أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضْتُ مَرَضًا أَشْفَيْتُ مِنْهُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَالاً كَثِيرًا وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَتِي أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ " لاَ ". قُلْتُ فَالشَّطْرَ قَالَ " لاَ ". قُلْتُ فَالثُّلُثَ قَالَ " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَتْرُكَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ لَهُمْ مِنْ أَنْ تَتْرُكَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ ".
Менга Амр ибн Усмон ибн Саид хабар берди, у деди: бизга Суфён, аз-Зуҳрийдан, у Омир ибн Саъддан, у отасидан ривоят қилдики, у деди: мен бир касалликка чалиндимки, ундан ўлим арафасига етдим. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени йўқлаб келдилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, менда кўп мол бор, қизимдан бошқа ҳеч ким менга меросхўр бўлмайди. Молимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» дедим. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Ярмини-чи?» дедим. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Учдан бирини-чи?» дедим. У: «Учдан бирини (қил), учдан бири ҳам кўпдир. Сен меросхўрларингни бой қолдиришинг, уларни одамларга қўл чўзиб гадолик қиладиган камбағал қолдиришингдан яхшироқдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، - وَاللَّفْظُ لأَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ جَاءَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَأَنَا بِمَكَّةَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ " لاَ ". قُلْتُ فَالشَّطْرَ قَالَ " لاَ ". قُلْتُ فَالثُّلُثَ قَالَ " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ يَتَكَفَّفُونَ فِي أَيْدِيهِمْ ".
Бизга Амр ибн Мансур ва Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди — лафз Аҳмадникидир — улар деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Саъд ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан, у Саъддан (ривоят қилдики), у деди: мен Маккада эканлигимда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени йўқлаб келдилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, бутун молимни васият қилайми?» дедим. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Ярмини-чи?» дедим. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Учдан бирини-чи?» дедим. У: «Учдан бирини (қил), учдан бири ҳам кўпдир. Сенинг меросхўрларингни бой қолдиришинг, уларни одамларга қўлларида гадолик қиладиган камбағал қолдиришингдан яхшироқдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ وَهُوَ بِمَكَّةَ وَهُوَ يَكْرَهُ أَنْ يَمُوتَ بِالأَرْضِ الَّتِي هَاجَرَ مِنْهَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " رَحِمَ اللَّهُ سَعْدَ ابْنَ عَفْرَاءَ أَوْ يَرْحَمُ اللَّهُ سَعْدَ ابْنَ عَفْرَاءَ ". وَلَمْ يَكُنْ لَهُ إِلاَّ ابْنَةٌ وَاحِدَةٌ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ " لاَ ". قُلْتُ النِّصْفَ قَالَ " لاَ ". قُلْتُ فَالثُّلُثَ قَالَ " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ ".
Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Саъд ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккада эканлигида уни йўқлаб келар эдилар, у эса ҳижрат қилиб чиққан ерда ўлиб қолишни ёмон кўрарди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ Саъд ибн Афрога раҳм қилсин,» ёки «Аллаҳ Саъд ибн Афрога раҳм қилади,» дедилар. Унинг бир қизидан бошқа фарзанди йўқ эди. У: «Эй Аллаҳнинг Расули, бутун молимни васият қилайми?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Ярмини-чи?» дедим. У: «Йўқ,» дедилар. Мен: «Учдан бирини-чи?» дедим. У: «Учдан бирини (қил), учдан бири ҳам кўпдир. Сенинг меросхўрларингни бой қолдиришинг, уларни одамлар қўлидаги нарсага қўл чўзиб гадолик қиладиган камбағал қолдиришингдан яхшироқдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي بَعْضُ، آلِ سَعْدٍ قَالَ مَرِضَ سَعْدٌ فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ " لاَ ". وَسَاقَ الْحَدِيثَ.
Бизга Аҳмад ибн Сулаймон хабар берди, у деди: бизга Абу Нуъайм ривоят қилди, у деди: бизга Мисъар, Саъд ибн Иброҳимдан ривоят қилди, у деди: менга Саъд оиласидан баъзилари ривоят қилди, у деди: Саъд касал бўлди, бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (унинг олдига) кирдилар. У: «Эй Аллаҳнинг Расули, бутун молимни васият қилайми?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. Ва у ҳадисни (охиригача) келтирди.
أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْكَبِيرِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، قَالَ حَدَّثَنَا بُكَيْرُ بْنُ مِسْمَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَامِرَ بْنَ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ اشْتَكَى بِمَكَّةَ فَجَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَآهُ سَعْدٌ بَكَى وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمُوتُ بِالأَرْضِ الَّتِي هَاجَرْتَ مِنْهَا قَالَ " لاَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ". وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ " لاَ ". قَالَ يَعْنِي بِثُلُثَيْهِ قَالَ " لاَ ". قَالَ فَنِصْفَهُ قَالَ " لاَ ". قَالَ فَثُلُثَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَتْرُكَ بَنِيكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَتْرُكَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ ".
Бизга ал-Аббос ибн Абдул Азим ал-Анбарий хабар берди, у деди: бизга Абдул Кабир ибн Абдул Мажид ривоят қилди, у деди: бизга Букайр ибн Мисмор ривоят қилди, у деди: мен Омир ибн Саъддан эшитдимки, у отасидан (ривоят қилди): у Маккада касал бўлди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг олдига келдилар. Саъд Уни кўргач, йиғлаб: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен сиз ҳижрат қилиб чиққан ерда ўлиб кетаманми?» деди. У: «Йўқ, иншаАллаҳ,» дедилар. Ва у: «Эй Аллаҳнинг Расули, бутун молимни Аллаҳ йўлида васият қилайми?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У — яъни молининг учдан иккисини (демоқчи бўлиб) — деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Ярмини-чи?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Учдан бирини-чи?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Учдан бирини (қил), учдан бири ҳам кўпдир. Сенинг ўғилларингни бой қолдиришинг, уларни одамларга қўл чўзиб гадолик қиладиган камбағал қолдиришингдан яхшироқдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِي فَقَالَ " أَوْصَيْتَ ". قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ " بِكَمْ ". قُلْتُ بِمَالِي كُلِّهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قَالَ " فَمَا تَرَكْتَ لِوَلدِكَ ". قُلْتُ هُمْ أَغْنِيَاءُ. قَالَ " أَوْصِ بِالْعُشْرِ ". فَمَا زَالَ يَقُولُ وَأَقُولُ حَتَّى قَالَ " أَوْصِ بِالثُّلُثِ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ ".
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Жарир, Ато ибн Соибдан, у Абу Абдурраҳмондан, у Саъд ибн Абу Ваққосдан хабар бердики, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен касал бўлганимда мени йўқлаб келиб: «Васият қилдингми?» дедилар. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Қанча?» дедилар. Мен: «Бутун молимни Аллаҳ йўлида (васият қилдим),» дедим. У: «Бас, болаларингга нима қолдирдинг?» дедилар. Мен: «Улар бойлардир,» дедим. У: «Ушри (ўндан бирини) васият қил,» дедилар. Ва У айтишдан, мен ҳам айтишдан тўхтамадим, токи У: «Учдан бирини васият қил, учдан бири ҳам кўпдир ёки каттадир,» дегунларича (давом этди).
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَادَهُ فِي مَرَضِهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ " لاَ ". قَالَ فَالشَّطْرَ قَالَ " لاَ ". قَالَ فَالثُّلُثَ قَالَ " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ ".
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, у отасидан, у Саъддан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни касаллигида кўргани келдилар. У: «Ё Расулуллаҳ, мол-мулкимнинг ҳаммасини васият қилайми?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Ярмини-чи?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Учдан бирини-чи?» деди. У: «Учдан бирини (қил), учдан бир эса кўп ёки катта (миқдор)дир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ الْفَحَّامُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى سَعْدًا يَعُودُهُ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُوصِي بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ " لاَ ". قَالَ فَأُوصِي بِالنِّصْفِ قَالَ " لاَ ". قَالَ فَأُوصِي بِالثُّلُثِ قَالَ " نَعَمِ الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ فُقَرَاءَ يَتَكَفَّفُونَ ".
Бизга Муҳаммад ибн ал-Валид ал-Фаҳҳом хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Рабиа ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, у отасидан, у Оишадан (розияллаҳу анҳо ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Саъдни кўргани келдилар. Саъд унга: «Ё Расулуллаҳ, мол-мулкимнинг учдан иккисини васият қилайми?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Ярмини васият қилайми?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Учдан бирини васият қилайми?» деди. У: «Ҳа, учдан бирини, учдан бир эса кўп ёки катта (миқдор)дир. Сен ворисларингни бой ҳолатда қолдирсанг, уларни қўл чўзиб (тиланиб) юрадиган камбағал ҳолатда қолдиришингдан яхшироқдир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَوْ غَضَّ النَّاسُ إِلَى الرُّبُعِ لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ ".
