حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، مُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ أَبُو مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي الْمُثَنَّى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا عَمِلَ آدَمِيٌّ مِنْ عَمَلٍ يَوْمَ النَّحْرِ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ إِهْرَاقِ الدَّمِ إِنَّهَا لَتَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَظْلاَفِهَا وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ مِنَ الأَرْضِ فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو الْمُثَنَّى اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ يَزِيدَ . رَوَى عَنْهُ ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ . - قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " فِي الأُضْحِيَةِ لِصَاحِبِهَا بِكُلِّ شَعَرَةٍ حَسَنَةٌ " . وَيُرْوَى " بِقُرُونِهَا " .
Бизга Абу Амр Муслим ибн Амр ибн Муслим ал-Ҳаззо ал-Маданий ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Нофиъ ас-Сойиғ Абу Муҳаммад ривоят қилди, Абул-Мусаннодан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам боласи Наҳр кунида қон тўкишдан (қурбонлик сўйишдан) Аллаҳга севимлироқ бўлган бирон амал қилмайди. Албатта у (қурбонлик) Қиёмат кунида шохлари, жунлари ва туёқлари билан келади. Ва албатта қон ерга тушмасидан олдин Аллаҳнинг ҳузурида (қабул) бир ўринни эгаллайди. Бас, у билан кўнгилларингизни хуш қилинглар,» дедилар. У (Термизий) деди: Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Ҳишом ибн Урванинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз. Абул-Мусаннонинг исми Сулаймон ибн Язиддир. Ундан Ибн Абу Фудайк ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Қурбонликда унинг эгасига ҳар бир тук учун бир яхшилик (савоб) бор,» деганлари ҳам ривоят қилинган. Яна «унинг шохлари билан» деб ҳам ривоят қилинади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَجَابِرٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي بَكْرَةَ أَيْضًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) оқ-қора аралаш, шохли икки қўчқорни қурбонлик қилдилар. Уларни ўз қўллари билан сўйдилар, «Бисмиллаҳ» дедилар ва «Аллоҳу акбар» дедилар ва оёқларини уларнинг ён томонларига қўйдилар. У (Термизий) деди: Бу бобда Али, Оиша, Абу Ҳурайра, Абу Айюб, Жобир, Абуд-Дардо, Абу Рофиъ, Ибн Умар ва Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْحَسْنَاءِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّهُ كَانَ يُضَحِّي بِكَبْشَيْنِ أَحَدُهُمَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالآخَرُ عَنْ نَفْسِهِ، فَقِيلَ لَهُ فَقَالَ أَمَرَنِي بِهِ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - فَلاَ أَدَعُهُ أَبَدًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُضَحَّى عَنِ الْمَيِّتِ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُضَحَّى عَنْهُ . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُتَصَدَّقَ عَنْهُ وَلاَ يُضَحَّى عَنْهُ وَإِنْ ضَحَّى فَلاَ يَأْكُلْ مِنْهَا شَيْئًا وَيَتَصَدَّقْ بِهَا كُلِّهَا . قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ شَرِيكٍ . قُلْتُ لَهُ أَبُو الْحَسْنَاءِ مَا اسْمُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ . قَالَ مُسْلِمٌ اسْمُهُ الْحَسَنُ .
