Ўтиб кетган намозни қазо қилиш ва уни тезлаштириш

حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَفَلَ مِنْ غَزْوَةِ خَيْبَرَ سَارَ لَيْلَهُ حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْكَرَى عَرَّسَ وَقَالَ لِبِلاَلٍ ‏"‏ اكْلأْ لَنَا اللَّيْلَ ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى بِلاَلٌ مَا قُدِّرَ لَهُ وَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ فَلَمَّا تَقَارَبَ الْفَجْرُ اسْتَنَدَ بِلاَلٌ إِلَى رَاحِلَتِهِ مُوَاجِهَ الْفَجْرِ فَغَلَبَتْ بِلاَلاً عَيْنَاهُ وَهُوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى رَاحِلَتِهِ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ بِلاَلٌ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى ضَرَبَتْهُمُ الشَّمْسُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوَّلَهُمُ اسْتِيقَاظًا فَفَزِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَىْ بِلاَلُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بِلاَلٌ أَخَذَ بِنَفْسِي الَّذِي أَخَذَ - بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ - بِنَفْسِكَ قَالَ ‏"‏ اقْتَادُوا ‏"‏ ‏.‏ فَاقْتَادُوا رَوَاحِلَهُمْ شَيْئًا ثُمَّ تَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَصَلَّى بِهِمُ الصُّبْحَ فَلَمَّا قَضَى الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ مَنْ نَسِيَ الصَّلاَةَ فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ ‏{‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي‏}‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يُونُسُ وَكَانَ ابْنُ شِهَابٍ يَقْرَؤُهَا لِلذِّكْرَى ‏.‏

Абу Ҳурайра (ривоят қилди)ки: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбар ғазотидан қайтганида, кечаси юрди, то уйқу уни босганида (манзилга) тушди (тунади) ва Билолга: «Бизга тунни қўриқла (кузатиб тур)» деди. Бас Билол ўзига тақдир этилгани(ча) намоз ўқиди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва саҳобалари эса ухлади. Фажр яқинлашганида, Билол туясига — фажрга юзланган ҳолда — суянди; бас Билолни — у туясига суянган ҳолда — кўзлари енгди (уйқу босди). Бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам, Билол ҳам, саҳобаларидан ҳеч ким ҳам — то уларни қуёш ургунга қадар — уйғонмади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг энг биринчи уйғонгани бўлди; бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) чўчиди ва: «Эй Билол!» деди. Билол: «Сенинг жонингни олган (уйқу) менинг жонимни ҳам олди — отам-онам Сенга фидо бўлсин, эй Расулуллаҳ» деди. У: «(Туяларни) етаклаб юринглар» деди. Бас улар туяларини бироз етаклаб юрдилар, кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат олди ва Билолга буюрди, у намозга иқомат айтди; бас уларга субҳни ўқиди. Намозни адо этганида: «Кимки намозни унутса, эслаганида уни ўқисин; чунки Аллаҳ: ‹Ақимис-салата лизикрий (Мени эслаш учун намозни қоим қил)› деди» деди. Юнус: Ибн Шиҳоб уни «лиззикро» деб ўқир эди, деди.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، كِلاَهُمَا عَنْ يَحْيَى، - قَالَ ابْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، - حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ عَرَّسْنَا مَعَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ نَسْتَيْقِظْ حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لِيَأْخُذْ كُلُّ رَجُلٍ بِرَأْسِ رَاحِلَتِهِ فَإِنَّ هَذَا مَنْزِلٌ حَضَرَنَا فِيهِ الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَفَعَلْنَا ثُمَّ دَعَا بِالْمَاءِ فَتَوَضَّأَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ - وَقَالَ يَعْقُوبُ ثُمَّ صَلَّى سَجْدَتَيْنِ - ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّى الْغَدَاةَ ‏.‏

Абу Ҳурайра айтди: Биз Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан (йўлда манзилга) тунадик; бас то қуёш чиққунча уйғонмадик. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳар бир киши ўз туясининг бошидан ушласин (етакласин); чунки бу — бизда шайтон ҳозир бўлган бир манзилдир» деди. (Ровий:) Бас биз шундай қилдик. Кейин у сув сўради ва таҳорат олди, кейин икки сажда (ракат) сажда қилди — Яъқуб: «кейин икки ракат ўқиди» деди — кейин намозга иқомат айтилди, бас бомдодни ўқиди.

وَحَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُغِيرَةِ - حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ تَسِيرُونَ عَشِيَّتَكُمْ وَلَيْلَتَكُمْ وَتَأْتُونَ الْمَاءَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ غَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَ النَّاسُ لاَ يَلْوِي أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ - قَالَ أَبُو قَتَادَةَ - فَبَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ حَتَّى ابْهَارَّ اللَّيْلُ وَأَنَا إِلَى جَنْبِهِ - قَالَ - فَنَعَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَالَ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَأَتَيْتُهُ فَدَعَمْتُهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ أُوقِظَهُ حَتَّى اعْتَدَلَ عَلَى رَاحِلَتِهِ - قَالَ - ثُمَّ سَارَ حَتَّى تَهَوَّرَ اللَّيْلُ مَالَ عَنْ رَاحِلَتِهِ - قَالَ - فَدَعَمْتُهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ أُوقِظَهُ حَتَّى اعْتَدَلَ عَلَى رَاحِلَتِهِ - قَالَ - ثُمَّ سَارَ حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ آخِرِ السَّحَرِ مَالَ مَيْلَةً هِيَ أَشَدُّ مِنَ الْمَيْلَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ حَتَّى كَادَ يَنْجَفِلُ فَأَتَيْتُهُ فَدَعَمْتُهُ فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَبُو قَتَادَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَتَى كَانَ هَذَا مَسِيرَكَ مِنِّي ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مَا زَالَ هَذَا مَسِيرِي مُنْذُ اللَّيْلَةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حَفِظَكَ اللَّهُ بِمَا حَفِظْتَ بِهِ نَبِيَّهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَرَانَا نَخْفَى عَلَى النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَرَى مِنْ أَحَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ هَذَا رَاكِبٌ ‏.‏ ثُمَّ قُلْتُ هَذَا رَاكِبٌ آخَرُ ‏.‏ حَتَّى اجْتَمَعْنَا فَكُنَّا سَبْعَةَ رَكْبٍ - قَالَ - فَمَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الطَّرِيقِ فَوَضَعَ رَأْسَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ احْفَظُوا عَلَيْنَا صَلاَتَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَ أَوَّلَ مَنِ اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالشَّمْسُ فِي ظَهْرِهِ - قَالَ - فَقُمْنَا فَزِعِينَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ارْكَبُوا ‏"‏ ‏.‏ فَرَكِبْنَا فَسِرْنَا حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَتِ الشَّمْسُ نَزَلَ ثُمَّ دَعَا بِمِيضَأَةٍ كَانَتْ مَعِي فِيهَا شَىْءٌ مِنْ مَاءٍ - قَالَ - فَتَوَضَّأَ مِنْهَا وُضُوءًا دُونَ وُضُوءٍ - قَالَ - وَبَقِيَ فِيهَا شَىْءٌ مِنْ مَاءٍ ثُمَّ قَالَ لأَبِي قَتَادَةَ ‏"‏ احْفَظْ عَلَيْنَا مِيضَأَتَكَ فَسَيَكُونُ لَهَا نَبَأٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ بِالصَّلاَةِ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى الْغَدَاةَ فَصَنَعَ كَمَا كَانَ يَصْنَعُ كُلَّ يَوْمٍ - قَالَ - وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَكِبْنَا مَعَهُ - قَالَ - فَجَعَلَ بَعْضُنَا يَهْمِسُ إِلَى بَعْضٍ مَا كَفَّارَةُ مَا صَنَعْنَا بِتَفْرِيطِنَا فِي صَلاَتِنَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَا لَكُمْ فِيَّ أُسْوَةٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ عَلَى مَنْ لَمْ يُصَلِّ الصَّلاَةَ حَتَّى يَجِيءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ الأُخْرَى فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَلْيُصَلِّهَا حِينَ يَنْتَبِهُ لَهَا فَإِذَا كَانَ الْغَدُ فَلْيُصَلِّهَا عِنْدَ وَقْتِهَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا تَرَوْنَ النَّاسَ صَنَعُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَصْبَحَ النَّاسُ فَقَدُوا نَبِيَّهُمْ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَكُمْ لَمْ يَكُنْ لِيُخَلِّفَكُمْ ‏.