Бизга Қутайба ибн Саид хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо ривоят қилдики), у деди: Агар одамлар (васиятларини) тўртдан бир(гача) камайтирсалар (яхши бўларди), чунки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Учдан бирини (қил), учдан бир эса кўп ёки катта (миқдор)дир,» деган эдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَاءَهُ وَهُوَ مَرِيضٌ فَقَالَ إِنَّهُ لَيْسَ لِي وَلَدٌ إِلاَّ ابْنَةٌ وَاحِدَةٌ فَأُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ ". قَالَ فَأُوصِي بِنِصْفِهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ ". قَالَ فَأُوصِي بِثُلُثِهِ قَالَ " الثُّلُثَ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ ".
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Ҳажжож ибн ал-Минҳол ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, у Қатодадан, у Юнус ибн Жубайрдан, у Муҳаммад ибн Саъддан, у отаси Саъд ибн Моликдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг олдига келдилар, у эса касал эди. У: «Менинг бир қизимдан бошқа фарзандим йўқ, мол-мулкимнинг ҳаммасини васият қилайми?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ,» дедилар. У: «Ярмини васият қилайми?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўқ,» дедилар. У: «Учдан бирини васият қилайми?» деди. У: «Учдан бирини (қил), учдан бир эса кўп (миқдор)дир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ أَبَاهُ، اسْتُشْهِدَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ سِتَّ بَنَاتٍ وَتَرَكَ عَلَيْهِ دَيْنًا فَلَمَّا حَضَرَ جُدَادُ النَّخْلِ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ وَالِدِي اسْتُشْهِدَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ دَيْنًا كَثِيرًا وَإِنِيِّ أُحِبُّ أَنْ يَرَاكَ الْغُرَمَاءُ. قَالَ " اذْهَبْ فَبَيْدِرْ كُلَّ تَمْرٍ عَلَى نَاحِيَةٍ ". فَفَعَلْتُ ثُمَّ دَعَوْتُهُ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَيْهِ كَأَنَّمَا أُغْرُوا بِي تِلْكَ السَّاعَةَ فَلَمَّا رَأَى مَا يَصْنَعُونَ أَطَافَ حَوْلَ أَعْظَمِهَا بَيْدَرًا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ جَلَسَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ " ادْعُ أَصْحَابَكَ ". فَمَا زَالَ يَكِيلُ لَهُمْ حَتَّى أَدَّى اللَّهُ أَمَانَةَ وَالِدِي وَأَنَا رَاضٍ أَنْ يُؤَدِّيَ اللَّهُ أَمَانَةَ وَالِدِي لَمْ تَنْقُصْ تَمْرَةً وَاحِدَةً.
Бизга ал-Қосим ибн Закариё ибн Динор хабар берди, у деди: бизга Убайдуллаҳ ривоят қилди, у Шайбондан, у Фиросдан, у аш-Шаъбийдан (ривоят қилди), у деди: менга Жобир ибн Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳумо) ривоят қилдики, унинг отаси Уҳуд куни шаҳид бўлди ва олти қиз ҳамда ўз зиммасида қарз қолдирди. Хурмони териш вақти келганида, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим ва: «Биласизки, отам Уҳуд куни шаҳид бўлди ва кўп қарз қолдирди, мен қарздорлар сизни кўришларини истайман,» дедим. У: «Бориб, ҳар хил хурмони алоҳида томонга уйиб қўй,» дедилар. Мен шундай қилдим, сўнг у кишини чақирдим. (Қарздорлар) уни кўрганларида, ўша пайт гўё менга (қаттиқлик билан) қисталгандек эдилар. У уларнинг қилаётганини кўргач, энг катта уюм атрофини уч марта айланиб чиқдилар, сўнг унинг устига ўтирдилар, кейин: «Шерикларингни (қарздорларни) чақир,» дедилар. Сўнг уларга ўлчаб бера бошладилар, ҳатто Аллаҳ отамнинг омонатини (қарзини) адо этди ва мен отамнинг омонатини Аллаҳ адо этишидан рози эдим — бир дона хурмо ҳам камаймади.