Бизга Муҳаммад ибн Убайд ал-Муҳорибий ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Шарийк ривоят қилди, Абул-Ҳаснодан, у ал-Ҳакамдан, у Ҳанашдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у икки қўчқорни қурбонлик қилар эди: улардан бирини Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) номидан, иккинчисини ўзи номидан. Бас, унга (бу ҳақда сўралганида) у деди: «Буни менга у — яъни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — буюрганлар, шунинг учун мен буни ҳеч қачон тарк этмайман.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Шарийкнинг ҳадиси билангина биламиз. Илм аҳлидан баъзилари ўлган (киши) номидан қурбонлик қилишга рухсат берган, баъзилари эса у номидан қурбонлик қилишни (жоиз) кўрмаган. Абдуллаҳ ибн ал-Муборак деди: Мен учун у номидан садақа қилиниши (қурбонлик қилинмаслиги) мақбулроқ, агар қурбонлик қилса, ундан ҳеч нарса емасин ва унинг ҳаммасини садақа қилсин. Муҳаммад деди: Али ибн ал-Мадиний деди: Буни Шарийкдан бошқа ҳам ривоят қилган. Мен унга: «Абул-Ҳаснонинг исми нима?» дедим, у уни билмади. Муслим деди: Унинг исми ал-Ҳасандир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِكَبْشٍ أَقْرَنَ فَحِيلٍ يَأْكُلُ فِي سَوَادٍ وَيَمْشِي فِي سَوَادٍ وَيَنْظُرُ فِي سَوَادٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шохли, сермушак (наслдор) бир қўчқорни қурбонлик қилдилар — у қоралик (атрофида) ер, қоралик (оёқлари билан) юрар ва қоралик (кўзлари) билан боқар эди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, уни фақат Ҳафс ибн Ғиёснинг ҳадиси билангина биламиз.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ كِدَامِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي كِبَاشٍ، قَالَ جَلَبْتُ غَنَمًا جُذْعَانًا إِلَى الْمَدِينَةِ فَكَسَدَتْ عَلَىَّ فَلَقِيتُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " نِعْمَ - أَوْ نِعْمَتِ - الأُضْحِيَةُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ " . قَالَ فَانْتَهَبَهُ النَّاسُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ بِلاَلٍ ابْنَةِ هِلاَلٍ عَنْ أَبِيهَا وَجَابِرٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا . وَعُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْجَذَعَ مِنَ الضَّأْنِ يُجْزِئُ فِي الأُضْحِيَةِ .
Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Усмон ибн Воқид ривоят қилди, Кидом ибн Абдурраҳмондан, у Абу Кибошдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Мадинага (сотиш учун) ёш қўйларни олиб келдим, лекин улар менда (сотилмай) қолди. Бас, мен Абу Ҳурайрага учраб, ундан сўрадим. Шунда у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Қўйдан бўлган ёш (жазаъ) қурбонлик нақадар яхши!» деяётганларини эшитдим. У (Абу Кибош) деди: Бас, одамлар (уни сотиб олишга) талашиб кетдилар. У (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббос, Умм Билол бинти Ҳилолнинг отасидан, Жобир, Уқба ибн Омир ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир кишидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Бу Абу Ҳурайрадан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолатда ҳам ривоят қилинган. Усмон ибн Воқид эса Ибн Муҳаммад ибн Зиёд ибн Абдуллаҳ ибн Умар ибн ал-Хаттобдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга (кўра)ки, қўйдан бўлган жазаъ (ёш қўй) қурбонликда кифоя қилади.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْبَعِيرِ عَشَرَةً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَأَبِي أَيُّوبَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى .
Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, ал-Ҳусайн ибн Воқиддан, у Илбо ибн Аҳмардан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга сафарда эдик, шунда Қурбон (ҳайити) келди. Бас, биз молга (қора молга) етти киши ва туяга ўн киши шерик бўлдик. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абул-Асвад ас-Суламий отасидан, у бобосидан (ривоят қилгани) ва Абу Айюбдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, уни фақат ал-Фазл ибн Мусонинг ҳадиси билангина биламиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَحَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ الْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ إِسْحَاقُ يُجْزِئُ أَيْضًا الْبَعِيرُ عَنْ عَشَرَةٍ . وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга Ҳудайбияда туяни етти киши номидан ва молни (қора молни) етти киши номидан сўйдик. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга (кўра)дир. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ деди: Туя ўн киши номидан ҳам кифоя қилади. У Ибн Аббоснинг ҳадисини далил келтирди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ الْبَقَرَةُ عَنْ سَبْعَةٍ، . قُلْتُ فَإِنْ وَلَدَتْ قَالَ اذْبَحْ وَلَدَهَا مَعَهَا . قُلْتُ فَالْعَرْجَاءُ قَالَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَنْسِكَ . قُلْتُ فَمَكْسُورَةُ الْقَرْنِ قَالَ لاَ بَأْسَ أُمِرْنَا أَوْ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَيْنِ وَالأُذُنَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Шарийк хабар берди, Салама ибн Куҳайлдан, у Ҳужайя ибн Адийдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мол (қора мол) етти киши номидандир. Мен: «Агар у (мол) туғса-чи?» дедим. У: «Боласини ҳам у билан бирга сўй,» деди. Мен: «Оқсоқ (мол)-чи?» дедим. У: «Агар (сўйиладиган) жойга етиб борса (бўлади),» деди. Мен: «Шохи синган (мол)-чи?» дедим. У: «Зарари йўқ. Бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кўзлари ва қулоқларини (соғлигини) текширишимизни буюрдилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Буни Суфён ас-Саврий Салама ибн Куҳайлдан ҳам ривоят қилган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جُرَىِّ بْنِ كُلَيْبٍ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُضَحَّى بِأَعْضَبِ الْقَرْنِ وَالأُذُنِ . قَالَ قَتَادَةُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ الْعَضْبُ مَا بَلَغَ النِّصْفَ فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, Саиддан, у Қатодадан, у Журай ибн Кулайб ан-Наҳдийдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шохи ва қулоғи (ярмидан кўпи) кесилган (мол)ни қурбонлик қилишдан қайтардилар. Қатода деди: Мен буни Саид ибн ал-Мусайябга айтдим, у деди: «Азаб (кесик мол) дегани ярмига етган ва ундан кўп (кесилган)дир.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ كَيْفَ كَانَتِ الضَّحَايَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ الرَّجُلُ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ حَتَّى تَبَاهَى النَّاسُ فَصَارَتْ كَمَا تَرَى . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ضَحَّى بِكَبْشٍ فَقَالَ " هَذَا عَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي " . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تُجْزِئُ الشَّاةُ إِلاَّ عَنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Менга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ал-Ҳанафий ривоят қилди, у деди: бизга аз-Заҳҳок ибн Усмон ривоят қилди, у деди: менга Умора ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: мен Ато ибн Ясорни шундай деяётганини эшитдим: мен Абу Айюб ал-Ансорий (розияллаҳу анҳу)дан: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида қурбонликлар қандай бўларди?» деб сўрадим. У деди: «Бир киши ўзи ва аҳли байтидан бир қўйни қурбонлик қиларди, улар (унинг гўштидан) ер ва (бошқаларга) едирардилар. Токи одамлар (бир-бирлари билан) фахрланадиган бўлиб қолдилар ва у сен кўрган ҳолга келди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умора ибн Абдуллоҳ мадиналикдир ва ундан Молик ибн Анас ривоят қилган. Илм аҳлининг баъзилари шунга амал қилади ва бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бир қўчқорни қурбонлик қилиб: «Бу менинг умматимдан қурбонлик қилмаганлар учун,» деган ҳадислари билан далил келтирганлар. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Бир қўй фақат бир жондан ўтади (кифоя қилади),» деганлар ва бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ҳамда бошқа илм аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ جَبَلَةَ بْنِ سُحَيْمٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الأُضْحِيَةِ، أَوَاجِبَةٌ هِيَ فَقَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ . فَأَعَادَهَا عَلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْقِلُ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الأُضْحِيَةَ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ وَلَكِنَّهَا سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسْتَحَبُّ أَنْ يُعْمَلَ بِهَا وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Артот хабар берди, у Жабала ибн Суҳаймдан (ривоят қилдики), бир киши Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан қурбонлик ҳақида: «У вожибми?» деб сўради. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва мусулмонлар қурбонлик қилганлар,» деди. Ҳалиги киши саволини такрор сўради. Шунда у: «Англаяпсанми? Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва мусулмонлар қурбонлик қилганлар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади: қурбонлик вожиб эмас, балки у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннатларидан бири бўлиб, унга амал қилиш мустаҳабдир. Бу Суфён ас-Саврий ва Ибн ал-Муборакнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ عَشْرَ سِنِينَ يُضَحِّي . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Ҳаннод ривоят қилиб, дедилар: бизга Ибн Абу Зоида ривоят қилди, у Ҳажжож ибн Артотдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинада ўн йил туриб, (ҳар йили) қурбонлик қилардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي يَوْمِ نَحْرٍ فَقَالَ " لاَ يَذْبَحَنَّ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُصَلِّيَ " . قَالَ فَقَامَ خَالِي فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا يَوْمٌ اللَّحْمُ فِيهِ مَكْرُوهٌ وَإِنِّي عَجَّلْتُ نُسُكِي لأُطْعِمَ أَهْلِي وَأَهْلَ دَارِي أَوْ جِيرَانِي . قَالَ " فَأَعِدْ ذَبْحًا آخَرَ " . فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي عَنَاقُ لَبَنٍ وَهِيَ خَيْرٌ مِنْ شَاتَىْ لَحْمٍ أَفَأَذْبَحُهَا قَالَ " نَعَمْ وَهِيَ خَيْرُ نَسِيكَتَيْكَ وَلاَ تُجْزِئُ جَذَعَةٌ لأَحَدٍ بَعْدَكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَجُنْدَبٍ وَأَنَسٍ وَعُوَيْمِرِ بْنِ أَشْقَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي زَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُضَحَّى بِالْمِصْرِ حَتَّى يُصَلِّيَ الإِمَامُ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لأَهْلِ الْقُرَى فِي الذَّبْحِ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُجْزِئَ الْجَذَعُ مِنَ الْمَعْزِ وَقَالُوا إِنَّمَا يُجْزِئُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у Довуд ибн Абу Ҳинддан, у аш-Шаъбийдан, у ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга наҳр (қурбонлик) кунида хутба қилиб: «Сизлардан бирингиз (байрам) намозини ўқимасдан туриб асло (қурбонлик молларини) сўймасин,» дедилар. У деди: Шунда менинг тоғам туриб: «Эй Расулуллаҳ, бу шундай кунки, унда гўшт (севимли, ҳаммага) ёқимли бўлади, мен эса қурбонлигимни оилам ва уй аҳлимга — ёки: қўшниларимга — едириш учун шошилдим (олдинроқ сўйдим),» деди. У: «Ундай бўлса, бошқа қурбонлик сўйгин,» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, менинг ҳузуримда бир яшар (сутдан ажралган) эчки боласи бор, у иккита гўшт қўйимдан ҳам яхшироқдир, уни сўяйми?» деди. У: «Ҳа, у сенинг икки қурбонлигингнинг яхшироғидир. Лекин сендан кейин ҳеч ким учун (эчкининг) жазаъаси кифоя қилмайди,» дедилар. У деди: Бу бобда Жобир, Жундаб, Анас, Уваймир ибн Ашқар, Ибн Умар ва Абу Зайд ал-Ансорийдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг аксарияти ҳузурида шунга амал қилинади: шаҳарда имом (байрам) намозини ўқимагунча қурбонлик сўйилмайди. Илм аҳлидан бир қавм эса қишлоқ аҳлига тонг ёришгач (қурбонлик) сўйишга рухсат берганлар ва бу Ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Абу Исо (Термизий) деди: Илм аҳли эчкининг жазаъаси кифоя қилмаслигига иттифоқ қилганлар ва: «Фақат қўйнинг жазаъаси кифоя қилади,» деганлар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَأْكُلُ أَحَدُكُمْ مِنْ لَحْمِ أُضْحِيَتِهِ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . - وَإِنَّمَا كَانَ النَّهْىُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُتَقَدِّمًا ثُمَّ رَخَّصَ بَعْدَ ذَلِكَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизлардан бирингиз қурбонлиги гўштидан уч кундан кўп (сақлаб) емасин,» дедилар. У деди: Бу бобда Оиша ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (келган бу) наҳй (тақиқ) аввал бўлган, кейин эса у зот бунга рухсат берганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ لُحُومِ الأَضَاحِي فَوْقَ ثَلاَثٍ لِيَتَّسِعَ ذُو الطَّوْلِ عَلَى مَنْ لاَ طَوْلَ لَهُ فَكُلُوا مَا بَدَا لَكُمْ وَأَطْعِمُوا وَادَّخِرُوا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَنُبَيْشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَقَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ وَأَنَسٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор, Маҳмуд ибн Ғайлон, ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб, дедилар: бизга Абу Осим ан-Набил хабар берди, у деди: бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, у Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдаъдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен сизларни қурбонлик гўштларини уч кундан ортиқ (сақлаб ейиш)дан тақиқлаган эдим, токи бадавлат киши бадавлат бўлмаганга (уни улашишда) кенг бўлсин (деб). Энди эса истаганингизча енг, (бошқаларга ҳам) едиринг ва (келажак учун) сақлаб қўйинг,» дедилар. У деди: Бу бобда Ибн Масъуд, Оиша, Нубайша, Абу Саид, Қатода ибн ан-Нуъмон, Анас ва Умму Саламадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бурайдаънинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ قُلْتُ لأُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ لُحُومِ الأَضَاحِي قَالَتْ لاَ وَلَكِنْ قَلَّ مَنْ كَانَ يُضَحِّي مِنَ النَّاسِ فَأَحَبَّ أَنْ يُطْعَمَ مَنْ لَمْ يَكُنْ يُضَحِّي وَلَقَدْ كُنَّا نَرْفَعُ الْكُرَاعَ فَنَأْكُلُهُ بَعْدَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ هِيَ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ عَنْهَا هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Обис ибн Рабиаъдан (ривоят қилдики), у деди: мен Мўминларнинг онасига: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қурбонлик гўштларини (сақлаб ейиш)дан тақиқлаганмидилар?» дедим. У: «Йўқ, лекин одамлардан қурбонлик қиладиганлар кам эди, шу сабабли у зот қурбонлик қилмаганларга (қурбонлик гўшти) едирилишини ёқтирардилар. Биз эса (қурбонлик моли) оёғини кўтариб қўйиб, уни ўн кундан кейин ер эдик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Мўминларнинг онаси — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг рафиқалари Оиша (розияллаҳу анҳо)дир. Бу ҳадис ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ فَرَعَ وَلاَ عَتِيرَةَ " . وَالْفَرَعُ أَوَّلُ النِّتَاجِ كَانَ يُنْتَجُ لَهُمْ فَيَذْبَحُونَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ نُبَيْشَةَ وَمِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ وَأَبِي الْعُشَرَاءِ عَنْ أَبِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَتِيرَةُ ذَبِيحَةٌ كَانُوا يَذْبَحُونَهَا فِي رَجَبٍ يُعَظِّمُونَ شَهْرَ رَجَبٍ لأَنَّهُ أَوَّلُ شَهْرٍ مِنْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ كَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ.
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фараъ ҳам, атира ҳам йўқдир,» дедилар. Фараъ — чорванинг биринчи туғилган боласи бўлиб, уларга туғиларди ва улар уни (бутлар учун) сўярдилар. У деди: Бу бобда Нубайша, Михнаф ибн Сулайм ва Абул-Ушарўнинг отасидан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Атира — улар Ражаб ойида сўядиган қурбонлик бўлиб, улар Ражаб ойини улуғлардилар, чунки у ҳаром ойларнинг биринчисидир. Ҳаром ойлар — Ражаб, Зул-қаъда, Зул-ҳижжа ва Муҳаррамдир. Ҳаж ойлари эса Шаввол, Зул-қаъда ва Зул-ҳижжадан ўн кундир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи саҳобаларидан ва бошқалардан ҳаж ойлари ҳақида шундай ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَى حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَسَأَلُوهَا عَنِ الْعَقِيقَةِ، فَأَخْبَرَتْهُمْ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُمْ عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ مُكَافِئَتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ شَاةٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأُمِّ كُرْزٍ وَبُرَيْدَةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسٍ وَسَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَفْصَةُ هِيَ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ .
Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусайм хабар берди, у Юсуф ибн Моҳакдан (ривоят қилдики), улар Ҳафса бинт Абдурраҳмоннинг ҳузурига кириб, ундан ақиқа ҳақида сўрадилар. У эса уларга Оиша (розияллаҳу анҳо) хабар берганини айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга ўғил бола учун бир-бирига тенг икки қўй, қиз бола учун эса бир қўй (сўйишни) буюрганлар. У деди: Бу бобда Али, Умму Курз, Бурайда, Самура, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр, Анас, Салмон ибн Омир ва Ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ҳафса — Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқнинг қизидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَذَّنَ فِي أُذُنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ حِينَ وَلَدَتْهُ فَاطِمَةُ بِالصَّلاَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْعَقِيقَةِ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ مُكَافِئَتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ شَاةٌ . - وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا أَنَّهُ عَقَّ عَنِ الْحَسَنِ بِشَاةٍ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилиб, дедилар: бизга Суфён хабар берди, у Осим ибн Убайдуллоҳдан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни, Фотима ал-Ҳасан ибн Алини туққанида, унинг қулоғига намоз азонини айтаётганларини кўрдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида ақиқа ҳақида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан ривоят қилинганига амал қилинади: ўғил бола учун бир-бирига тенг икки қўй, қиз бола учун эса бир қўй. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, у зот ал-Ҳасан учун бир қўй билан ақиқа қилганлари ҳам ривоят қилинган ва илм аҳлининг баъзилари шу ҳадисга (амал қилишга) бордилар.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، عَنْ سِبَاعِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَابِتِ بْنِ سِبَاعٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أُمَّ كُرْزٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْعَقِيقَةِ فَقَالَ " عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ وَاحِدَةٌ وَلاَ يَضُرُّكُمْ ذُكْرَانًا كُنَّ أَمْ إِنَاثًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Абу Язид хабар берди, у Сибоў ибн Собитдан (ривоят қилдики), Муҳаммад ибн Собит ибн Сибоў унга хабар беришича, Умму Курз унга шундай хабар берди: у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ақиқа ҳақида сўради. У: «Ўғил бола учун икки қўй, қиз бола учун эса битта (қўй). Улар (қўйлар) эркак ё урғочи бўлиши сизларга зарар қилмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، عَنْ عُفَيْرِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَيْرُ الأُضْحِيَةِ الْكَبْشُ وَخَيْرُ الْكَفَنِ الْحُلَّةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَعُفَيْرُ بْنُ مَعْدَانَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Муғийра ривоят қилди, у Уфайр ибн Маъдондан, у Сулайм ибн Омирдан, у Абу Умома (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қурбонликнинг яхшиси қўчқордир, кафаннинг яхшиси эса ҳулладир (бир бутун кийимдир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Уфайр ибн Маъдон ҳадисда заиф саналади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو رَمْلَةَ، عَنْ مِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ، قَالَ كُنَّا وُقُوفًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَاتٍ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُضْحِيَةٌ وَعَتِيرَةٌ هَلْ تَدْرُونَ مَا الْعَتِيرَةُ هِيَ الَّتِي تُسَمُّونَهَا الرَّجَبِيَّةَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَوْنٍ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ровҳ ибн Убада ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Авн ривоят қилди, у деди: бизга Абу Рамла ривоят қилди, у Михнаф ибн Сулайм (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Арафотда турган эдик, мен у зотнинг шундай деганларини эшитдим: «Эй одамлар, ҳар бир уй аҳлига ҳар йили қурбонлик ва атира (сўйиш) бордир. Атира нималигини биласизларми? У сизлар ражабийя деб атайдиган (нарса)дир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз бу ҳадисни фақат шу йўл билан, Ибн Авннинг ҳадисидангина биламиз.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ عَقَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحَسَنِ بِشَاةٍ وَقَالَ " يَا فَاطِمَةُ احْلِقِي رَأْسَهُ وَتَصَدَّقِي بِزِنَةِ شَعْرِهِ فِضَّةً " . قَالَ فَوَزَنَتْهُ فَكَانَ وَزْنُهُ دِرْهَمًا أَوْ بَعْضَ دِرْهَمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ . وَأَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Қутаий ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Аъло ибн Абдил-Аъло ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Муҳаммад ибн Али ибн ал-Ҳусайндан, у Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Ҳасан учун бир қўй билан ақиқа қилдилар ва: «Эй Фотима, унинг бошини қириб, сочининг вазни оғирлигича кумуш садақа қилгин,» дедилар. У деди: Шунда у (Фотима) уни тортди, вазни бир дирҳам ёки бир дирҳамнинг бир қисмича чиқди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва унинг исноди муттасил (туташ) эмас. Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн ал-Ҳусайн Али ибн Абу Толибга етишмаган (уни кўрмаган).
