Суннатга маҳкам ёпишиш

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - قَالَ أَخْبَرَنِي الْعَلاَءُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى كَانَ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ تَبِعَهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلاَلَةٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ تَبِعَهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Айюб ривоят қилди, бизга Исмоил — яъни ибн Жаъфар — ривоят қилди, у деди: Менга ал-Ало — яъни ибн Абдурраҳмон — отасидан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким ҳидоятга чақирса, унга эргашганларнинг ажрлари мисли унга бўлади, бу уларнинг ажрларидан ҳеч нарсани камайтирмайди. Ким залолатга чақирса, унга эргашганларнинг гуноҳлари мисли унинг зиммасига бўлади, бу уларнинг гуноҳларидан ҳеч нарсани камайтирмайди», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ أَمْرٍ لَمْ يُحَرَّمْ فَحُرِّمَ عَلَى النَّاسِ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Суфён аз-Зуҳрийдан, у Омир ибн Саъддан, у отасидан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, мусулмонлар орасида мусулмонларга нисбатан энг катта жиноят қилувчи киши — ҳаром қилинмаган бир иш ҳақида сўраб, унинг сўраши сабабидан у одамларга ҳаром қилиниб қўйилган кишидир», деди.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيَّ، عَائِذَ اللَّهِ أَخْبَرَهُ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ عُمَيْرَةَ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَخْبَرَهُ قَالَ كَانَ لاَ يَجْلِسُ مَجْلِسًا لِلذِّكْرِ حِينَ يَجْلِسُ إِلاَّ قَالَ اللَّهُ حَكَمٌ قِسْطٌ هَلَكَ الْمُرْتَابُونَ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يَوْمًا إِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ فِتَنًا يَكْثُرُ فِيهَا الْمَالُ وَيُفْتَحُ فِيهَا الْقُرْآنُ حَتَّى يَأْخُذَهُ الْمُؤْمِنُ وَالْمُنَافِقُ وَالرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ وَالْعَبْدُ وَالْحُرُّ فَيُوشِكُ قَائِلٌ أَنْ يَقُولَ مَا لِلنَّاسِ لاَ يَتَّبِعُونِي وَقَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ مَا هُمْ بِمُتَّبِعِيَّ حَتَّى أَبْتَدِعَ لَهُمْ غَيْرَهُ فَإِيَّاكُمْ وَمَا ابْتُدِعَ فَإِنَّ مَا ابْتُدِعَ ضَلاَلَةٌ وَأُحَذِّرُكُمْ زَيْغَةَ الْحَكِيمِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الضَّلاَلَةِ عَلَى لِسَانِ الْحَكِيمِ وَقَدْ يَقُولُ الْمُنَافِقُ كَلِمَةَ الْحَقِّ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لِمُعَاذٍ مَا يُدْرِينِي رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ الْحَكِيمَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الضَّلاَلَةِ وَأَنَّ الْمُنَافِقَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الْحَقِّ قَالَ بَلَى اجْتَنِبْ مِنْ كَلاَمِ الْحَكِيمِ الْمُشْتَهِرَاتِ الَّتِي يُقَالُ لَهَا مَا هَذِهِ وَلاَ يُثْنِيَنَّكَ ذَلِكَ عَنْهُ فَإِنَّهُ لَعَلَّهُ أَنْ يُرَاجِعَ وَتَلَقَّ الْحَقَّ إِذَا سَمِعْتَهُ فَإِنَّ عَلَى الْحَقِّ نُورًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا وَلاَ يُنْئِيَنَّكَ ذَلِكَ عَنْهُ مَكَانَ يُثْنِيَنَّكَ ‏.‏ وَقَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا الْمُشَبَّهَاتِ مَكَانَ الْمُشْتَهِرَاتِ وَقَالَ لاَ يُثْنِيَنَّكَ كَمَا قَالَ عُقَيْلٌ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ بَلَى مَا تَشَابَهَ عَلَيْكَ مِنْ قَوْلِ الْحَكِيمِ حَتَّى تَقُولَ مَا أَرَادَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ ‏.‏