‏ وَقَالَ النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَيْدِيكُمْ فَإِنْ يُطِيعُوا أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَرْشُدُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَيْنَا إِلَى النَّاسِ حِينَ امْتَدَّ النَّهَارُ وَحَمِيَ كُلُّ شَىْءٍ وَهُمْ يَقُولُونَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْنَا عَطِشْنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ هُلْكَ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَطْلِقُوا لِي غُمَرِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَدَعَا بِالْمِيضَأَةِ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُبُّ وَأَبُو قَتَادَةَ يَسْقِيهِمْ فَلَمْ يَعْدُ أَنْ رَأَى النَّاسُ مَاءً فِي الْمِيضَأَةِ تَكَابُّوا عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحْسِنُوا الْمَلأَ كُلُّكُمْ سَيَرْوَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَفَعَلُوا فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُبُّ وَأَسْقِيهِمْ حَتَّى مَا بَقِيَ غَيْرِي وَغَيْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - ثُمَّ صَبَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ أَشْرَبُ حَتَّى تَشْرَبَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِنَّ سَاقِيَ الْقَوْمِ آخِرُهُمْ شُرْبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَشَرِبْتُ وَشَرِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - فَأَتَى النَّاسُ الْمَاءَ جَامِّينَ رِوَاءً ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَبَاحٍ إِنِّي لأُحَدِّثُ هَذَا الْحَدِيثَ فِي مَسْجِدِ الْجَامِعِ إِذْ قَالَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ انْظُرْ أَيُّهَا الْفَتَى كَيْفَ تُحَدِّثُ فَإِنِّي أَحَدُ الرَّكْبِ تِلْكَ اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَأَنْتَ أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ ‏.‏ فَقَالَ مِمَّنْ أَنْتَ قُلْتُ مِنَ الأَنْصَارِ ‏.‏ قَالَ حَدِّثْ فَأَنْتُمْ أَعْلَمُ بِحَدِيثِكُمْ ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ الْقَوْمَ فَقَالَ عِمْرَانُ لَقَدْ شَهِدْتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ وَمَا شَعَرْتُ أَنَّ أَحَدًا حَفِظَهُ كَمَا حَفِظْتُهُ ‏.‏

Абу Қатода айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга хутба қилди ва: «Албатта сизлар кечқурун ва кечангиз (бўйи) юрасизлар ва — иншааллаҳ — эртага сувга етиб борасизлар» деди. Бас одамлар — ҳеч ким ҳеч кимга қарамай (эътибор бермай) — йўлга тушди. Абу Қатода: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) юрди, то ярим кеча бўлганида — мен унинг ёнида эдим — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мудради (уйқу босди) ва туясидан оғди (қийшайди); бас мен унинг олдига бориб, уни — уйғотмаган ҳолда — то туяси устида тиклангунча тираб (қўллаб) турдим. Кейин у (яна) юрди, то кечанинг кўпи ўтганида туясидан оғди; бас мен уни — уйғотмаган ҳолда — тираб турдим, то туяси устида тиклангунча. Кейин у (яна) юрди, то саҳарнинг охири бўлганида — аввалги икки оғишдан қаттиқроқ бир оғиш билан оғди, ҳатто йиқилишга яқин бўлди; бас мен унинг олдига бориб, уни тираб турдим. У бошини кўтарди ва: «Бу ким?» деди. Мен: «Абу Қатода» дедим. У: «Бу сенинг мен билан бирга юришинг қачондан бери (давом этмоқда)?» деди. Мен: «Бу менинг юришим кечадан бери (шу ҳолда) давом этмоқда» дедим. У: «Аллаҳ сени — сен Унинг Набийини муҳофаза қилганликка — муҳофаза қилсин» деди. Кейин: «Бизни одамларга яширин (кўринмас) деб кўраймизми?» деди. Кейин: «Бирортаси(дан бирор кишини) кўряпсанми?» деди. Мен: «Мана, бир