Ўша куни юзлар нурли, Роббига боқувчидир

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، وَهُشَيْمٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ نَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ قَالَ ‏ "‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَصَلاَةٍ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَافْعَلُوا ‏"‏‏.‏

Жарир айтди: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида ўтирган эдик, бирдан у тўлин ой кечасидаги ойга қараб: "Албатта сиз Роббингизни — мана шу ойни кўргандек — кўрасиз, Уни кўришда (бир-бирингизга) ҳалал бермайсиз (зохмат тортмайсиз). Агар қуёш чиқишидан олдинги намоз (фажр) ва қуёш ботишидан олдинги намоз (аср)да енгилмаслиска (ўтказиб юбормаслиска) қодир бўлсангиз, қилинглар" деди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ يُوسُفَ الْيَرْبُوعِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ عِيَانًا ‏"‏‏.‏

Жарир ибн Абдуллаҳ айтди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Албатта сиз Роббингизни — ошкора (кўз билан) кўрасиз" деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا بَيَانُ بْنُ بِشْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْبَدْرِ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا، لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ ‏"‏‏.‏

Жарир айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизнинг олдимизга тўлин ой кечаси чиқиб: "Албатта сиз Роббингизни қиёмат куни — мана шуни (ойни) кўргандек — кўрасиз, Уни кўришда (бир-бирингизга) ҳалал бермайсиз" деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّاسَ، قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ، يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ‏.‏ فَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ، وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ، وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ، وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا شَافِعُوهَا ـ أَوْ مُنَافِقُوهَا شَكَّ إِبْرَاهِيمُ ـ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَنَا رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا‏.‏ فَيَتْبَعُونَهُ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ، فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُهَا، وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ الرُّسُلُ، وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ‏.‏ وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، هَلْ رَأَيْتُمُ السَّعْدَانَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ مَا قَدْرُ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ، تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ، فَمِنْهُمُ الْمُوبَقُ بَقِيَ بِعَمَلِهِ، أَوِ الْمُوثَقُ بِعَمَلِهِ، وَمِنْهُمُ الْمُخَرْدَلُ أَوِ الْمُجَازَى أَوْ نَحْوُهُ، ثُمَّ يَتَجَلَّى حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا، مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ بِأَثَرِ السُّجُودِ، تَأْكُلُ النَّارُ ابْنَ آدَمَ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ، حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ، فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ قَدِ امْتُحِشُوا، فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ تَحْتَهُ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ، ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ، وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ هُوَ آخِرُ أَهْلِ النَّارِ دُخُولاً الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ، فَإِنَّهُ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا‏.‏ فَيَدْعُو اللَّهَ بِمَا شَاءَ أَنْ يَدْعُوَهُ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ هَلْ عَسَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَنِي غَيْرَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ، وَيُعْطِي رَبَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ مَا شَاءَ، فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ، فَإِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْجَنَّةِ وَرَآهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ قَدِّمْنِي إِلَى باب الْجَنَّةِ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَسْتَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَنِي غَيْرَ الَّذِي أُعْطِيتَ أَبَدًا، وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ‏.