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ سَعْدٍ السَّمَّانُ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ ثُمَّ نَزَلَ فَدَعَا بِكَبْشَيْنِ فَذَبَحَهُمَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Азҳар ибн Саъд ас-Саммон ривоят қилди, у Ибн Авндан, у Муҳаммад ибн Сийриндан, у Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилдилар, сўнг (минбардан) тушиб, икки қўчқорни келтиришни буюрдилар ва уларни сўйдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الأَضْحَى بِالْمُصَلَّى فَلَمَّا قَضَى خُطْبَتَهُ نَزَلَ عَنْ مِنْبَرِهِ فَأُتِيَ بِكَبْشٍ فَذَبَحَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ وَقَالَ " بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ هَذَا عَنِّي وَعَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ إِذَا ذَبَحَ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ . وَالْمُطَّلِبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ يُقَالُ إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ جَابِرٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у Амр ибн Абу Амрдан, у ал-Мутталибдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан намозгоҳда Қурбон (байрами)да ҳозир бўлдим. У зот хутбаларини тугатгач, минбарларидан тушдилар ва у зотга бир қўчқор келтирилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ўз қўллари билан сўйдилар ва: «Бисмиллаҳ, валлоҳу акбар. Бу мендан ва умматимдан қурбонлик қилмаганлардан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл билан (келиши жиҳатидан) ғарибдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади: киши (қурбонлик) сўйганда «Бисмиллаҳ, валлоҳу акбар» дейди ва бу Ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Ал-Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантаб ҳақида у Жобирдан эшитмаган, дейилади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَكَمِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرٍو، أَوْ عُمَرَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ رَأَى هِلاَلَ ذِي الْحِجَّةِ وَأَرَادَ أَنْ يُضَحِّيَ فَلاَ يَأْخُذَنَّ مِنْ شَعْرِهِ وَلاَ مِنْ أَظْفَارِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالصَّحِيحُ هُوَ عَمْرُو بْنُ مُسْلِمٍ قَدْ رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ نَحْوَ هَذَا . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ كَانَ يَقُولُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ذَهَبَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَقَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبْعَثُ بِالْهَدْىِ مِنَ الْمَدِينَةِ فَلاَ يَجْتَنِبُ شَيْئًا مِمَّا يَجْتَنِبُ مِنْهُ الْمُحْرِمُ .
Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳакам ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, Шуъбадан, у Молик ибн Анасдан, у Амрдан — ёки Умар ибн Муслимдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Умму Салама (розияллаҳу анҳо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким Зулҳижжа ҳилолини кўрса ва қурбонлик сўймоқчи бўлса, на сочидан, на тирноқларидан оладиган бўлмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Тўғриси — Амр ибн Муслимдир; ундан Муҳаммад ибн Амр ибн Алқама ва бошқа бир неча киши ривоят қилган. Бу ҳадис Саид ибн ал-Мусайябдан, у Умму Саламадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўл билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган. Бу баъзи илм аҳлининг сўзидир; шуни Саид ибн ал-Мусайяб айтар эди ва шу ҳадисга Аҳмад ва Ишоқ амал қилганлар. Баъзи илм аҳли эса бунда рухсат бериб: «Сочидан ва тирноқларидан олишида зарар йўқ,» деганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир; у Оиша ҳадиси билан ҳужжат келтирган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинадан қурбонлик (ҳадйини) жўнатар, лекин иҳромдаги киши сақланадиган нарсалардан ҳеч нарсадан сақланмас эдилар.