وَحَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ، - يَعْنِي ابْنَ مَيْسَرَةَ الصَّنْعَانِيَّ - عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّ أَبَا صَالِحٍ، ذَكْوَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلاَ فِضَّةٍ لاَ يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلاَّ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحَ مِنْ نَارٍ فَأُحْمِيَ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُكْوَى بِهَا جَنْبُهُ وَجَبِينُهُ وَظَهْرُهُ كُلَّمَا بَرَدَتْ أُعِيدَتْ لَهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فَيُرَى سَبِيلُهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَالإِبِلُ قَالَ " وَلاَ صَاحِبُ إِبِلٍ لاَ يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا وَمِنْ حَقِّهَا حَلَبُهَا يَوْمَ وِرْدِهَا إِلاَّ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ أَوْفَرَ مَا كَانَتْ لاَ يَفْقِدُ مِنَهَا فَصِيلاً وَاحِدًا تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَعَضُّهُ بِأَفْوَاهِهَا كُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ أُولاَهَا رُدَّ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فَيُرَى سَبِيلُهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ قَالَ " وَلاَ صَاحِبُ بَقَرٍ وَلاَ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلاَّ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ لاَ يَفْقِدُ مِنْهَا شَيْئًا لَيْسَ فِيهَا عَقْصَاءُ وَلاَ جَلْحَاءُ وَلاَ عَضْبَاءُ تَنْطِحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِأَظْلاَفِهَا كُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ أُولاَهَا رُدَّ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فَيُرَى سَبِيلُهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَالْخَيْلُ قَالَ " الْخَيْلُ ثَلاَثَةٌ هِيَ لِرَجُلٍ وِزْرٌ وَهِيَ لِرَجُلٍ سِتْرٌ وَهِيَ لِرَجُلٍ أَجْرٌ فَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ وِزْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا رِيَاءً وَفَخْرًا وَنِوَاءً عَلَى أَهْلِ الإِسْلاَمِ فَهِيَ لَهُ وِزْرٌ وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ سِتْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَمْ يَنْسَ حَقَّ اللَّهِ فِي ظُهُورِهَا وَلاَ رِقَابِهَا فَهِيَ لَهُ سِتْرٌ وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ أَجْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لأَهْلِ الإِسْلاَمِ فِي مَرْجٍ وَرَوْضَةٍ فَمَا أَكَلَتْ مِنْ ذَلِكَ الْمَرْجِ أَوِ الرَّوْضَةِ مِنْ شَىْءٍ إِلاَّ كُتِبَ لَهُ عَدَدَ مَا أَكَلَتْ حَسَنَاتٌ وَكُتِبَ لَهُ عَدَدَ أَرْوَاثِهَا وَأَبْوَالِهَا حَسَنَاتٌ وَلاَ تَقْطَعُ طِوَلَهَا فَاسْتَنَّتْ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ عَدَدَ آثَارِهَا وَأَرْوَاثِهَا حَسَنَاتٍ وَلاَ مَرَّ بِهَا صَاحِبُهَا عَلَى نَهْرٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ وَلاَ يُرِيدُ أَنْ يَسْقِيَهَا إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ عَدَدَ مَا شَرِبَتْ حَسَنَاتٍ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَالْحُمُرُ قَالَ " مَا أُنْزِلَ عَلَىَّ فِي الْحُمُرِ شَىْءٌ إِلاَّ هَذِهِ الآيَةُ الْفَاذَّةُ الْجَامِعَةُ { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} " .