‏ وَيَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ هَلْ عَسَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ، وَيُعْطِي مَا شَاءَ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ، فَيُقَدِّمُهُ إِلَى باب الْجَنَّةِ، فَإِذَا قَامَ إِلَى باب الْجَنَّةِ انْفَهَقَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ الْحَبْرَةِ وَالسُّرُورِ، فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ أَلَسْتَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ مَا أُعْطِيتَ ـ فَيَقُولُ ـ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ لاَ أَكُونَنَّ أَشْقَى خَلْقِكَ فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو حَتَّى يَضْحَكَ اللَّهُ مِنْهُ فَإِذَا ضَحِكَ مِنْهُ قَالَ لَهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ‏.‏ فَإِذَا دَخَلَهَا قَالَ اللَّهُ لَهُ تَمَنَّهْ‏.‏ فَسَأَلَ رَبَّهُ وَتَمَنَّى حَتَّى إِنَّ اللَّهَ لَيُذَكِّرُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، حَتَّى انْقَطَعَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يَرُدُّ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا حَتَّى إِذَا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ‏"‏ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا حَفِظْتُ إِلاَّ قَوْلَهُ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَشْهَدُ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ‏.‏

Абу Ҳурайра (ривоят қилди): Одамлар: "Эй Расулуллаҳ, биз қиёмат куни Роббимизни кўрамизми?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Тўлин ой кечасидаги ойни (кўришда) бир-бирингизга ҳалал берасизми (зохмат тортасизми)?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Қуёшни — унинг олдида булут бўлмаган пайтда — (кўришда) зохмат тортасизми?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Албатта сиз Уни шундай кўрасиз. Аллаҳ одамларни қиёмат куни жам қилади ва: ‹Ким бир нарсага ибодат қилган бўлса, унга эргашсин› дейди. Қуёшга ибодат қилган(лар) қуёшга, ойга ибодат қилган(лар) ойга, тоғутларга ибодат қилган(лар) тоғутларга эргашади. Бу уммат — ичида шафоатчилари (ёки: мунофиқлари — Иброҳим шак қилди) билан — қолади. Уларга Аллаҳ келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Бу — бизнинг жойимиз, то бизга Роббимиз келгунча› дейдилар. Роббимиз бизга келса, биз Уни таниймиз. Аллаҳ уларга — улар танийдиган суратда — келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен — бизнинг Роббимизсан› дейдилар. Улар Унга эргашадилар, ва Сирот жаҳаннамнинг икки ёни орасига тортилади. Мен ва умматим уни биринчи бўлиб кечиб ўтувчимиз. Ўша куни Расуллардан бошқа ҳеч ким гапирмайди; ўша куни Расулларнинг дуъоси: ‹Аллаҳумма, саломат қил, саломат қил›дир. Жаҳаннамда саъдон тикан(бута)и каби илмоқлар бор — саъдонни кўрганмисиз?" деди. Улар: "Ҳа, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "У саъдон тикани кабидир, фақат унинг катталиги (азимлиги)ни Аллаҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. У одамларни амаллари билан илиб (тутиб) олади. Улардан баъзилари амали билан ҳалок бўлиб (дўзахда) қолади, баъзилари майдаланиб (парчаланиб) — ёки: жазоланиб — кейин халос бўлиб қутулади. Аллаҳ бандалар орасида ҳукмни тугатиб, дўзах аҳлидан Ўз раҳмати билан кимни хоҳласа, чиқаришни истаганида, малоикаларга — Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилмайдиганлардан, ‹Ла илаҳа иллаллаҳ›га гувоҳлик берганлардан, Аллаҳ раҳм қилишни истаганларни — дўзахдан чиқаришни буюради. Малоикалар уларни дўзахда сажда излари билан танийдилар. Дўзах Одам (бола)сини ейди — сажда изидан бошқа; Аллаҳ дўзахга сажда изини еишни ҳаром қилди. Улар дўзахдан — куйган ҳолда — чиқадилар, уларнинг устига ҳаёт суви қуйилади, улар унинг остида — сел оқизиги (тошқин келтирган лойқа)да уруғ ўсиб чиқгандек — ўсиб чиқадилар. Кейин Аллаҳ бандалар орасида ҳукмни тугатади, ва бир киши — юзини дўзахга қаратган ҳолда — қолади; у жаннатга энг охири кирувчи дўзах аҳлидир. У: ‹Эй Роббим, юзимни дўзахдан бур, чунки унинг ҳиди мени заҳарлади ва унинг ловиллаши мени куйдирди› дейди. У — Аллаҳга, қанча хоҳласа — дуъо қилади. Кейин Аллаҳ: ‹Агар сенга бу (сўралган) берилса, бошқасини сўрайсанми?