حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ ضُمَيْرَةَ الضَّمْرِيَّ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ سَعْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ السُّلَمِيَّ، - وَهَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ وَهُوَ أَتَمُّ - يُحَدِّثُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ - قَالَ مُوسَى - وَجَدِّهِ وَكَانَا شَهِدَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُنَيْنًا - ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ - أَنَّ مُحَلِّمَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَشْجَعَ فِي الإِسْلاَمِ وَذَلِكَ أَوَّلُ غِيَرٍ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عُيَيْنَةُ فِي قَتْلِ الأَشْجَعِيِّ لأَنَّهُ مِنْ غَطَفَانَ وَتَكَلَّمَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ دُونَ مُحَلِّمٍ لأَنَّهُ مِنْ خِنْدِفَ فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ " . فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاَ وَاللَّهِ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نِسَائِهِ مِنَ الْحَرْبِ وَالْحَزَنِ مَا أَدْخَلَ عَلَى نِسَائِي . قَالَ ثُمَّ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ " . فَقَالَ عُيَيْنَةُ مِثْلَ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى أَنْ قَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ عَلَيْهِ شِكَّةٌ وَفِي يَدِهِ دَرَقَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَجِدْ لِمَا فَعَلَ هَذَا فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ مَثَلاً إِلاَّ غَنَمًا وَرَدَتْ فَرُمِيَ أَوَّلُهَا فَنَفَرَ آخِرُهَا اسْنُنِ الْيَوْمَ وَغَيِّرْ غَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَمْسُونَ فِي فَوْرِنَا هَذَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ " . وَذَلِكَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَمُحَلِّمٌ رَجُلٌ طَوِيلٌ آدَمُ وَهُوَ فِي طَرَفِ النَّاسِ فَلَمْ يَزَالُوا حَتَّى تَخَلَّصَ فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي بَلَغَكَ وَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَقَتَلْتَهُ بِسِلاَحِكَ فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ اللَّهُمَّ لاَ تَغْفِرْ لِمُحَلِّمٍ " . بِصَوْتٍ عَالٍ زَادَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَامَ وَإِنَّهُ لَيَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِطَرَفِ رِدَائِهِ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فَزَعَمَ قَوْمُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْغِيَرُ الدِّيَةُ .
Бизга Мусо Ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди, деди: бизга Муҳаммад Ибн Ишоқ ривоят қилди, менга Муҳаммад Ибн Жаъфар Ибн Зубайр ривоят қилди, деди: Мен Зиёд Ибн Зумайра Замрийни эшитдим, (ҳ) ва бизга Ваҳб Ибн Баён ва Аҳмад Ибн Саид Ҳамдоний ривоят қилишди, улар дедилар: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, менга Абдурраҳмон Ибн Абуз Зинод, Абдурраҳмон Ибн Ҳорисдан, у Муҳаммад Ибн Жаъфардан хабар берди: У Зиёд Ибн Саъд Ибн Зумайра Суламийни — бу Ваҳбнинг ҳадиси ва у тўлиқроқ — Урва Ибн Зубайрга ўз отасидан — Мусо деди: ва бобосидан, улар иккиси Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Ҳунайнда ҳозир бўлган эдилар — ривоят қилаётганини эшитди — сўнг биз Ваҳбнинг ҳадисига қайтдик: Муҳаллим Ибн Жассома Лайсий Исломда Ашжаъдан бир кишини ўлдирди, бу Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳукм қилган биринчи дият иши эди. Уяйна Ашжаъийнинг ўлдирилиши ҳақида гапирди, чунки у Ғатафондан эди, Ақраъ Ибн Ҳобис эса Муҳаллим фойдасига гапирди, чунки у Хиндифдан эди. Овозлар кўтарилди, жанжал ва шовқин кўпайди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» Уяйна: Йўқ, Аллаҳга қасам, менинг аёлларимга уруш ва қайғудан етган нарсани унинг аёлларига ҳам етказмагунимча (қабул қилмайман), деди. Сўнг овозлар кўтарилди, жанжал ва шовқин кўпайди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» Уяйна яна худди шундай деди, токи Бани Лайсдан Мукайтил деб аталадиган, устида совути ва қўлида қалқони бўлган бир киши туриб деди: Ё Расулуллаҳ, Ислом бошланишида бу киши қилган ишга мен фақат сувга келган қўйни мисол қила оламан: унинг биринчиси отилди, охиргиси ҳуркиб қочди. Бугун (қасос) ҳукмини ўрнат, эртага (диятни) ўзгартир. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Бу сафаримизда эллик (туя), Мадинага қайтганимизда эллик (туя)». Бу унинг баъзи сафарларида эди. Муҳаллим баланд бўйли, буғдой ранг киши эди, у одамларнинг четида эди. Улар тинмадилар, токи у (олдинга) ўтди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ҳузурида кўзлари ёшланиб ўтирди ва деди: Ё Расулуллаҳ, мен сенга етган нарсани қилдим, мен Аллаҳ табарока ва таолога тавба қиламан, мен учун Аллаҳ азза ва жалладан мағфират сўра, ё Расулуллаҳ. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам баланд овоз билан деди: «Ислом бошланишида уни ўз қуролинг билан ўлдирдингми? Аллаҳим, Муҳаллимни мағфират қилма». Абу Салама зиёда қилди: У ёшларини ридосининг чети билан артиб турган ҳолда турди. Ибн Ишоқ деди: Унинг қавми гумон қилишича, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам шундан кейин унга мағфират сўради. Абу Довуд деди: Назр Ибн Шумайл деди: «Ғияр» диятдир.