حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ " هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا " . فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ " . قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ . وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ . وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ " . فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ . وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ . وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ . وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ . وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا . وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . إِذَا كَانَ وَحْدَهُ . وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ . وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Ибн Укайма ал-Лайсийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзлари қироатни жаҳрий (овоз чиқариб) қилган намоздан бўшаганларида: «Сизлардан бирор киши ҳозир мен билан бирга (Қуръан) ўқидими?» дедилар. Бир киши: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» деди. У: «Мен: нега Қуръан (қироатим)да менга рақобат қилинмоқда, деб (ўйлаётган эдим),» дедилар. У деди: Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганларидан сўнг одамлар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жаҳрий ўқиган намозларда у билан бирга қироат (қилишдан) тўхтадилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Имрон ибн Ҳусайн ва Жобир ибн Абдуллаҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Ибн Укайма ал-Лайсийнинг исми Уморадир. Амр ибн Укайма ҳам дейилади. аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни ривоят қилиб, бу сўзни зикр қилганлар: аз-Зуҳрий деди: одамлар буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганларидан сўнг қироатдан тўхтадилар. Бу ҳадисда имом ортидан қироат (қилиш) лозим деб билувчига (зид) ҳеч нарса йўқ, чунки бу ҳадисни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ўзидир, ва Абу Ҳурайра Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб: «Ким бирор намозни ўқиб, унда Уммул-Қуръанни ўқимаса, у (намоз) ноқис, у ноқис, тўлиқ эмас,» деганларини (айтган). Унга ҳадисни келтирган киши: «Мен баъзан имом ортида бўламан,» деганида, у: «Уни ичингда ўқигин,» деган. Абу Усмон ан-Наҳдий Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Фотиҳатул-китоб қироатисиз намоз йўқдир,» деб эълон қилишни буюрдилар, (деган). Ҳадис аҳлининг кўпчилиги имом жаҳрий қироат қилганида киши (ўзи алоҳида) ўқимаслигини ихтиёр қилганлар ва: имомнинг сукут пайтларида (ўқишни) кузатади, деганлар. Илм аҳли имом ортидан қироат (қилиш) масаласида ихтилоф қилганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари, тобеинлар ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги имом ортидан қироат (қилишни) (маъқул) кўрган. Буни Молик ибн Анас, Абдуллаҳ ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Исъҳоқ айтади. Абдуллаҳ ибнул-Муборакдан ривоят қилинганки, у: «Мен имом ортидан ўқийман ва куфаликлардан бир қавмдан бошқа одамлар (ҳам) ўқийдилар; мен ўқимаганнинг намози жоиз деб биламан,» деган. Илм аҳлидан бир қавм Фотиҳатул-китобни тарк этиш масаласида, гарчи имом ортида бўлса ҳам, қаттиқ турганлар ва: «Ёлғиз бўлсин ё имом ортида бўлсин, Фотиҳатул-китоб қироатисиз намоз жоиз бўлмайди,» деганлар. Улар Убода ибнус-Сомит Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган (ҳадисга) (асосланган). Убода ибнус-Сомит Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин имом ортида (Фотиҳани) ўқиган ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Фотиҳатул-китоб қироатисиз намоз йўқдир,» деган сўзларини шундай таъвил қилган. Буни Шофеий, Исъҳоқ ва бошқалар айтади. Аҳмад ибн Ҳанбалга келсак, у: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Фотиҳатул-китобни ўқимаганнинг намози йўқдир,» деган сўзларининг маъноси — агар (киши) ёлғиз бўлса, деб айтган. У Жобир ибн Абдуллаҳнинг сўзи билан далил келтирган, у: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул-Қуръанни ўқимаса, фақат имом ортида бўлган ҳолатдан бошқада, у (тоза) намоз ўқиган бўлмайди,» деган. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Фотиҳатул-китобни ўқимаганнинг намози йўқдир,» деган сўзларини — бу (киши) ёлғиз бўлганида (дегани) деб таъвил қилган. Шу билан бирга Аҳмад имом ортидан қироат (қилишни) ва киши имом ортида бўлса ҳам Фотиҳатул-китобни тарк этмаслигини ихтиёр қилган.