сувори (отлиқ)» дедим. Кейин: «Мана, яна бир сувори» дедим — то биз йиғилгунимизча, биз етти сувори бўлдик. Бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) йўлдан четга оғди, бошини қўйди ва: «Бизга намозимизни (уйғоқлик билан) сақлаб туринглар» деди. Бас энг биринчи уйғонган Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бўлди — қуёш эса унинг елкасида (кўтарилган) эди. Бас биз чўчиб турдик. Кейин у: «Минларинглар (туяга)» деди; биз миндик ва юрдик, то қуёш кўтарилганида (манзилга) тушди. Кейин у мен билан бирга бўлган — ичида озгина сув бор — бир «мийдаъа» (идиш)ни сўради; бас ундан бироз (кам) таҳорат олди; ва идишда (ҳали) озгина сув қолди. Кейин Абу Қатодага: «Мийдаъангни бизга сақлаб қўй; чунки унинг бир хабари (ҳикояси) бўлади» деди. Кейин Билол намозга азон айтди; бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки ракат (суннат) ўқиди, кейин бомдодни ўқиди; ва ҳар куни қиладиган каби қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (туяга) минди, биз ҳам у билан миндик. Бас баъзимиз баъзимизга пичирлаб: «Намозимизда (уни) эътиборсиз қолдирганимиз учун қилган (иш)имизнинг каффорати нима?» дер эдик. Кейин у: «Сизларга менда (Расулуллаҳ) ўрнак (намуна) йўқми?» деди. Кейин: «Огоҳ бўлинглар, уйқуда эътиборсизлик (тафрит) йўқ; эътиборсизлик фақат — бошқа намознинг вақти келгунга қадар намозни ўқимаган киши устигадир. Кимки шундай қилса, эслаган пайти уни ўқисин; эртаси (кун) бўлганида, уни ўз вақтида ўқисин» деди. Кейин: «Одамлар нима қилди деб ўйлайсизлар?» деди. Кейин: «Одамлар тонгда Набийини йўқотди (топмай қолди); бас Абу Бакр ва Умар: ‹Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларнинг ортингизда; у сизларни (орқада) қолдириб кетмас эди› дедилар; одамлар эса: ‹Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларнинг олдингизда› дедилар. Агар улар Абу Бакр ва Умарга итоат қилса, тўғри йўл топадилар» деди. Бас биз кундуз чўзилиб, ҳар нарса қизиган (иссиб кетган) пайт одамларга етиб келдик; улар: «Эй Расулуллаҳ, ҳалок бўлдик, чанқадик» дер эдилар. У: «Сизларга ҳалокат йўқ» деди. Кейин: «Менинг ‹ғумар›имни (кичик идишимни) келтиринглар» деди ва мийдаъани сўради; бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (сувни) қуя бошлади, Абу Қатода эса уларга ичирар эди. Одамлар мийдаъада сувни кўрган заҳоти, унинг устига тиқилишди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Яхшилаб (тартиб билан) туринглар; ҳаммангиз қонади (сувга тўяди)» деди. Бас улар шундай қилди; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қуяр, мен уларга ичирар эдим, то мендан ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа ҳеч ким қолмагунга қадар. Кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (сувни) қуйди ва менга: «Ич» деди. Мен: «Сен ичмагунча ичмайман, эй Расулуллаҳ» дедим. У: «Қавмга сув қуювчи — уларнинг энг охири ичувчиси (бўлади)» деди. Бас мен ичдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам ичди. Кейин одамлар сувга — қонган, сувга тўйган ҳолда — келдилар. Абдуллаҳ ибн Рабоҳ: Мен бу ҳадисни жомеъ масжидида айтаётган эдим, шу пайт Имрон ибн Ҳусайн: «Эй йигит, қанай ривоят қилаётганингга қара; чунки мен ўша кеча (йўлдаги) суворилардан бириман» деди. Мен: «Бас сен ҳадисни билувчироқсан» дедим. У: «Сен кимдансан (қайси қабиладан)?» деди. Мен: «Ансорданман» дедим. У: «Ривоят қил; сизлар ўз ҳадисингизни билувчироқсизлар» деди. Бас мен қавмга ривоят қилдим; Имрон: «Мен ўша кеча ҳозир бўлган эдим, ва уни — мен ёдда сақлаганимдек — бирортаси ёдда сақлади деб ўйламаган эдим» деди.

وَحَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ صَخْرٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ زَرِيرٍ الْعُطَارِدِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيَّ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسِيرٍ لَهُ فَأَدْلَجْنَا لَيْلَتَنَا حَتَّى إِذَا كَانَ فِي وَجْهِ الصُّبْحِ عَرَّسْنَا فَغَلَبَتْنَا أَعْيُنُنَا حَتَّى بَزَغَتِ الشَّمْسُ - قَالَ - فَكَانَ أَوَّلَ مَنِ اسْتَيْقَظَ مِنَّا أَبُو بَكْرٍ وَكُنَّا لاَ نُوقِظُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَنَامِهِ إِذَا نَامَ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ ثُمَّ اسْتَيْقَظَ عُمَرُ فَقَامَ عِنْدَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يُكَبِّرُ وَيَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ حَتَّى اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَفَعَ رَأْسَهُ وَرَأَى الشَّمْسَ قَدْ بَزَغَتْ قَالَ ‏"‏ ارْتَحِلُوا ‏"‏ ‏.‏ فَسَارَ بِنَا حَتَّى إِذَا ابْيَضَّتِ الشَّمْسُ نَزَلَ فَصَلَّى بِنَا الْغَدَاةَ فَاعْتَزَلَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ لَمْ يُصَلِّ مَعَنَا فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا فُلاَنُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُصَلِّيَ مَعَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَصَابَتْنِي جَنَابَةٌ ‏.‏ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَيَمَّمَ بِالصَّعِيدِ فَصَلَّى ثُمَّ عَجَّلَنِي فِي رَكْبٍ بَيْنَ يَدَيْهِ نَطْلُبُ الْمَاءَ وَقَدْ عَطِشْنَا عَطَشًا شَدِيدًا ‏.‏ فَبَيْنَمَا نَحْنُ نَسِيرُ إِذَا نَحْنُ بِامْرَأَةٍ سَادِلَةٍ رِجْلَيْهَا بَيْنَ مَزَادَتَيْنِ فَقُلْنَا لَهَا أَيْنَ الْمَاءُ قَالَتْ أَيْهَاهْ أَيْهَاهْ لاَ مَاءَ لَكُمْ ‏.‏ قُلْنَا فَكَمْ بَيْنَ أَهْلِكِ وَبَيْنَ الْمَاءِ ‏.‏ قَالَتْ مَسِيرَةُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ‏.‏ قُلْنَا انْطَلِقِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَتْ وَمَا رَسُولُ اللَّهِ فَلَمْ نُمَلِّكْهَا مِنْ أَمْرِهَا شَيْئًا حَتَّى انْطَلَقْنَا بِهَا فَاسْتَقْبَلْنَا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ مِثْلَ الَّذِي أَخْبَرَتْنَا وَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا مُوتِمَةٌ لَهَا صِبْيَانٌ أَيْتَامٌ فَأَمَرَ بِرَاوِيَتِهَا فَأُنِيخَتْ فَمَجَّ فِي الْعَزْلاَوَيْنِ الْعُلْيَاوَيْنِ ثُمَّ بَعَثَ بِرَاوِيَتِهَا فَشَرِبْنَا وَنَحْنُ أَرْبَعُونَ رَجُلاً عِطَاشٌ حَتَّى رَوِينَا وَمَلأْنَا كُلَّ قِرْبَةٍ مَعَنَا وَإِدَاوَةٍ وَغَسَّلْنَا صَاحِبَنَا غَيْرَ أَنَّا لَمْ نَسْقِ بَعِيرًا وَهِيَ تَكَادُ تَنْضَرِجُ مِنَ الْمَاءِ - يَعْنِي الْمَزَادَتَيْنِ - ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَاتُوا مَا كَانَ عِنْدَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَمَعْنَا لَهَا مِنْ كِسَرٍ وَتَمْرٍ وَصَرَّ لَهَا صُرَّةً فَقَالَ لَهَا ‏"‏ اذْهَبِي فَأَطْعِمِي هَذَا عِيَالَكِ وَاعْلَمِي أَنَّا لَمْ نَرْزَأْ مِنْ مَائِكِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا أَتَتْ أَهْلَهَا قَالَتْ لَقَدْ لَقِيتُ أَسْحَرَ الْبَشَرِ أَوْ إِنَّهُ لَنَبِيٌّ كَمَا زَعَمَ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ ذَيْتَ وَذَيْتَ ‏.‏ فَهَدَى اللَّهُ ذَاكَ الصِّرْمَ بِتِلْكَ الْمَرْأَةِ فَأَسْلَمَتْ وَأَسْلَمُوا ‏.‏

