Намозда гапиришнинг ҳаромлиги ва аввалги рухсатнинг бекор қилиниши

حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ - وَتَقَارَبَا فِي لَفْظِ الْحَدِيثِ - قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ السُّلَمِيِّ، قَالَ بَيْنَا أَنَا أُصَلِّي، مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ عَطَسَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ فَقُلْتُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ ‏.‏ فَرَمَانِي الْقَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ فَقُلْتُ وَاثُكْلَ أُمِّيَاهْ مَا شَأْنُكُمْ تَنْظُرُونَ إِلَىَّ ‏.‏ فَجَعَلُوا يَضْرِبُونَ بِأَيْدِيهِمْ عَلَى أَفْخَاذِهِمْ فَلَمَّا رَأَيْتُهُمْ يُصَمِّتُونَنِي لَكِنِّي سَكَتُّ فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبِأَبِي هُوَ وَأُمِّي مَا رَأَيْتُ مُعَلِّمًا قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ أَحْسَنَ تَعْلِيمًا مِنْهُ فَوَاللَّهِ مَا كَهَرَنِي وَلاَ ضَرَبَنِي وَلاَ شَتَمَنِي قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ الصَّلاَةَ لاَ يَصْلُحُ فِيهَا شَىْءٌ مِنْ كَلاَمِ النَّاسِ إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي حَدِيثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ وَقَدْ جَاءَ اللَّهُ بِالإِسْلاَمِ وَإِنَّ مِنَّا رِجَالاً يَأْتُونَ الْكُهَّانَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَأْتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَمِنَّا رِجَالٌ يَتَطَيَّرُونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ذَاكَ شَىْءٌ يَجِدُونَهُ فِي صُدُورِهِمْ فَلاَ يَصُدَّنَّهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الصَّبَّاحِ ‏"‏ فَلاَ يَصُدَّنَّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَمِنَّا رِجَالٌ يَخُطُّونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَانَ نَبِيٌّ مِنَ الأَنْبِيَاءِ يَخُطُّ فَمَنْ وَافَقَ خَطَّهُ فَذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَتْ لِي جَارِيَةٌ تَرْعَى غَنَمًا لِي قِبَلَ أُحُدٍ وَالْجَوَّانِيَّةِ فَاطَّلَعْتُ ذَاتَ يَوْمٍ فَإِذَا الذِّيبُ قَدْ ذَهَبَ بِشَاةٍ مِنْ غَنَمِهَا وَأَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي آدَمَ آسَفُ كَمَا يَأْسَفُونَ لَكِنِّي صَكَكْتُهَا صَكَّةً فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَظَّمَ ذَلِكَ عَلَىَّ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ أُعْتِقُهَا قَالَ ‏"‏ ائْتِنِي بِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ لَهَا ‏"‏ أَيْنَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فِي السَّمَاءِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Муовия ибн ал-Ҳакам ас-Суламий айтди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намоз ўқиётган пайтимда, қавмдан бир киши аксирди; мен: "Ярҳамукаллаҳ (Аллаҳ сенга раҳм қилсин)" дедим. Қавм менга кўзлари билан (қараб) қаради. Мен: "Вой, онамнинг соғинчи (йўқотиши)! Сизларга нима бўлди — менга қараяпсиз?" дедим. Бас улар қўллари билан сонларига ура бошладилар; мен уларни мени жим қилдиришни (хоҳлаётганини) кўрганимда, жим турдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозни ўқиб бўлганида — отам-онам унга фидо бўлсин — мен ундан олдин ҳам, кейин ҳам ундан кўра гўзалроқ ўргатгувчи (муаллим)ни кўрмаган эдим; валлаҳи, у мени жеркимади, урмади ва сўкмади; у: "Албатта бу намозда одамларнинг сўзидан бирор нарса раво (жоиз) эмас; у фақат тасбеҳ, такбир ва Қуръан қироатидир" деди — ёки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтгандек. Мен: "Эй Расулуллаҳ, мен яқинда жоҳилиятда эдим (жоҳилиятдан янги чиқдим); Аллаҳ Исломни келтирди; ва албатта биздан баъзи эркаклар коҳинларнинг олдига борадилар (нима қиламиз)?" дедим. У: "Уларнинг олдига борма" деди. У (Муовия): "Биздан баъзи эркаклар татайюр қиладилар (қуш билан шумланадилар)" деди. У: "У — уларнинг кўксиларида топадиган (сезадиган) бир нарса; бас у уларни (ишдан) тўсмасин" деди. Ибн ас-Саббоҳ: "сизларни тўсмасин" деди. У (Муовия): "Биздан баъзи эркаклар (қум/тупроқда) чизадилар (хат тортиб фол очадилар) (нима қиламиз)?" деди. У: "Анбиёлардан бир Набий (қум/тупроқда) чизар эди; бас кимнинг чизиши унинг (ўша Набийнинг) чизишига мувофиқ келса — у (тўғри)" деди. (Муовия:) Менинг Уҳуд ва Жаввония томонида қўйимни боқадиган бир чўрим бор эди. Бир куни мен бордим — қарасам, бўри унинг (боқаётган) қўйларидан бир қўйни олиб кетибди; мен ҳам Одам боласидан бир кишиман — улар (одамлар) аччиқлангандек аччиқланаман; лекин мен унга бир тарсаки (шапалоқ) урдим. Кейин мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келдим; у буни менга (гуноҳ деб) улуғ (қатти) (қилди). Мен: "Эй Расулуллаҳ, уни озод қилмайми?" дедим. У: "Уни менга келтир" деди. Мен уни унга келтирдим. У унга: "Аллаҳ қаерда?" деди. У: "Осмонда" деди. У: "Мен кимман?" деди. У: "Сен — Аллаҳнинг Расулисан" деди. У: "Уни озод қил; чунки у — мўминадир" деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