Абу Ҳурайра айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олтин ёки кумуш эгаси бўлиб, ундан (унинг) ҳақини (закотини) адо этмаган ҳеч ким йўқки, қиёмат куни бўлганида унга (ўша олтин-кумуш) оловдан плиталар (қилиб) ёйилмаса; бас улар жаҳаннам оловида қиздирилади ва улар билан унинг ёни, пешонаси ва орқаси доғланади. Ҳар гал улар совуса, унинг учун (яна) қайтарилади — (бу) миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда (содир бўлади) — то бандалар орасида ҳукм чиқарилгунча; бас унинг йўли (жойи) кўрсатилади — ё жаннатга, ё дўзахга» деди. «Эй Расулуллаҳ, туя-чи?» дейилди. У: «Туя эгаси ҳам — ундан (унинг) ҳақини адо этмаган — унинг ҳақидан бири (сув) келган куни уни соғиб (муҳтожларга бериш)дир — (йўқки), қиёмат куни бўлганида унга кенг, текис (яланглик)да ётқизилмаса; (туялар) энг тўла (семиз) ҳолатда бўлиб, улардан бирорта бўталоқ ҳам камаймаган ҳолда, оёқлари (туёқлари) билан уни босади ва оғизлари билан уни тишлайди; ҳар гал уларнинг биринчиси ундан ўтса, охири унга қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган кунда — то бандалар орасида ҳукм чиқарилгунча; бас унинг йўли кўрсатилади — ё жаннатга, ё дўзахга» деди. «Эй Расулуллаҳ, сигир ва қўй-чи?» дейилди. У: «Сигир ёки қўй эгаси ҳам — ундан (унинг) ҳақини адо этмаган — (йўқки), қиёмат куни бўлганида унга кенг, текис (яланглик)да ётқизилмаса; улардан ҳеч нарса камаймаган ҳолда; уларда на эгик (шохли), на шохсиз, на шохи синган (мол) бўлмайди; (моллар) шохлари билан уни сузади ва туёқлари билан уни босади; ҳар гал уларнинг биринчиси ундан ўтса, охири унга қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган кунда — то бандалар орасида ҳукм чиқарилгунча; бас унинг йўли кўрсатилади — ё жаннатга, ё дўзахга» деди. «Эй Расулуллаҳ, от-чи?» дейилди. У: «От уч (хил)дир: у бир киши учун вабол (юк-гуноҳ)дир; у бир киши учун парда (ҳимоя)дир; ва у бир киши учун ажр (савоб)дир. Унга вабол бўлган (от)га келса — уни риё, фахр (мақтаниш) ва ислом аҳлига душманлик учун боғлаб (асраб) қўйган киши(дир); бас у унга вабол(дир). Унга парда бўлган (от)га келса — уни Аллаҳ йўлида боғлаб, кейин унинг елкаларида ва бўйинларида Аллаҳнинг ҳақини унутмаган киши(дир); бас у унга парда(дир). Унга ажр бўлган (от)га келса — уни Аллаҳ йўлида ислом аҳли учун яйлов ёки боғ(майдон)да боғлаган киши(дир); бас у ўша яйлов ёки боғдан нима еса, унинг учун еган миқдорича ҳасана (савоб) ёзилади ва унинг гўнги ва сийдиги миқдорича ҳасана ёзилади; ва у арқонини узиб, бир-икки баландликка чопса (ҳам), Аллаҳ унга излари ва гўнглари миқдорича ҳасаналар ёзади; ва эгаси уни дарёдан ўтказса ва у (от) ундан ичса — эгаси уни суғоришни (савобни) истеъмол қилмоқчи бўлмаган (ҳам) бўлса — Аллаҳ унга ичган миқдорича ҳасаналар ёзади» деди. «Эй Расулуллаҳ, эшаклар-чи?» дейилди. У: «Эшаклар ҳақида менга — шу ягона, жамловчи оятдан бошқа — ҳеч нарса нозил қилинмаган: {Бас ким зарра оғирлигича яхшилик қилса, уни кўради; ва ким зарра оғирлигича ёмонлик қилса, уни кўради} (деган оят)» деди.
وَحَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي هِشَامُ، بْنُ سَعْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، فِي هَذَا الإِسْنَادِ بِمَعْنَى حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ إِلَى آخِرِهِ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ لاَ يُؤَدِّي حَقَّهَا " . وَلَمْ يَقُلْ " مِنْهَا حَقَّهَا " . وَذَكَرَ فِيهِ " لاَ يَفْقِدُ مِنْهَا فَصِيلاً وَاحِدًا " . وَقَالَ " يُكْوَى بِهَا جَنْبَاهُ وَجَبْهَتُهُ وَظَهْرُهُ " .