Имрон ибн Ҳусайн айтди: Мен Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир сафарида (бирга) эдим; биз кечамизни (тунни) йўлда (ухламай) ўтказдик, то субҳ олдида (манзилга) тушдик; бас кўзларимиз бизни енгди (уйқу босди), то қуёш кўтарилгунга қадар. Биздан энг биринчи уйғонган Абу Бакр бўлди; биз Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ухлаганида — у ўзи уйғонгунга қадар — уйқусидан уйғотмас эдик. Кейин Умар уйғонди ва Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнида туриб, такбир айта бошлади ва такбирни баланд овоз билан айтди, то Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйғонгунга қадар. У бошини кўтариб, қуёш кўтарилганини кўрганида: «Кўчинглар (йўлга тушинглар)» деди. Бас бизни (етаклаб) юрди, то қуёш оқарганида (манзилга) тушди ва бизга бомдодни ўқиди. Бас қавмдан бир киши — биз билан намоз ўқимай — четга чиқди. (Намоздан) қайтганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Эй фалон, сени биз билан намоз ўқишдан нима тўсди?» деди. У: «Эй Аллаҳнинг Набийси, менга жанобат етди (жунуб бўлдим)» деди. Бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга буюрди, у тупроқ билан таяммум қилди ва намоз ўқиди. Кейин у мени ўз олдида бир сувори (гуруҳ)да — сув излаб — тезлатди (жўнатди); биз қаттиқ чанқаган эдик. Биз юриб бораётган эдик, шу пайт биз оёқларини икки сув меши (мазода) орасига осилтириб (миниб) кетаётган бир аёлга дуч келдик. Биз унга: «Сув қаерда?» дедик. У: «Ҳе-е, ҳе-е! Сизларга сув йўқ» деди. Биз: «Аҳлинг билан сув ораси қанча (узоқ)?» дедик. У: «Бир кун-у бир кечалик йўл» деди. Биз: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига юр» дедик. У: «Расулуллаҳ нима?» деди. Биз уни ўз ишида (хоҳишида) эркин қўймадик (мажбурладик), то уни (етаклаб) олиб боргунимизча; бас уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га рўпара қилдик. У ундан сўради; у (аёл) унга — бизга хабар бергани мислини — хабар берди ва ўзининг бева (эри йўқ), етим болалари борлигини хабар берди. Бас (Набий) унинг сув туясига (меш)ига буюрди, у чўктирилди; у (Набий) икки юқори меш оғзига (туфук) пуркади, кейин унинг сув туясини (қайтариб) юборди; бас биз — қирқ киши чанқоқ — ичдик, то қондик ва биз билан бирга бўлган ҳар бир меш-идишни тўлдирдик; шеригимизни ҳам (ғусл қилдириб) ювдик — фақат биз туяни суғормадик; ва у (меш) сувдан ёрилишга яқин (тўлиб-тошган) эди. Кейин у (Набий): «Ёнингизда борини келтиринглар» деди. Бас биз унга нон бўлаклари ва хурмо жамладик; (Набий) унга бир тугун (зогора) тугиб берди ва унга: «Бориб, буни болаларингга едиргин ва билки, биз сенинг сувингдан (ҳеч нарса) камайтирмадик» деди. У аҳлига келганида: «Мен одамларнинг энг (ғаройиб) сеҳрлисига — ёки: у, ўзи даъво қилгандек, ҳақиқатдан Набийдир — йўлиқдим; унинг иши шундай-шундай бўлди» деди. Бас Аллаҳ ўша (қабила) масканини ўша аёл сабабли ҳидоят қилди; у (аёл) Ислом келтирди, улар ҳам Ислом келтирди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ الأَعْرَابِيُّ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَسَرَيْنَا لَيْلَةً حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ قُبَيْلَ الصُّبْحِ وَقَعْنَا تِلْكَ الْوَقْعَةَ الَّتِي لاَ وَقْعَةَ عِنْدَ الْمُسَافِرِ أَحْلَى مِنْهَا فَمَا أَيْقَظَنَا إِلاَّ حَرُّ الشَّمْسِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِ حَدِيثِ سَلْمِ بْنِ زَرِيرٍ وَزَادَ وَنَقَصَ ‏.