› дейди. У: ‹Йўқ, иззатинг билан (қасамки), Сендан бошқасини сўрамайман› дейди ва Роббига — қанча хоҳласа — аҳд ва мисоқлар беради. Аллаҳ унинг юзини дўзахдан буради. У жаннатга юзланиб, уни кўргач, Аллаҳ хоҳлаганча жим туради, кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннат эшигига яқинлаштир› дейди. Аллаҳ унга: ‹Сен — сенга берилган(нарса)дан бошқасини ҳеч қачон сўрамасликка аҳд ва мисоқларингни берган эмасмидинг? Ҳолингга вой, эй Одам (бола)си, қанчалар ғаддор(аҳдбузар)сансан!› дейди. У: ‹Эй Роббим› дейди ва Аллаҳга — то У: ‹Агар сенга бу берилса, бошқасини сўрайсанми?› дегунча — дуъо қилади. У: ‹Йўқ, иззатинг билан (қасамки), Сендан бошқасини сўрамайман› дейди ва — қанча хоҳласа — аҳд ва мисоқлар беради. Аллаҳ уни жаннат эшигига яқинлаштиради. У жаннат эшигига тургач, жаннат унга очилади, у ундаги неъмат ва сурур(қувонч)ни кўради. Кейин Аллаҳ хоҳлаганча жим туради, кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннатга киргиз› дейди. Аллаҳ: ‹Сен — сенга берилган(нарса)дан бошқасини сўрамасликка аҳд ва мисоқларингни берган эмасмидинг?› дейди ва: ‹Ҳолингга вой, эй Одам (бола)си, қанчалар ғаддорсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим, мен Сенинг энг бахтсиз махлуқинг бўлиб қолмай› дейди ва — то Аллаҳ ундан кулгунча — дуъо қилаверади. Аллаҳ ундан кулса, унга: ‹Жаннатга кир› дейди. У жаннатга киргач, Аллаҳ унга: ‹Орзу қил› дейди. У Роббидан сўрайди ва орзу қилади, ҳатто Аллаҳ унга (орзуларни) эслатади: ‹фалон-фалон ҳам (сўра)› дейди, то орзулар ундан узилгунча. Аллаҳ: ‹Бу — сенга, ва у билан бирга унинг мисли ҳам (бор)› дейди." Ато ибн Язид: Абу Саъид ал-Худрий Абу Ҳурайра билан бирга (ўтирган) эди, унинг ҳадисидан ҳеч нарсани рад этмас эди, то Абу Ҳурайра: Аллаҳ табарака ва таоло: "Бу — сенга, ва у билан бирга унинг мисли ҳам" деди, деганида, Абу Саъид ал-Худрий: "Ва у билан бирга унинг ўн баравари ҳам, эй Абу Ҳурайра" деди. Абу Ҳурайра: "Мен фақат унинг: ‹Бу — сенга, ва у билан бирга унинг мисли ҳам› деган сўзини ёдлади" деди. Абу Саъид ал-Худрий: "Мен гувоҳлик бераманки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унинг: ‹Бу — сенга, ва унинг ўн баравари ҳам› деган сўзини ёдлади" деди. Абу Ҳурайра: "Ўша киши — жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳлидир" деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّاسَ، قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ، يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ‏.‏ فَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ، وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ، وَيَتْبَعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ، وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا شَافِعُوهَا ـ أَوْ مُنَافِقُوهَا شَكَّ إِبْرَاهِيمُ ـ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَنَا رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا‏.‏ فَيَتْبَعُونَهُ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ، فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُهَا، وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ الرُّسُلُ، وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ‏.‏ وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، هَلْ رَأَيْتُمُ السَّعْدَانَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ مَا قَدْرُ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ، تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ، فَمِنْهُمُ الْمُوبَقُ بَقِيَ بِعَمَلِهِ، أَوِ الْمُوثَقُ بِعَمَلِهِ، وَمِنْهُمُ الْمُخَرْدَلُ أَوِ الْمُجَازَى أَوْ نَحْوُهُ، ثُمَّ يَتَجَلَّى حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا، مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ بِأَثَرِ السُّجُودِ، تَأْكُلُ النَّارُ ابْنَ آدَمَ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ، حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ، فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ قَدِ امْتُحِشُوا، فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ تَحْتَهُ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ، ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ، وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ هُوَ آخِرُ أَهْلِ النَّارِ دُخُولاً الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ، فَإِنَّهُ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا‏.