Ҳишом ибн Саъд, Зайд ибн Асламдан шу иснодда — Ҳафс ибн Майсара ҳадиси маъносида охиригача (ривоят қилди); фақат у: «Туя эгаси бўлиб, (унинг) ҳақини адо этмаган ҳеч ким йўқ» деди ва «ундан (унинг) ҳақини» демади; ва унда «улардан бирорта бўталоқ ҳам камаймайди» (сўзини) зикр қилди; ҳамда: «Улар билан унинг икки ёни, пешонаси ва орқаси доғланади» деди.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ، بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ صَاحِبِ كَنْزٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاتَهُ إِلاَّ أُحْمِيَ عَلَيْهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُجْعَلُ صَفَائِحَ فَيُكْوَى بِهَا جَنْبَاهُ وَجَبِينُهُ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ثُمَّ يُرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ وَمَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاتَهَا إِلاَّ بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ كَأَوْفَرِ مَا كَانَتْ تَسْتَنُّ عَلَيْهِ كُلَّمَا مَضَى عَلَيْهِ أُخْرَاهَا رُدَّتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ثُمَّ يُرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ وَمَا مِنْ صَاحِبِ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاتَهَا إِلاَّ بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ كَأَوْفَرِ مَا كَانَتْ فَتَطَؤُهُ بِأَظْلاَفِهَا وَتَنْطِحُهُ بِقُرُونِهَا لَيْسَ فِيهَا عَقْصَاءُ وَلاَ جَلْحَاءُ كُلَّمَا مَضَى عَلَيْهِ أُخْرَاهَا رُدَّتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ثُمَّ يُرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ " . قَالَ سُهَيْلٌ فَلاَ أَدْرِي أَذَكَرَ الْبَقَرَ أَمْ لاَ . قَالُوا فَالْخَيْلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " الْخَيْلُ فِي نَوَاصِيهَا - أَوْ قَالَ - الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا - قَالَ سُهَيْلٌ أَنَا أَشُكُّ - الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْخَيْلُ ثَلاَثَةٌ فَهْىَ لِرَجُلٍ أَجْرٌ وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ وَلِرَجُلٍ وِزْرٌ فَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ أَجْرٌ فَالرَّجُلُ يَتَّخِذُهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَيُعِدُّهَا لَهُ فَلاَ تُغَيِّبُ شَيْئًا فِي بُطُونِهَا إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرًا وَلَوْ رَعَاهَا فِي مَرْجٍ مَا أَكَلَتْ مِنْ شَىْءٍ إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهَا أَجْرًا وَلَوْ سَقَاهَا مِنْ نَهْرٍ كَانَ لَهُ بِكُلِّ قَطْرَةٍ تُغَيِّبُهَا فِي بُطُونِهَا أَجْرٌ - حَتَّى ذَكَرَ الأَجْرَ فِي أَبْوَالِهَا وَأَرْوَاثِهَا - وَلَوِ اسْتَنَّتْ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ كُتِبَ لَهُ بِكُلِّ خَطْوَةٍ تَخْطُوهَا أَجْرٌ وَأَمَّا الَّذِي هِيَ لَهُ سِتْرٌ فَالرَّجُلُ يَتَّخِذُهَا تَكَرُّمًا وَتَجَمُّلاً وَلاَ يَنْسَى حَقَّ ظُهُورِهَا وَبُطُونِهَا فِي عُسْرِهَا وَيُسْرِهَا وَأَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ وِزْرٌ فَالَّذِي يَتَّخِذُهَا أَشَرًا وَبَطَرًا وَبَذَخًا وَرِيَاءَ النَّاسِ فَذَاكَ الَّذِي هِيَ عَلَيْهِ وِزْرٌ " . قَالُوا فَالْحُمُرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَىَّ فِيهَا شَيْئًا إِلاَّ هَذِهِ الآيَةَ الْجَامِعَةَ الْفَاذَّةَ { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} " .