‏ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَرَأَى مَا أَصَابَ النَّاسَ وَكَانَ أَجْوَفَ جَلِيدًا فَكَبَّرَ وَرَفَعَ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ حَتَّى اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِشِدَّةِ صَوْتِهِ بِالتَّكْبِيرِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَكَوْا إِلَيْهِ الَّذِي أَصَابَهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ ضَيْرَ ارْتَحِلُوا ‏"‏ ‏.‏ وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ ‏.‏

Имрон ибн Ҳусайн айтди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир сафарда эдик; бир кеча юрдик, то кечанинг охири, субҳдан сал олдин бўлганида, биз ўша уйқуга — мусофир учун ундан ширинроқ уйқу йўқ (бўлган уйқуга) — йиқилдик; бас бизни фақат қуёшнинг иссиги(гина) уйғотди. Ва ҳадисни Салм ибн Зарир ҳадиси наҳвида келтирди; (баъзи нарсани) зиёда қилди ва камайтирди. Ҳадисда: Умар ибн ал-Хаттоб уйғониб, одамларга етган (мусибат)ни кўрганида — у баланд овозли (жиддий, дадил) эди — такбир айтди ва такбирни баланд овоз билан айтди, то Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг такбир овозининг қаттиқлиги сабабли уйғонгунга қадар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйғонганида, улар унга ўзларига етган (мусибат)дан шикоят қилдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Зарари йўқ; кўчинглар» деди — ва ҳадисни (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَعَرَّسَ بِلَيْلٍ اضْطَجَعَ عَلَى يَمِينِهِ وَإِذَا عَرَّسَ قُبَيْلَ الصُّبْحِ نَصَبَ ذِرَاعَهُ وَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَى كَفِّهِ ‏.‏

Абу Қатода айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафарда бўлиб, кечаси (манзилга) тунаса, ўнг томонига ётар эди; агар субҳ олдида тунаса, билагини тикка қўяр ва бошини кафтига қўяр эди.

حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا لاَ كَفَّارَةَ لَهَا إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي ‏.‏

Анас ибн Молик (ривоят қилди)ки: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимки бир намозни унутса, эслаганида уни ўқисин; бунга шундан бошқа каффорат йўқ» деди. Қатода: «Ва ақимис-салата лизикрий (Мени эслаш учун намозни қоим қил)» (оятини ҳам ўқиди).

وَحَدَّثَنَاهُ يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، جَمِيعًا عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ ‏ "‏ لاَ كَفَّارَةَ لَهَا إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Анас Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди); ва «бунга шундан бошқа каффорат йўқ» (қисмини) зикр қилмади.