‏ فَيَدْعُو اللَّهَ بِمَا شَاءَ أَنْ يَدْعُوَهُ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ هَلْ عَسَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَنِي غَيْرَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ، وَيُعْطِي رَبَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ مَا شَاءَ، فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ، فَإِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْجَنَّةِ وَرَآهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ قَدِّمْنِي إِلَى باب الْجَنَّةِ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَسْتَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَنِي غَيْرَ الَّذِي أُعْطِيتَ أَبَدًا، وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ‏.‏ وَيَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ هَلْ عَسَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ، وَيُعْطِي مَا شَاءَ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ، فَيُقَدِّمُهُ إِلَى باب الْجَنَّةِ، فَإِذَا قَامَ إِلَى باب الْجَنَّةِ انْفَهَقَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ الْحَبْرَةِ وَالسُّرُورِ، فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ أَلَسْتَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ مَا أُعْطِيتَ ـ فَيَقُولُ ـ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ لاَ أَكُونَنَّ أَشْقَى خَلْقِكَ فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو حَتَّى يَضْحَكَ اللَّهُ مِنْهُ فَإِذَا ضَحِكَ مِنْهُ قَالَ لَهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ‏.‏ فَإِذَا دَخَلَهَا قَالَ اللَّهُ لَهُ تَمَنَّهْ‏.‏ فَسَأَلَ رَبَّهُ وَتَمَنَّى حَتَّى إِنَّ اللَّهَ لَيُذَكِّرُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، حَتَّى انْقَطَعَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يَرُدُّ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا حَتَّى إِذَا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ‏"‏ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا حَفِظْتُ إِلاَّ قَوْلَهُ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَشْهَدُ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ‏.‏

Абу Ҳурайра (ривоят қилди): Одамлар: "Эй Расулуллаҳ, биз қиёмат куни Роббимизни кўрамизми?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Тўлин ой кечасидаги ойни (кўришда) бир-бирингизга ҳалал берасизми (зохмат тортасизми)?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Қуёшни — унинг олдида булут бўлмаган пайтда — (кўришда) зохмат тортасизми?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Албатта сиз Уни шундай кўрасиз. Аллаҳ одамларни қиёмат куни жам қилади ва: ‹Ким бир нарсага ибодат қилган бўлса, унга эргашсин› дейди. Қуёшга ибодат қилган(лар) қуёшга, ойга ибодат қилган(лар) ойга, тоғутларга ибодат қилган(лар) тоғутларга эргашади. Бу уммат — ичида шафоатчилари (ёки: мунофиқлари — Иброҳим шак қилди) билан — қолади. Уларга Аллаҳ келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Бу — бизнинг жойимиз, то бизга Роббимиз келгунча› дейдилар. Роббимиз бизга келса, биз Уни таниймиз. Аллаҳ уларга — улар танийдиган суратда — келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен — бизнинг Роббимизсан› дейдилар. Улар Унга эргашадилар, ва Сирот жаҳаннамнинг икки ёни орасига тортилади. Мен ва умматим уни биринчи бўлиб кечиб ўтувчимиз. Ўша куни Расуллардан бошқа ҳеч ким гапирмайди; ўша куни Расулларнинг дуъоси: ‹Аллаҳумма, саломат қил, саломат қил›дир. Жаҳаннамда саъдон тикан(бута)и каби илмоқлар бор — саъдонни кўрганмисиз?" деди. Улар: "Ҳа, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "У саъдон тикани кабидир, фақат унинг катталиги (азимлиги)ни Аллаҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. У одамларни амаллари билан илиб (тутиб) олади. Улардан баъзилари амали билан ҳалок бўлиб (дўзахда) қолади, баъзилари майдаланиб (парчаланиб) — ёки: жазоланиб — кейин халос бўлиб қутулади. Аллаҳ бандалар орасида ҳукмни тугатиб, дўзах аҳлидан Ўз раҳмати билан кимни хоҳласа, чиқаришни истаганида, малоикаларга — Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилмайдиганлардан, ‹Ла илаҳа иллаллаҳ›га гувоҳлик берганлардан, Аллаҳ раҳм қилишни истаганларни — дўзахдан чиқаришни