Абу Ҳурайра айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Канз (хазина) эгаси бўлиб, унинг закотини адо этмаган ҳеч ким йўқки, у жаҳаннам оловида қиздирилмаса; бас плиталар (қилиб) қилинади ва улар билан унинг икки ёни ва пешонаси доғланади — то Аллаҳ бандалар орасида — миқдори эллик минг йил бўлган кунда — ҳукм чиқаргунча; кейин унинг йўли кўрсатилади — ё жаннатга, ё дўзахга. Ва туя эгаси бўлиб, унинг закотини адо этмаган ҳеч ким йўқки, унга кенг, текис (яланглик)да ётқизилмаса; (туялар) энг тўла ҳолатда бўлиб, унинг устида чопади; ҳар гал унинг охири ўтса, боши унга қайтарилади — то Аллаҳ бандалар орасида — миқдори эллик минг йил бўлган кунда — ҳукм чиқаргунча; кейин унинг йўли кўрсатилади — ё жаннатга, ё дўзахга. Ва қўй эгаси бўлиб, унинг закотини адо этмаган ҳеч ким йўқки, унга кенг, текис (яланглик)да ётқизилмаса; (қўйлар) энг тўла ҳолатда бўлиб, туёқлари билан уни босади ва шохлари билан уни сузади; уларда на эгик, на шохсиз бўлади; ҳар гал унинг охири ўтса, боши унга қайтарилади — то Аллаҳ бандалар орасида — сиз санайдиган (ҳисобда) миқдори эллик минг йил бўлган кунда — ҳукм чиқаргунча; кейин унинг йўли кўрсатилади — ё жаннатга, ё дўзахга» деди. Суҳайл: «Бас мен билмайман, у сигирни зикр қилдими йўқми» деди. Улар: «Эй Расулуллаҳ, от-чи?» дедилар. У: «От — унинг пешонасида (яхшилик боғланган)» ёки «От — унинг пешонасида яхшилик қиёмат кунига қадар боғлаб қўйилган (Суҳайл: мен шакланаман) — От уч (хил)дир: у бир киши учун ажр, бир киши учун парда, бир киши учун ваболдир. Унга ажр бўлган (от)га келса — киши уни Аллаҳ йўлида олади ва уни (жиҳодга) тайёрлайди; бас у қорнига ҳеч нарса яширмайди (емайди), магар Аллаҳ унга ажр ёзса; ва агар уни яйловда боқса, у нима еса, Аллаҳ унга шу билан ажр ёзади; ва агар уни дарёдан суғорса, қорнига яширган ҳар бир томчи(сув) учун унга ажр бўлади — ҳатто унинг сийдиги ва гўнгида(ги) ажрни ҳам зикр қилди — ва агар у бир-икки баландликка чопса, қўйган ҳар бир қадами учун унга ажр ёзилади. Унга парда бўлган (от)га келса — киши уни карам (саҳоват) ва зийнат (гўзаллик) учун олади ва унинг елкалари ҳамда қорнилари ҳақини қийинчилик ва осонликда(ҳам) унутмайди. Унга вабол бўлган (от)га келса — киши уни кибр, такаббурлик, манманлик ва одамларга риё учун олади; бас ўша унга ваболдир» деди. Улар: «Эй Расулуллаҳ, эшаклар-чи?» дедилар. У: «Аллаҳ менга улар ҳақида — шу жамловчи, ягона оятдан бошқа — ҳеч нарса нозил қилмади: {Бас ким зарра оғирлигича яхшилик қилса, уни кўради; ва ким зарра оғирлигича ёмонлик қилса, уни кўради} (деган оят)» деди.
وَحَدَّثَنَاهُ قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ - عَنْ سُهَيْلٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ . وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ بَدَلَ عَقْصَاءُ عَضْبَاءُ وَقَالَ " فَيُكْوَى بِهَا جَنْبُهُ وَظَهْرُهُ " . وَلَمْ يَذْكُرْ جَبِينُهُ .
