Илм олиш фазилати, олимлар мақоми ва таълим ҳақидаги ҳадислар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ جَمِيلٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا الدَّرْدَاءِ إِنِّي جِئْتُكَ مِنْ مَدِينَةِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم لِحَدِيثٍ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا جِئْتُ لِحَاجَةٍ . قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَطْلُبُ فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا مِنْ طُرُقِ الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ لَيَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَالْحِيتَانُ فِي جَوْفِ الْمَاءِ وَإِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ وَإِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاءِ وَإِنَّ الأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ " .
Бизга Мусаддад ибн Мусарҳад ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Довуд ривоят қилди: мен Осим ибн Ражо ибн Ҳайвани Довуд ибн Жамилдан ривоят қилиб гапираётганини эшитдим, у Касир ибн Қайсдан ривоят қилди. У айтди: мен Абуд-Дардо билан Димашқ масжидида ўтирган эдим. Бир киши унинг олдига келди ва деди: «Эй Абуд-Дардо, мен сенга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилаётганинг менга етиб келган бир ҳадис учун Расул соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шаҳридан келдим, бошқа ҳожат учун келганим йўқ». У айтди: «Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим: ‹Ким илм излаб бирор йўлга кирса, Аллаҳ уни Жаннат йўлларидан бирига солади. Албатта, малоикалар илм толибидан рози бўлиб қанотларини ёзадилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги, ҳатто сув ичидаги балиқлар ҳам мағфират сўрайдилар. Албатта, олимнинг обидга устунлиги тўлин ой кечасидаги ойнинг бошқа юлдузларга устунлиги кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Албатта, пайғамбарлар динор ҳам, дирҳам ҳам мерос қолдирмадилар, илмни мерос қолдирдилар. Ким уни олса, мукаммал насибани олибди›».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالْعِلْمِ كَمَثَلِ الْغَيْثِ الْكَثِيرِ أَصَابَ أَرْضًا، فَكَانَ مِنْهَا نَقِيَّةٌ قَبِلَتِ الْمَاءَ، فَأَنْبَتَتِ الْكَلأَ وَالْعُشْبَ الْكَثِيرَ، وَكَانَتْ مِنْهَا أَجَادِبُ أَمْسَكَتِ الْمَاءَ، فَنَفَعَ اللَّهُ بِهَا النَّاسَ، فَشَرِبُوا وَسَقَوْا وَزَرَعُوا، وَأَصَابَتْ مِنْهَا طَائِفَةً أُخْرَى، إِنَّمَا هِيَ قِيعَانٌ لاَ تُمْسِكُ مَاءً، وَلاَ تُنْبِتُ كَلأً، فَذَلِكَ مَثَلُ مَنْ فَقِهَ فِي دِينِ اللَّهِ وَنَفَعَهُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ، فَعَلِمَ وَعَلَّمَ، وَمَثَلُ مَنْ لَمْ يَرْفَعْ بِذَلِكَ رَأْسًا، وَلَمْ يَقْبَلْ هُدَى اللَّهِ الَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ ". قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ قَالَ إِسْحَاقُ وَكَانَ مِنْهَا طَائِفَةٌ قَيَّلَتِ الْمَاءَ. قَاعٌ يَعْلُوهُ الْمَاءُ، وَالصَّفْصَفُ الْمُسْتَوِي مِنَ الأَرْضِ.
Бизга Муҳаммад ибн ал-Алў ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Усома, Бурайд ибн Абдуллаҳдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди, у дедилар: «Аллаҳ мени (пайғамбар қилиб) юборган ҳидоят ва илмнинг мисоли — бир ерга тушган мўл ёмғир мисолидек. Унинг бир қисми пок (унумдор) бўлиб, сувни қабул қилди ва ўту ўланни кўп ўстирди. Бир қисми сувни ушлаб қоладиган қаттиқ (ер) бўлиб, Аллаҳ у билан одамларга манфаат берди — улар ундан ичдилар, суғордилар ва экин экдилар. (Ёмғир) яна бошқа бир қисмига тушди — у эса сувни ушламайдиган, ўт ўстирмайдиган теп-текис (шўрхок) ер эди. Мана шу — Аллаҳнинг дийнида фаҳмли бўлиб, Аллаҳ мени юборган нарса унга манфаат берган, ўзи билиб (бошқага) ўргатган кишининг мисоли; ва шунингдек, бунга бошини кўтармаган ҳамда мен билан юборилган Аллаҳнинг ҳидоятини қабул қилмаган кишининг мисолидир.» Абу Абдуллаҳ (Бухорий) деди: Ишоқ деди: «(Ернинг) бир қисми сувни (узоқ) ушлаб қолди» (деган ривоят ҳам бор). «Қў» — усти сув билан қопланган жой; «сафсаф» — ернинг теп-текис (қисми).