(Юқоридаги равий) Яҳё ибн Абу Касир(дан) шу иснод билан шунга ўхшашни (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ - وَأَلْفَاظُهُمْ مُتَقَارِبَةٌ - قَالُوا حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي الصَّلاَةِ فَيَرُدُّ عَلَيْنَا فَلَمَّا رَجَعْنَا مِنْ عِنْدِ النَّجَاشِي سَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْنَا فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَيْكَ فِي الصَّلاَةِ فَتَرُدُّ عَلَيْنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّ فِي الصَّلاَةِ شُغُلاً ‏"‏ ‏.‏

Абдуллаҳ (ибн Масъуд) айтди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га — у намозда (турган ҳолда) — салом берар эдик, у бизга (саломни) қайтарар эди. Нажжошининг янидан қайтиб келганимизда, биз унга салом бердик, лекин у бизга (саломни) қайтармади. Биз: "Эй Расулуллаҳ, биз сенга намозда салом берар эдик, сен бизга қайтарар эдинг (ахир)" дедик. У: "Албатта намозда (бошқа) машғулот (банд-бандлик) бор" деди.

حَدَّثَنِي ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ السَّلُولِيُّ، حَدَّثَنَا هُرَيْمُ بْنُ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ نَحْوَهُ ‏.‏

(Юқоридаги равий) ал-Аъмаш(дан) шу иснод билан шунга ўхшашни (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلاَةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ وَهُوَ إِلَى جَنْبِهِ فِي الصَّلاَةِ حَتَّى نَزَلَتْ ‏{‏ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ‏}‏ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلاَمِ ‏.‏

Зайд ибн Арқам айтди: Биз намозда гаплашар эдик; киши ёнида турган шериги билан намозда сўзлашар эди — то «Ва Аллаҳга итоатли (хушуъли) ҳолда туринг» (ояти) нозил бўлгунча. Бас бизга жим туришга буюрилди ва сўзлашдан қайтарилдик.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَوَكِيعٌ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كُلُّهُمْ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

(Юқоридаги равийлар) Исмоил ибн Абу Холид(дан) шу иснод билан шунга ўхшашни (ривоят қилдилар).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَنِي لِحَاجَةٍ ثُمَّ أَدْرَكْتُهُ وَهُوَ يَسِيرُ - قَالَ قُتَيْبَةُ يُصَلِّي - فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَأَشَارَ إِلَىَّ فَلَمَّا فَرَغَ دَعَانِي فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّكَ سَلَّمْتَ آنِفًا وَأَنَا أُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ مُوَجِّهٌ حِينَئِذٍ قِبَلَ الْمَشْرِقِ ‏.‏

Жобир айтди: Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени бир ҳожат (юмуш)га юборди; кейин мен унга етиб олдим — у (уловида) кетаётган — Қутайба: намоз ўқиётган — эди; мен унга салом бердим; у менга (қўл билан) ишора қилди. (Намозни) тугатганида мени чақириб: "Албатта сен ҳозиргина — мен намоз ўқиётган пайтимда — салом бердинг" деди — у ўша пайтда машриқ (шарқ) томон юзланган эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُنْطَلِقٌ إِلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَأَتَيْتُهُ وَهُوَ يُصَلِّي عَلَى بَعِيرِهِ فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ لِي بِيَدِهِ هَكَذَا - وَأَوْمَأَ زُهَيْرٌ بِيَدِهِ - ثُمَّ كَلَّمْتُهُ فَقَالَ لِي هَكَذَا - فَأَوْمَأَ زُهَيْرٌ أَيْضًا بِيَدِهِ نَحْوَ الأَرْضِ - وَأَنَا أَسْمَعُهُ يَقْرَأُ يُومِئُ بِرَأْسِهِ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ ‏ "‏ مَا فَعَلْتَ فِي الَّذِي أَرْسَلْتُكَ لَهُ فَإِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أُكَلِّمَكَ إِلاَّ أَنِّي كُنْتُ أُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زُهَيْرٌ وَأَبُو الزُّبَيْرِ جَالِسٌ مُسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةِ فَقَالَ بِيَدِهِ أَبُو الزُّبَيْرِ إِلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَقَالَ بِيَدِهِ إِلَى غَيْرِ الْكَعْبَةِ ‏.‏

Жобир айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени — у Бани ал-Мусталиқ томон кетаётган пайтда — юборди; мен унга келдим — у туяси устида намоз ўқияпти эди; мен унга гапирдим; у менга қўли билан шундай (ишора) қилди — Зуҳайр қўли билан ишора қилди — кейин мен унга (яна) гапирдим; у менга шундай (ишора) қилди — Зуҳайр яна қўли билан ер томон ишора қилди — мен уни қироат қилаётганини эшитар эдим, боши билан ишора қилар эди. (Намозни) тугатганида: "Сени нима учун юборган эдим — уни (қанай) қилдиг? Албатта сени гаплашишдан фақат мен намоз ўқиётганлигим тўсди" деди. Зуҳайр: Абу аз-Зубайр — Каъбага юзланган ҳолда ўтирган эди; Абу аз-Зубайр қўли билан Бани ал-Мусталиқ томон ишора қилди ва қўли билан Каъбадан бошқа томонга ишора қилди.