буюради. Малоикалар уларни дўзахда сажда излари билан танийдилар. Дўзах Одам (бола)сини ейди — сажда изидан бошқа; Аллаҳ дўзахга сажда изини еишни ҳаром қилди. Улар дўзахдан — куйган ҳолда — чиқадилар, уларнинг устига ҳаёт суви қуйилади, улар унинг остида — сел оқизиги (тошқин келтирган лойқа)да уруғ ўсиб чиқгандек — ўсиб чиқадилар. Кейин Аллаҳ бандалар орасида ҳукмни тугатади, ва бир киши — юзини дўзахга қаратган ҳолда — қолади; у жаннатга энг охири кирувчи дўзах аҳлидир. У: ‹Эй Роббим, юзимни дўзахдан бур, чунки унинг ҳиди мени заҳарлади ва унинг ловиллаши мени куйдирди› дейди. У — Аллаҳга, қанча хоҳласа — дуъо қилади. Кейин Аллаҳ: ‹Агар сенга бу (сўралган) берилса, бошқасини сўрайсанми?› дейди. У: ‹Йўқ, иззатинг билан (қасамки), Сендан бошқасини сўрамайман› дейди ва Роббига — қанча хоҳласа — аҳд ва мисоқлар беради. Аллаҳ унинг юзини дўзахдан буради. У жаннатга юзланиб, уни кўргач, Аллаҳ хоҳлаганча жим туради, кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннат эшигига яқинлаштир› дейди. Аллаҳ унга: ‹Сен — сенга берилган(нарса)дан бошқасини ҳеч қачон сўрамасликка аҳд ва мисоқларингни берган эмасмидинг? Ҳолингга вой, эй Одам (бола)си, қанчалар ғаддор(аҳдбузар)сансан!› дейди. У: ‹Эй Роббим› дейди ва Аллаҳга — то У: ‹Агар сенга бу берилса, бошқасини сўрайсанми?› дегунча — дуъо қилади. У: ‹Йўқ, иззатинг билан (қасамки), Сендан бошқасини сўрамайман› дейди ва — қанча хоҳласа — аҳд ва мисоқлар беради. Аллаҳ уни жаннат эшигига яқинлаштиради. У жаннат эшигига тургач, жаннат унга очилади, у ундаги неъмат ва сурур(қувонч)ни кўради. Кейин Аллаҳ хоҳлаганча жим туради, кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннатга киргиз› дейди. Аллаҳ: ‹Сен — сенга берилган(нарса)дан бошқасини сўрамасликка аҳд ва мисоқларингни берган эмасмидинг?› дейди ва: ‹Ҳолингга вой, эй Одам (бола)си, қанчалар ғаддорсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим, мен Сенинг энг бахтсиз махлуқинг бўлиб қолмай› дейди ва — то Аллаҳ ундан кулгунча — дуъо қилаверади. Аллаҳ ундан кулса, унга: ‹Жаннатга кир› дейди. У жаннатга киргач, Аллаҳ унга: ‹Орзу қил› дейди. У Роббидан сўрайди ва орзу қилади, ҳатто Аллаҳ унга (орзуларни) эслатади: ‹фалон-фалон ҳам (сўра)› дейди, то орзулар ундан узилгунча. Аллаҳ: ‹Бу — сенга, ва у билан бирга унинг мисли ҳам (бор)› дейди." Ато ибн Язид: Абу Саъид ал-Худрий Абу Ҳурайра билан бирга (ўтирган) эди, унинг ҳадисидан ҳеч нарсани рад этмас эди, то Абу Ҳурайра: Аллаҳ табарака ва таоло: "Бу — сенга, ва у билан бирга унинг мисли ҳам" деди, деганида, Абу Саъид ал-Худрий: "Ва у билан бирга унинг ўн баравари ҳам, эй Абу Ҳурайра" деди. Абу Ҳурайра: "Мен фақат унинг: ‹Бу — сенга, ва у билан бирга унинг мисли ҳам› деган сўзини ёдлади" деди. Абу Саъид ал-Худрий: "Мен гувоҳлик бераманки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унинг: ‹Бу — сенга, ва унинг ўн баравари ҳам› деган сўзини ёдлади" деди. Абу Ҳурайра: "Ўша киши — жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳлидир" деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ زَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ ‏"‏ هَلْ تُضَارُونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ إِذَا كَانَتْ صَحْوًا ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُونَ فِي رُؤْيَةِ رَبِّكُمْ يَوْمَئِذٍ، إِلاَّ كَمَا تُضَارُونَ فِي رُؤْيَتِهِمَا ـ ثُمَّ قَالَ ـ يُنَادِي مُنَادٍ لِيَذْهَبْ كُلُّ قَوْمٍ إِلَى مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ‏.‏ فَيَذْهَبُ أَصْحَابُ الصَّلِيبِ مَعَ صَلِيبِهِمْ، وَأَصْحَابُ الأَوْثَانِ مَعَ أَوْثَانِهِمْ، وَأَصْحَابُ كُلِّ آلِهَةٍ مَعَ آلِهَتِهِمْ حَتَّى يَبْقَى مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ مِنْ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ، وَغُبَّرَاتٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، ثُمَّ يُؤْتَى بِجَهَنَّمَ تُعْرَضُ كَأَنَّهَا سَرَابٌ فَيُقَالُ لِلْيَهُودِ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ عُزَيْرَ ابْنَ اللَّهِ‏.‏ فَيُقَالُ كَذَبْتُمْ لَمْ يَكُنْ لِلَّهِ صَاحِبَةٌ وَلاَ وَلَدٌ فَمَا تُرِيدُونَ قَالُوا نُرِيدُ أَنْ تَسْقِيَنَا، فَيُقَالُ اشْرَبُوا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي جَهَنَّمَ ثُمَّ يُقَالُ لِلنَّصَارَى مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ فَيَقُولُونَ كُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ‏.