Абдулазиз ад-Дароовардий, Суҳайлдан шу иснодда (ривоят қилди) ва ҳадисни (худди шундай) келтирди. Ва Равҳ ибн ал-Қосим, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан шу иснодда (ривоят қилди) ва «ақсоо» (эгик) ўрнига «адбо» (синган шохли) деди ва: «Улар билан унинг ёни ва орқаси доғланади» деди ва «пешонаси»ни зикр қилмади.
وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّ بُكَيْرًا، حَدَّثَهُ عَنْ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " إِذَا لَمْ يُؤَدِّ الْمَرْءُ حَقَّ اللَّهِ أَوِ الصَّدَقَةَ فِي إِبِلِهِ " . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِ حَدِيثِ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ .
Абу Ҳурайра, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди)ки: У: «Киши ўз туясида Аллаҳнинг ҳақини ёки садақасини адо этмаса...» деди ва ҳадисни Суҳайлнинг отасидан (ривоят қилган) ҳадиси мислида келтирди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ، عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ لاَ يَفْعَلُ فِيهَا حَقَّهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرَ مَا كَانَتْ قَطُّ وَقَعَدَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَسْتَنُّ عَلَيْهِ بِقَوَائِمِهَا وَأَخْفَافِهَا وَلاَ صَاحِبِ بَقَرٍ لاَ يَفْعَلُ فِيهَا حَقَّهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرَ مَا كَانَتْ وَقَعَدَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَنْطِحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِقَوَائِمِهَا وَلاَ صَاحِبِ غَنَمٍ لاَ يَفْعَلُ فِيهَا حَقَّهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرَ مَا كَانَتْ وَقَعَدَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَنْطِحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِأَظْلاَفِهَا لَيْسَ فِيهَا جَمَّاءُ وَلاَ مُنْكَسِرٌ قَرْنُهَا وَلاَ صَاحِبِ كَنْزٍ لاَ يَفْعَلُ فِيهِ حَقَّهُ إِلاَّ جَاءَ كَنْزُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَتْبَعُهُ فَاتِحًا فَاهُ فَإِذَا أَتَاهُ فَرَّ مِنْهُ فَيُنَادِيهِ خُذْ كَنْزَكَ الَّذِي خَبَأْتَهُ فَأَنَا عَنْهُ غَنِيٌّ فَإِذَا رَأَى أَنْ لاَ بُدَّ مِنْهُ سَلَكَ يَدَهُ فِي فِيهِ فَيَقْضَمُهَا قَضْمَ الْفَحْلِ " . قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ ثُمَّ سَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ مِثْلَ قَوْلِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ . وَقَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ يَقُولُ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ الإِبِلِ قَالَ " حَلَبُهَا عَلَى الْمَاءِ وَإِعَارَةُ دَلْوِهَا وَإِعَارَةُ فَحْلِهَا وَمَنِيحَتُهَا وَحَمْلٌ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ " .
Жобир ибн Абдуллаҳ ал-Ансорий айтди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни: «Туя эгаси бўлиб, унда (унинг) ҳақини қилмаган ҳеч ким йўқки, қиёмат куни (ўша туялар) ҳеч қачон бўлмаганидан кўра кўпроқ (сонда) келмаса ва у (эгаси) учун кенг, текис (яланглик)да ўтирса; (туялар) оёқлари ва туёқлари билан унинг устида чопади. Сигир эгаси бўлиб, унда (унинг) ҳақини қилмаган ҳеч ким йўқки, қиёмат куни (ўша сигирлар) ҳеч қачон бўлмаганидан кўра кўпроқ келмаса ва у учун кенг, текис (яланглик)да ўтирса; шохлари билан уни сузади ва оёқлари билан уни босади. Қўй эгаси бўлиб, унда (унинг) ҳақини қилмаган ҳеч ким йўқки, қиёмат куни (ўша қўйлар) ҳеч қачон бўлмаганидан кўра кўпроқ келмаса ва у учун кенг, текис (яланглик)да ўтирса; шохлари билан уни сузади ва туёқлари билан уни босади; уларда на шохсиз, на шохи синган (мол) бўлади. Канз (хазина) эгаси бўлиб, унда (унинг) ҳақини қилмаган ҳеч ким йўқки, унинг хазинаси қиёмат куни — боши кал, заҳарли илон бўлиб — оғзини очган ҳолда унинг ортидан эргашиб келмаса; бас (эгаси) унга етиб келса, ундан қочади; у (илон) унга нидо қилиб: ‹Яширган хазинангни ол — мен ундан бепарвоман!› дер. Бас у (эгаси) ундан қочиб қутула олмайди деб билса, қўлини унинг оғзига солади; у (илон) эса уни — буқа (чайнаганидек) — чайнайди» деб айтаётган ҳолда эшитдим. Абу Зубайр: «Мен Убайд ибн Умайрни шу сўзни айтаётган ҳолда эшитдим; кейин биз Жобир ибн Абдуллаҳдан буни сўрадик; у Убайд ибн Умайрнинг сўзи мислида (жавоб) берди» деди. Абу Зубайр: «Мен Убайд ибн Умайрни: ‹Бир киши: Эй Расулуллаҳ, туянинг ҳақи нима? деди. У: Сув (бошида) уни соғиб (муҳтожга бериш), унинг челагини арият (вақтинча) бериш, унинг эркагини (уруғлантиришга) бериш, унинг сутини (маниҳа қилиб) бериш ва унинг устида Аллаҳ йўлида (юк) ташиш, деди› деб айтаётган ҳолда эшитдим» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ وَلاَ بَقَرٍ وَلاَ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي حَقَّهَا إِلاَّ أُقْعِدَ لَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤُهُ ذَاتُ الظِّلْفِ بِظِلْفِهَا وَتَنْطِحُهُ ذَاتُ الْقَرْنِ بِقَرْنِهَا لَيْسَ فِيهَا يَوْمَئِذٍ جَمَّاءُ وَلاَ مَكْسُورَةُ الْقَرْنِ " . قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا حَقُّهَا قَالَ " إِطْرَاقُ فَحْلِهَا وَإِعَارَةُ دَلْوِهَا وَمَنِيحَتُهَا وَحَلَبُهَا عَلَى الْمَاءِ وَحَمْلٌ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ مِنْ صَاحِبِ مَالٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاتَهُ إِلاَّ تَحَوَّلَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَتْبَعُ صَاحِبَهُ حَيْثُمَا ذَهَبَ وَهُوَ يَفِرُّ مِنْهُ وَيُقَالُ هَذَا مَالُكَ الَّذِي كُنْتَ تَبْخَلُ بِهِ فَإِذَا رَأَى أَنَّهُ لاَ بُدَّ مِنْهُ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي فِيهِ فَجَعَلَ يَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ " .
Жобир ибн Абдуллаҳ Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди): У: «Туя, сигир ёки қўй эгаси бўлиб, уларнинг ҳақини адо этмаган ҳеч ким йўқки, қиёмат куни у учун кенг, текис (яланглик)да ўтқазилмаса; туёқли (мол) уни туёғи билан босади, шохли (мол) уни шохи билан сузади; ўша кун уларда на шохсиз, на шохи синган (мол) бўлади» деди. Биз: «Эй Расулуллаҳ, унинг ҳақи нима?» дедик. У: «Унинг эркагини (уруғлантиришга) бериш, челагини арият бериш, сутини (маниҳа қилиб) бериш, сув (бошида) уни соғиб (муҳтожга бериш) ва унинг устида Аллаҳ йўлида (юк) ташиш. Мол эгаси бўлиб, унинг закотини адо этмаган ҳеч ким йўқки, қиёмат куни — боши кал, заҳарли илон бўлиб — эгаси қаёққа борса, уни таъқиб қилмаса; у эса ундан қочади, ва унга: ‹Бу сен бахиллик қилган молинг› дейилади; бас у ундан қутула олмайди деб билса, қўлини унинг оғзига киритади; у (илон) эса уни — буқа чайнаганидек — чайнаб кетади» деди.