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ، خَطِيبًا يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ، وَإِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ وَاللَّهُ يُعْطِي، وَلَنْ تَزَالَ هَذِهِ الأُمَّةُ قَائِمَةً عَلَى أَمْرِ اللَّهِ لاَ يَضُرُّهُمْ مَنْ خَالَفَهُمْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ ".
Бизга Саид ибн Уфайр ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Ваҳб, Юнусдан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилди, у деди: Ҳумайд ибн Абдурраҳмон деди: мен Муовияни хатиб (сифатида) шундай деганини эшитдим: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганларини эшитдим: «Аллаҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни дийнда (чуқур) фаҳмли қилади. Мен фақат тақсимловчиман, берувчи эса Аллаҳдир. Бу уммат токи Аллаҳнинг амри (қиёмат) келгунча, Аллаҳнинг иши узра (собит) тураверади; уларга мухолиф бўлганлар зарар етказа олмайди.»
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا، يَنْتَزِعُهُ مِنَ الْعِبَادِ، وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ، حَتَّى إِذَا لَمْ يُبْقِ عَالِمًا، اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالاً فَسُئِلُوا، فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ، فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا ". قَالَ الْفِرَبْرِيُّ حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ قَالَ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنْ هِشَامٍ نَحْوَهُ.
Бизга Исмоил ибн Абу Увайс ривоят қилди, у деди: менга Молик, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллаҳ ибн Амр ибн ал-Осдан ривоят қилди, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганларини эшитдим: «Албатта, Аллаҳ илмни бандалардан тортиб олиш билан (бирданига) қабз қилмайди; балки илмни олимларни (вафот эттириб) қабз қилиш билан олади. Ниҳоят, бирор олим қолдирмаса, одамлар жоҳилларни бошлиқ тутадилар; (улардан) сўралади, улар илмсиз фатво берадилар — шундай қилиб (ўзлари) адашадилар ва (бошқаларни) адаштирадилар,» дедилар. ал-Фирабрий деди: бизга Аббос ривоят қилди, у деди: бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Жарир, Ҳишомдан шунга ўхшаш (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَقُتَيْبَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ - وَابْنُ حُجْرٍ قَالُوا حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - هُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ - عَنِ الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثَةٍ إِلاَّ مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ " .
Бизга Яҳё ибн Айюб ва Қутайба - яъни ибн Саъийд - ва ибн Ҳужр ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Исмоийл - у ибн Жаъфар - Алоодан, отасидан, Абу Ҳурайрадан ривоят қилди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Инсон ўлганида унинг амали узилади, фақат учтасидан бошқа: давом этадиган садақа, фойдаланиладиган илм ёки унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», - дедилар.
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَلَى غَيْرِ مَا حَدَّثَنَاهُ الزُّهْرِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ قَيْسَ بْنَ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَسُلِّطَ عَلَى هَلَكَتِهِ فِي الْحَقِّ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْحِكْمَةَ، فَهْوَ يَقْضِي بِهَا وَيُعَلِّمُهَا ".
Бизга ал-Ҳумайдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у деди: менга Исмоил ибн Абу Холид, аз-Зуҳрий бизга ривоят қилгандан бошқача (санад билан) ривоят қилди, у деди: мен Қайс ибн Абу Ҳозимни эшитдим, у деди: мен Абдуллаҳ ибн Масъудни эшитдим, у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фақат икки (хислат)да ҳасад (ғибта) бўлади: Аллаҳ мол берган ва уни ҳақ (йўл)да сарфлашга йўналтирилган киши; ва Аллаҳ ҳикмат берган, у билан ҳукм қиладиган ва уни ўргатадиган киши,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاَنِ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَالآخَرُ عَالِمٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَأَهْلَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ حَتَّى النَّمْلَةَ فِي جُحْرِهَا وَحَتَّى الْحُوتَ لَيُصَلُّونَ عَلَى مُعَلِّمِ النَّاسِ الْخَيْرَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمَّارٍ الْحُسَيْنَ بْنَ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ الْفُضَيْلَ بْنَ عِيَاضٍ يَقُولُ عَالِمٌ عَامِلٌ مُعَلِّمٌ يُدْعَى كَبِيرًا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Салама ибн Ражо ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Жамил ривоят қилди, у деди: бизга ал-Қосим Абу Абдураҳмон ривоят қилди, Абу Умома ал-Боҳилийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида икки киши зикр қилинди: улардан бири обид, иккинчиси олим эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олимнинг обидга нисбатан фазли менинг сизларнинг энг тубанингизга нисбатан фазлим кабидир,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ, Унинг малоикалари, осмонлар ва ер аҳли, ҳатто инидаги чумоли, ҳатто балиқ ҳам одамларга яхшиликни ўргатувчи (муаллим) учун саловот айтадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. (Абу Исо) деди: мен Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Хузоийни: мен ал-Фузайл ибн Иёзни: «Амал қилувчи, (бошқаларга) ўргатувчи олим осмонлар малакутида улуғ деб чақирилади,» деяётганини эшитдим, деяётганини эшитдим.
حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلْقَمَةُ بْنُ مَرْثَدٍ، سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ ". قَالَ وَأَقْرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ فِي إِمْرَةِ عُثْمَانَ حَتَّى كَانَ الْحَجَّاجُ، قَالَ وَذَاكَ الَّذِي أَقْعَدَنِي مَقْعَدِي هَذَا.
Ҳажжож ибн Минҳол, Шуъбадан: Менга Алқама ибн Марсад хабар берди: Саъд ибн Убайдани эшитдим, у Абу Абдураҳмон Суламийдан, у Усмондан (розияллаҳу анҳу), у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди: «Сизларин энг яхшингиз Қуръанни ўрганган ва уни ўргатган кишидир» дедилар. (Алқама): Абу Абдураҳмон Усмоннинг халифалигида (Қуръан) ўқитди, то Ҳажжож (даврига)гача. У: Ўша (ҳадис) мени шу ўрнимда ўтиришимга (Қуръан ўқитишимга) сабаб бўлди, деди.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَكَتَمَهُ أَلْجَمَهُ اللَّهُ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " .
Бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди, бизга Али ибн ал-Ҳакам Атодан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди. У айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам айтдилар: «Кимдан бирор илм сўралса-ю, уни яширса, қиёмат куни Аллаҳ унга оловдан жилов солиб кишанлайди».
حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِيُجَارِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ لِيُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ أَوْ يَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَهُمْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Абул-Ашъас Аҳмад ибнул-Миқдом ал-Ижлий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Умайя ибн Холид ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳа ривоят қилди, менга Каъб ибн Моликнинг ўғли ривоят қилди, у отасидан (ривоят қилди), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким илмни уламолар билан баҳслашиш учун ёки унинг воситасида аҳмоқлар билан тортишиш учун ёхуд у билан одамларнинг юзларини ўзига қаратиш учун талаб қилса, Аллаҳ уни дўзахга киритади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳа улар наздида унчалик кучли (рови) эмас, у ўзининг ёдлаш (қобилияти) жиҳатидан танқид қилинган.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ الْعَتَكِيُّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ خَرَجَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ فَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Язид ал-Атакий ривоят қилди, у Абу Жаъфар ар-Розийдан, у ар-Рабииъ ибн Анасдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким илм талабида (излаб) чиқса, қайтиб келгунига қадар Аллаҳ йўлидадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзилар уни ривоят қилиб, (Набийга) марфуъ қилмаганлар.
حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ أَنْ يُرْفَعَ الْعِلْمُ، وَيَثْبُتَ الْجَهْلُ، وَيُشْرَبَ الْخَمْرُ، وَيَظْهَرَ الزِّنَا ".
Бизга Имрон ибн Майсара ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Ворис, Абут-Тайёҳдан, у Анасдан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, қиёмат аломатларидан (бири): илмнинг кўтарилиши, жаҳолатнинг ўрнашиши, хамр ичилиши ва зинонинг ошкор бўлишидир,» дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيُّ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ يَسَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَاللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ وَمَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلاَّ نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْهُمُ الْمَلاَئِكَةُ وَذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ وَمَنْ بَطَّأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ " .
Бизга Яҳё ибн Яҳё ат-Тамимий, Абу Бакр ибн Аби Шайба ва Муҳаммад ибн ал-Ало ал-Ҳамдоний ривоят қилдилар — матн Яҳёники. Яҳё: «бизга хабар берди» деди, қолган иккиси: «бизга ривоят қилди» дедилар: бизга Абу Муовия Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Ким бир мўминдан дунё мусибатларидан бир мусибатни аритса (енгиллатса), Аллаҳ ундан қиёмат куни мусибатларидан бир мусибатни аритади. Ким қийналган кишига енгиллик қилса, Аллаҳ унга дунёда ва охиратда енгиллик қилади. Ким бир мусулмонни ёпса, Аллаҳ уни дунёда ва охиратда ёпади. Банда ўз биродарига ёрдамда бўлар экан, Аллаҳ ҳам бандага ёрдамда бўлади. Ким бир йўлга кириб, унда илм изласа, Аллаҳ унга шу сабаб жаннатга элтадиган бир йўлни осонлаштиради. Қайси бир қавм Аллаҳнинг уйларидан бир уйда жамланиб, Аллаҳнинг китобини тиловат қилса ва уни ўзаро мударраса қилса (ўрганиб ўқиса), албатта уларга сокинлик (сакийна) нозил бўлади, раҳмат уларни қоплайди, малаклар уларни ўраб олади ва Аллаҳ уларни Ўз ҳузуридагилар ичида зикр қилади. Кимни амали сустлаштирса, уни насаби тезлаштирмайди».
حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، أَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً، وَحَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلاَ حَرَجَ، وَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ".
Абу Осим Заҳҳок ибн Махлад бизга айтди, Авзўий бизга хабар берди, Ҳассон ибн Атийя бизга айтди, Абу Кабшадан, Абдуллаҳ ибн Амрдан: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Мендан — бир оят бўлса ҳам — етказинглар; Бани Исроилдан (ривоят) айтинглар, гуноҳ йўқ; ким менга қасдан ёлғон (гап) тўқиса, дўзахдан ўз ўрнини тайёрлаб олсин».
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَشَخَصَ بِبَصَرِهِ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ " هَذَا أَوَانٌ يُخْتَلَسُ الْعِلْمُ مِنَ النَّاسِ حَتَّى لاَ يَقْدِرُوا مِنْهُ عَلَى شَيْءٍ " . فَقَالَ زِيَادُ بْنُ لَبِيدٍ الأَنْصَارِيُّ كَيْفَ يُخْتَلَسُ مِنَّا وَقَدْ قَرَأْنَا الْقُرْآنَ فَوَاللَّهِ لَنَقْرَأَنَّهُ وَلَنُقْرِئَنَّهُ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا . فَقَالَ " ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا زِيَادُ إِنْ كُنْتُ لأَعُدُّكَ مِنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ هَذِهِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَمَاذَا تُغْنِي عَنْهُمْ " . قَالَ جُبَيْرٌ فَلَقِيتُ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ قُلْتُ أَلاَ تَسْمَعُ إِلَى مَا يَقُولُ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ قَالَ صَدَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ إِنْ شِئْتَ لأُحَدِّثَنَّكَ بِأَوَّلِ عِلْمٍ يُرْفَعُ مِنَ النَّاسِ الْخُشُوعُ يُوشِكُ أَنْ تَدْخُلَ مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ فَلاَ تَرَى فِيهِ رَجُلاً خَاشِعًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَمُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ سَعِيِدٍ الْقَطَّانِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ نَحْوُ هَذَا . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Солиҳ хабар берди, менга Муовия ибн Солиҳ ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отаси Жубайр ибн Нуфайрдан, у Абуд-Дардодан (ривоят қилди), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдик. У кўзини осмонга кўтарди-да, сўнг: «Бу шундай пайтки, унда илм одамлардан ўғирлаб олинади, ҳатто улар ундан бирор нарсага ҳам қодир бўлмай қоладилар,» дедилар. Шунда Зиёд ибн Лабид ал-Ансорий: «Биз Қуръанни ўқиб турган ҳолимизда, у биздан қандай ўғирланади? Аллаҳга қасамки, биз уни албатта ўқиймиз ва хотинларимиз ҳамда фарзандларимизга ҳам ўқитамиз,» деди. Шунда У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Онанг сени йўқотсин, эй Зиёд! Мен сени Мадина аҳлининг фақиҳларидан деб ҳисоблардим. Мана Таврот ва Инжил яҳудий ва насороларнинг ҳузурида-ку, лекин бу (китоблар) уларга нима фойда берди?» дедилар. Жубайр деди: Сўнг мен Убода ибнус-Сомит билан учрашдим ва: «Биродаринг Абуд-Дардо айтаётган нарсани эшитмадингми?» дедим-да, Абуд-Дардо айтган нарсани унга хабар бердим. У: «Абуд-Дардо рост айтибди. Агар истасанг, мен сенга одамлардан биринчи бўлиб кўтариб олинадиган илм ҳақида айтиб бераман: у хушуъдир. Шундай бўлиб қоладики, сен жамоат масжидига кириб, унда бирор хушуъли кишини кўрмайсан,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муовия ибн Солиҳ ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир, биз Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан бошқа ҳеч ким у ҳақида (танқид) сўзлаганини билмаймиз. Муовия ибн Солиҳдан шунга ўхшаш (ривоят) ҳам келтирилган. Баъзилар бу ҳадисни Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отасидан, у Авф ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ضَمَّنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ " اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْكِتَابَ ".
Бизга Абу Маъмар ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Ворис ривоят қилди, у деди: бизга Холид, Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени бағрига босиб: «Аллаҳим, унга Китобни ўргат,» дедилар.