‏ فَيُقَالُ كَذَبْتُمْ لَمْ يَكُنْ لِلَّهِ صَاحِبَةٌ وَلاَ وَلَدٌ، فَمَا تُرِيدُونَ فَيَقُولُونَ نُرِيدُ أَنْ تَسْقِيَنَا‏.‏ فَيُقَالُ اشْرَبُوا‏.‏ فَيَتَسَاقَطُونَ حَتَّى يَبْقَى مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ مِنْ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ فَيُقَالُ لَهُمْ مَا يَحْبِسُكُمْ وَقَدْ ذَهَبَ النَّاسُ فَيَقُولُونَ فَارَقْنَاهُمْ وَنَحْنُ أَحْوَجُ مِنَّا إِلَيْهِ الْيَوْمَ وَإِنَّا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِيَلْحَقْ كُلُّ قَوْمٍ بِمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ‏.‏ وَإِنَّمَا نَنْتَظِرُ رَبَّنَا ـ قَالَ ـ فَيَأْتِيهِمُ الْجَبَّارُ‏.‏ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا‏.‏ فَلاَ يُكَلِّمُهُ إِلاَّ الأَنْبِيَاءُ فَيَقُولُ هَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ آيَةٌ تَعْرِفُونَهُ فَيَقُولُونَ السَّاقُ‏.‏ فَيَكْشِفُ عَنْ سَاقِهِ فَيَسْجُدُ لَهُ كُلُّ مُؤْمِنٍ، وَيَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ لِلَّهِ رِيَاءً وَسُمْعَةً، فَيَذْهَبُ كَيْمَا يَسْجُدَ فَيَعُودُ ظَهْرُهُ طَبَقًا وَاحِدًا، ثُمَّ يُؤْتَى بِالْجَسْرِ فَيُجْعَلُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجَسْرُ قَالَ ‏"‏ مَدْحَضَةٌ مَزِلَّةٌ، عَلَيْهِ خَطَاطِيفُ وَكَلاَلِيبُ وَحَسَكَةٌ مُفَلْطَحَةٌ، لَهَا شَوْكَةٌ عُقَيْفَاءُ تَكُونُ بِنَجْدٍ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ، الْمُؤْمِنُ عَلَيْهَا كَالطَّرْفِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ، فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَنَاجٍ مَخْدُوشٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، حَتَّى يَمُرَّ آخِرُهُمْ يُسْحَبُ سَحْبًا، فَمَا أَنْتُمْ بِأَشَدَّ لِي مُنَاشَدَةً فِي الْحَقِّ، قَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِ يَوْمَئِذٍ لِلْجَبَّارِ، وَإِذَا رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ نَجَوْا فِي إِخْوَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِخْوَانُنَا كَانُوا يُصَلُّونَ مَعَنَا وَيَصُومُونَ مَعَنَا وَيَعْمَلُونَ مَعَنَا‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى اذْهَبُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجُوهُ‏.‏ وَيُحَرِّمُ اللَّهُ صُوَرَهُمْ عَلَى النَّارِ، فَيَأْتُونَهُمْ وَبَعْضُهُمْ قَدْ غَابَ فِي النَّارِ إِلَى قَدَمِهِ وَإِلَى أَنْصَافِ سَاقَيْهِ، فَيُخْرِجُونَ مَنْ عَرَفُوا، ثُمَّ يَعُودُونَ فَيَقُولُ اذْهَبُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ نِصْفِ دِينَارٍ فَأَخْرِجُوهُ‏.‏ فَيُخْرِجُونَ مَنْ عَرَفُوا، ثُمَّ يَعُودُونَ فَيَقُولُ اذْهَبُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجُوهُ‏.‏ فَيُخْرِجُونَ مَنْ عَرَفُوا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَإِنْ لَمْ تُصَدِّقُونِي فَاقْرَءُوا ‏{‏إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا‏}‏ ‏"‏ فَيَشْفَعُ النَّبِيُّونَ وَالْمَلاَئِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ فَيَقُولُ الْجَبَّارُ بَقِيَتْ شَفَاعَتِي‏.‏ فَيَقْبِضُ قَبْضَةً مِنَ النَّارِ فَيُخْرِجُ أَقْوَامًا قَدِ امْتُحِشُوا، فَيُلْقَوْنَ فِي نَهَرٍ بِأَفْوَاهِ الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ مَاءُ الْحَيَاةِ، فَيَنْبُتُونَ فِي حَافَتَيْهِ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ، قَدْ رَأَيْتُمُوهَا إِلَى جَانِبِ الصَّخْرَةِ إِلَى جَانِبِ الشَّجَرَةِ، فَمَا كَانَ إِلَى الشَّمْسِ مِنْهَا كَانَ أَخْضَرَ، وَمَا كَانَ مِنْهَا إِلَى الظِّلِّ كَانَ أَبْيَضَ، فَيَخْرُجُونَ كَأَنَّهُمُ اللُّؤْلُؤُ، فَيُجْعَلُ فِي رِقَابِهِمُ الْخَوَاتِيمُ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَهْلُ الْجَنَّةِ هَؤُلاَءِ عُتَقَاءُ الرَّحْمَنِ أَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ خَيْرٍ قَدَّمُوهُ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُمْ لَكُمْ مَا رَأَيْتُمْ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏

Абу Саъид ал-Худрий айтди: Биз: "Эй Расулуллаҳ, биз қиёмат куни Роббимизни кўрамизми?" дедик. У: "Қуёш ва ойни — ҳаво очиқ пайтда — кўришда бир-бирингизга ҳалал берасизми (зохмат тортасизми)?" деди. Биз: "Йўқ" дедик. У: "Албатта сиз ўша куни Роббингизни кўришда — бу иккисини кўришдагидан бошқача — зохмат тортмайсиз. Кейин бир мунодий нидо қилади: ‹Ҳар бир қавм ўзлари ибодат қилган(нарса)га борсин›. Салиб (хоч) аҳли ўз салиби билан, бутлар аҳли ўз бутлари билан, ҳар бир илоҳнинг аҳли ўз илоҳлари билан кетади, то — яхши ёки ёмон — Аллаҳга ибодат қилган(лар) ва аҳли китобнинг қолдиқлари қолади. Кейин жаҳаннам келтирилади — гўё у саробдек намоён (кўрсатилади). Яҳудийларга: ‹Сиз нима(га) ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Узайр — Аллаҳнинг ўғлига ибодат қилар эдик› дейдилар. ‹Ёлғон айтдинглар, Аллаҳнинг на хотини, на боласи бўлган; нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Бизни суғоришингни истаймиз› дейдилар. ‹Ичинг› дейилади, улар жаҳаннамга қулаб тушадилар. Кейин насорога: ‹Сиз нима(га) ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Масиҳ — Аллаҳнинг ўғлига ибодат қилар эдик› дейдилар. ‹Ёлғон айтдинглар, Аллаҳнинг на хотини, на боласи бўлган; нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Бизни суғоришингни истаймиз› дейдилар. ‹Ичинг› дейилади, улар қулаб тушадилар, то — яхши ёки ёмон — Аллаҳга ибодат қилган(лар) қолгунча. Уларга: ‹Сизни нима ушлаб турибди, одамлар кетди-ку?› дейилади. Улар: ‹Биз улардан ажралдик — биз бугун уларга (ўша кундан) муҳтожроқ эдик; биз бир мунодийни: ‹Ҳар бир қавм ўзлари ибодат қилган(нарса)га қўшилсин› деб нидо қилаётганини эшитдик; биз фақат Роббимизни кутяпмиз› дейдилар. Шунда уларга Жаббор (Аллаҳ) келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен — бизнинг Роббимизсан› дейдилар. Унга фақат Набийлар гапиради. У: ‹Сизнинг билан Унинг орасида Уни танийдиган бир аломат борми?› дейди. Улар: ‹Соқ (болдир)› дейдилар. У Ўз соқини очади, ҳар бир мўмин Унга сажда қилади; ва риё-соёна (кўз-қулоқ учун) Аллаҳга сажда қилган(лар) қолади — у сажда қилмоқчи бўлади, лекин унинг бели бир текис (тахта) бўлиб қолади (эгилмайди). Кейин Жаср (кўприк) келтирилиб, жаҳаннамнинг икки ёни орасига қўйилади" деди. Биз: "Эй Расулуллаҳ, Жаср нима?" дедик. У: "Сирпанчиқ, тойдирадиган (жой); унинг устида илмоқлар, калўблар (гажаклар) ва япалоқ тиканлар бор — Наждда бўладиган, саъдон дейиладиган, эгри тиканли (бута) кабидир. Мўмин унинг устидан кўз очиб-юмгандек, чақмоқдек, шамолдек, яхши отлар ва уловлардек (ўтади). (Баъзиси) саломат қутулувчи, (баъзиси) тирналган ҳолда қутулувчи, (баъзиси) жаҳаннам ўтида тўплаб ташланувчи бўлади, то уларнинг охиргиси — судралиб — ўтгунча. Сизлер менга ҳақни (талаб қилишда) — ўша куни Жаббор олдида мўминларнинг (қутқариш талабида) қаттиқлигидан кўра — қаттиқроқ эмассиз. Улар ўз биродарлари (дўзахда қолганлар) ҳақида ўзлари нажот топганини кўрганларида: ‹Роббимиз, биродарларимиз биз билан намоз ўқир, биз билан рўза тутар, биз билан (яхши) амал қилар эди› дейдилар. Аллаҳ таоло: ‹Боринг, кимнинг қалбида бир динор миқдорича иймон топсангиз, уни чиқаринглар› дейди, ва Аллаҳ уларнинг суратларини дўзахга ҳаром қилади. Улар уларнинг олдига келадилар — баъзилари дўзахда оёғига, баъзилари болдирининг ярмигача ғарқ бўлган. Улар танийдиганларини чиқарадилар, кейин қайтадилар. (Аллаҳ): ‹Боринг, кимнинг қалбида ярим динор миқдорича (иймон) топсангиз, уни чиқаринглар› дейди. Улар танийдиганларини чиқарадилар, кейин қайтадилар. (Аллаҳ): ‹Боринг, кимнинг қалбида зарра миқдорича иймон топсангиз, уни чиқаринглар› дейди. Улар танийдиганларини чиқарадилар." Абу Саъид: "Агар мени тасдиқламасангиз, «Албатта Аллаҳ зарра миқдорича (ҳам) зулм қилмайди; агар (у) яхшилик бўлса, уни икки баравар қилади» (оятни) ўқинглар" деди. "Набийлар, малоикалар ва мўминлар шафоат қиладилар; кейин Жаббор: ‹Менинг шафоатим қолди› дейди ва дўзахдан бир ҳовуч қабз қилади (олади), куйган қавмларни чиқаради. Улар жаннат оғзидаги — ‹ҳаёт суви› дейиладиган — бир дарёга ташланади, улар унинг икки четида — сел оқизигида уруғ ўсгандек — ўсиб чиқадилар. Сиз уни (уруғни) тош янида, дарахт янида кўргансиз: ундан қуёшга (қараган) томон яшил, сояга (қараган) томон оқ бўлади. Улар — гўё дурдек — чиқадилар, бўйинларига муҳрлар (белги) қўйилади, улар жаннатга кирадилар. Жаннат аҳли: ‹Булар — Раҳмоннинг озод қилган(банда)лари, У уларни — бирор амал қилмаган ва бирор хайр тақдим қилмаган ҳолда — жаннатга киритди› дейдилар. Уларга: ‹Сизларга — кўрган(нарса)нгиз, ва у билан бирга унинг мисли ҳам (бор)› дейилади" деди.

