأَهْدَى مَلِكُ أَيْلَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَغْلَةً بَيْضَاءَ وَكَسَاهُ بُرْدَةً وَكَتَبَ لَهُ - يَعْنِي - بِبَحْرِهِ . قَالَ فَلَمَّا أَتَيْنَا وَادِيَ الْقُرَى قَالَ لِلْمَرْأَةِ " كَمْ كَانَ فِي حَدِيقَتِكِ " . قَالَتْ عَشَرَةَ أَوْسُقٍ خَرْصَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنِّي مُتَعَجِّلٌ إِلَى الْمَدِينَةِ فَمَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَعَجَّلَ مَعِي فَلْيَتَعَجَّلْ " .
Бизга Саҳл ибн Баккор ривоят қилди, бизга Вуҳайб ибн Холид Амр ибн Яҳёдан, у Аббос ас-Соидийдан — яъни ибн Саҳл ибн Саъд — у Абу Ҳумайд ас-Соидийдан ривоят қилди. У деди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Табукка ғазот қилдим. У зот Водил-Қурога етганларида, бир аёл ўз боғида (меҳнат қилаётган) эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ашобларига: «(Боғнинг ҳосилини) чамаланглар», дедилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўн васқ деб чамаладилар ва аёлга: «Ундан чиқадиган (ҳосил)ни санаб боргин», дедилар. Биз Табукка келдик. Айла малики Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга оқ хачир ҳадя қилди, у зотга бурда (кийим) кийдирди ва у зот унга — яъни — унинг денгизи (соҳили) ҳақида (аҳднома) ёзиб бердилар. У деди: Биз Водил-Қурога қайтиб келганимизда, у зот аёлга: «Боғингда қанча (ҳосил) бўлди?» дедилар. Аёл: «Ўн васқ — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг чамалагани (қадар)», деди. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Мен Мадинага шошилмоқдаман, сизлардан ким мен билан шошилишни истаса, шошилсин», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ كُلْثُومٍ، عَنْ زَيْنَبَ، أَنَّهَا كَانَتْ تَفْلِي رَأْسَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ امْرَأَةُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَنِسَاءٌ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ وَهُنَّ يَشْتَكِينَ مَنَازِلَهُنَّ أَنَّهَا تَضِيقُ عَلَيْهِنَّ وَيُخْرَجْنَ مِنْهَا فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُوَرَّثَ دُورَ الْمُهَاجِرِينَ النِّسَاءُ فَمَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فَوَرِثَتْهُ امْرَأَتُهُ دَارًا بِالْمَدِينَةِ .
Бизга Абдул Воҳид ибн Ғиёс ривоят қилди, бизга Абдул Воҳид ибн Зиёд ривоят қилди, бизга Аъмаш Жомеъ ибн Шаддоддан, у Кулсумдан, у Зайнабдан ривоят қилдики: У (Зайнаб) Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг бошларини титарди (сочларини тозаларди). Ёнларида Усмон ибн Аффоннинг аёли ва муҳожир аёллардан баъзилари бор эди. Улар ўз уй-жойларидан шикоят қилиб, уларга тор келаётганини ва у жойлардан чиқариб юборилаётганларини айтишарди. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам муҳожирларнинг уй-жойларини аёлларга мерос қилиб қолдиришни буюрдилар. Кейин Абдуллаҳ ибн Масъуд вафот этганида, аёли ундан Мадинадаги бир уйни мерос қилиб олди.