وَقَالَ حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُحْبَسُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُهِمُّوا بِذَلِكَ فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَيُرِيحُنَا مِنْ مَكَانِنَا‏.‏ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ آدَمُ أَبُو النَّاسِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَأَسْكَنَكَ جَنَّتَهُ، وَأَسْجَدَ لَكَ مَلاَئِكَتَهُ، وَعَلَّمَكَ أَسْمَاءَ كُلِّ شَىْءٍ، لِتَشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا، قَالَ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ قَالَ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ أَكْلَهُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَقَدْ نُهِيَ عَنْهَا ـ وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ نَبِيٍّ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ سُؤَالَهُ رَبَّهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ ـ وَلَكِنِ ائْتُوا إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ الرَّحْمَنِ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ ثَلاَثَ كَلِمَاتٍ كَذَبَهُنَّ ـ وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى عَبْدًا آتَاهُ اللَّهُ التَّوْرَاةَ وَكَلَّمَهُ وَقَرَّبَهُ نَجِيًّا‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُ إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ ـ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ قَتْلَهُ النَّفْسَ ـ وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى عَبْدَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ وَرُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم عَبْدًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ‏.‏ فَيَأْتُونِي فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي فَيَقُولُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَ ـ قَالَ ـ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ، فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَسَمِعْتُهُ أَيْضًا يَقُولُ ‏"‏ فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَ ـ قَالَ ـ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ـ قَالَ ـ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ الثَّالِثَةَ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ، فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ، وَقُلْ يُسْمَعْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَهْ ـ قَالَ ـ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ـ قَالَ ـ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَقَدْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، حَتَّى مَا يَبْقَى فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ـ قَالَ ـ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا‏}‏ قَالَ وَهَذَا الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ الَّذِي وُعِدَهُ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم ‏"‏‏.‏

Анас (розияллаҳу анҳу) (ривоят қилди): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Мўминлар қиёмат куни (маҳшарда) ҳибс қилинадилар (тўхтатиладилар), ҳатто бундан ғамгин бўлиб: ‹Кошки Роббимизга шафоатчи тутсак — бизни жойимиздан тинчитса› дейдилар. Улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен — Одамсан, одамларнинг отаси; Аллаҳ сени Ўз қўли билан яратди, сени ўз жаннатига жойлаштирди, малоикаларни сенга сажда қилдирди ва сенга ҳамма нарсанинг исмларини ўргатди; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил — то бизни шу жойимиздан тинчитса› дейдилар. У: ‹Мен у (мартабада) эмасман› дейди ва ўзи қилган хатосини — қайтарилган дарахтдан (мевасидан) еганини — зикр қилади ва: ‹Лекин Нуҳга — Аллаҳ ер аҳлига юборган биринчи Набийга — боринг› дейди. Улар Нуҳга келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман› дейди ва қилган хатосини — Роббидан илмсиз (нўрин) сўраганини — зикр қилади ва: ‹Лекин Иброҳимга — Раҳмоннинг халилига — боринг› дейди. Улар Иброҳимга келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман› дейди ва — ўзи (таъвил билан) гапирган уч калимани — зикр қилади ва: ‹Лекин Мусога — Аллаҳ унга Тавротни берган, у билан сўзлашган ва уни нажва (махфий суҳбат) билан яқинлаштирган бандага — боринг› дейди. Улар Мусога келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман› дейди ва қилган хатосини — бир жонни ўлдирганини — зикр қилади ва: ‹Лекин Исога — Аллаҳнинг бандаси, Расули, Аллаҳнинг руҳи ва калимасига — боринг› дейди. Улар Исога келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман, лекин Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га — Аллаҳ унинг гуноҳининг олди ва кейинини мағфират қилган бандага — боринг› дейди. Улар менга келадилар, мен Роббимнинг ҳузурига (даргоҳига) изн сўрайман, менга Унга (киришга) изн берилади. Уни кўрганимда, сажда қилиб йиқиламан, У мени — қанча хоҳласа — қолдиради, кейин: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад; айт — эшитилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади; сўра — берилади› дейди. Мен бошимни кўтараман, Роббимни — У менга ўргатган сано ва ҳамд билан — мақтайман. У менга бир чегара белгилайди, мен чиқиб, уларни жаннатга киритаман" деди. Қатода: Мен уни шундай деганини ҳам эшитдим: "Мен чиқиб, уларни дўзахдан чиқараман ва жаннатга киритаман; кейин (яна) қайтиб, Роббимнинг ҳузурига изн сўрайман... (уч марта такрор)" — кейин: "...то дўзахда фақат Қуръан уни ҳибс қилган — яъни унга абадий (қолиш) вожиб бўлган — киши қолгунча" деди. Кейин бу оятни — «Шояд Роббинг сени Мақом Маҳмудга (мақтовли мақомга) тирилтирса» — тиловат қилди ва: "Бу — Мақом Маҳмуд — сизнинг Набийнгиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ваъда қилинган(мақом)дир" деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي عَمِّي، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَ إِلَى الأَنْصَارِ فَجَمَعَهُمْ فِي قُبَّةٍ وَقَالَ لَهُمُ ‏ "‏ اصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِنِّي عَلَى الْحَوْضِ ‏"‏‏.‏

Анас ибн Молик (ривоят қилди): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ансорга (одам) юборди, уларни бир чодирда (гумбазда) жамлади ва уларга: "Аллаҳга ва Расулига йўлиқгунча сабр қилинглар, чунки мен ҳавз (Кавсар)нинг олдидаман" деди.