Бизга Язид ибн Холид ибн Абдуллаҳ ибн Мавҳаб ал-Ҳамдоний ривоят қилди, бизга ал-Лайс Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилди: Абу Идрис ал-Хавлоний Оизуллаҳга, Язид ибн Умайра унга хабар берган — у эса Муоз ибн Жабалнинг ашобларидан эди — деди: У зикр мажлисида ўтирар экан, ўтирганда албатта: «Аллаҳ адолатли ҳукмдор, шубҳа қилувчилар ҳалок бўлди», дерди. Бир куни Муоз ибн Жабал деди: «Сизларнинг ортингизда фитналар бордирки, уларда мол кўпаяди ва Қуръан очилади (ўрганилади), ҳатто уни мўмин ҳам, мунофиқ ҳам, эркак ҳам, аёл ҳам, кичик ҳам, катта ҳам, қул ҳам, озод ҳам олади. Шунда гапирувчи: ‹Одамларга нима бўлдики, менга эргашмайдилар? Ҳолбуки мен Қуръанни ўқиганман›, дейиши яқин. Улар менга, мен уларга ундан бошқасини бидъат қилиб чиқармагунимча эргашмайдилар. Бас, бидъат қилиб чиқарилган нарсадан сақланинглар, чунки бидъат қилиб чиқарилган нарса залолатдир. Мен сизларни ҳакимнинг (донишманднинг) чалкаш сўзидан огоҳлантираман, чунки шайтон ҳакимнинг тили билан ҳам залолат сўзини айтиши мумкин, мунофиқ эса ҳақ сўзни айтиши мумкин.» У деди: Мен Муозга: «Аллаҳ сенга раҳм қилсин, ҳаким залолат сўзини, мунофиқ эса ҳақ сўзини айтишини менга нима билдиради (қандай биламан)?» дедим. У деди: «Ҳа, ҳакимнинг сўзидан ‹бу нима?› дейиладиган машҳур (ғалати) сўзлардан сақлангин, аммо бу сени ундан қайтармасин, чунки у қайтиб (ҳаққа) келиши мумкин. Ҳақни эшитганингда уни қабул қил, чунки ҳаққа нур бордир.» Абу Довуд деди: Маъмар Зуҳрийдан бу ҳақда ‹юснияннака› ўрнига ‹юнъияннака› деди. Солиҳ ибн Кайсон Зуҳрийдан бу ҳақда ‹ал-муштаҳирот› ўрнига ‹ал-мушаббаҳот› деди ва Уқайл айтганидек ‹ло юснияннака› деди. Ибн Ишоқ Зуҳрийдан деди: «Ҳа, ҳакимнинг сўзидан сенга чалкаш бўлган нарса, ҳатто сен ‹бу сўз билан нимани кўзлади?› дегунингча.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ، ح وَحَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ دُلَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يُحَدِّثُنَا عَنِ النَّضْرِ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ قَبِيصَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ أَبِي الصَّلْتِ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ ابْنِ كَثِيرٍ وَمَعْنَاهُمْ - قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ فَكَتَبَ أَمَّا بَعْدُ أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالاِقْتِصَادِ فِي أَمْرِهِ وَاتِّبَاعِ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَرْكِ مَا أَحْدَثَ الْمُحْدِثُونَ بَعْدَ مَا جَرَتْ بِهِ سُنَّتُهُ وَكُفُوا مُؤْنَتَهُ فَعَلَيْكَ بِلُزُومِ السُّنَّةِ فَإِنَّهَا لَكَ بِإِذْنِ اللَّهِ عِصْمَةٌ ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِعِ النَّاسُ بِدْعَةً إِلاَّ قَدْ مَضَى قَبْلَهَا مَا هُوَ دَلِيلٌ عَلَيْهَا أَوْ عِبْرَةٌ فِيهَا فَإِنَّ السُّنَّةَ إِنَّمَا سَنَّهَا مَنْ قَدْ عَلِمَ مَا فِي خِلاَفِهَا وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ كَثِيرٍ مَنْ قَدْ عَلِمَ ‏.‏ مِنَ الْخَطَإِ وَالزَّلَلِ وَالْحُمْقِ وَالتَّعَمُّقِ فَارْضَ لِنَفْسِكَ مَا رَضِيَ بِهِ الْقَوْمُ لأَنْفُسِهِمْ فَإِنَّهُمْ عَلَى عِلْمٍ وَقَفُوا وَبِبَصَرٍ نَافِذٍ كَفَوْا وَلَهُمْ عَلَى كَشْفِ الأُمُورِ كَانُوا أَقْوَى وَبِفَضْلِ مَا كَانُوا فِيهِ أَوْلَى فَإِنْ كَانَ الْهُدَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَقَدْ سَبَقْتُمُوهُمْ إِلَيْهِ وَلَئِنْ قُلْتُمْ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَهُمْ ‏.‏ مَا أَحْدَثَهُ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَ غَيْرَ سَبِيلِهِمْ وَرَغِبَ بِنَفْسِهِ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ هُمُ السَّابِقُونَ فَقَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ بِمَا يَكْفِي وَوَصَفُوا مِنْهُ مَا يَشْفِي فَمَا دُونَهُمْ مِنْ مَقْصَرٍ وَمَا فَوْقَهُمْ مِنْ مَحْسَرٍ وَقَدْ قَصَّرَ قَوْمٌ دُونَهُمْ فَجَفَوْا وَطَمَحَ عَنْهُمْ أَقْوَامٌ فَغَلَوْا وَإِنَّهُمْ بَيْنَ ذَلِكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ كَتَبْتَ تَسْأَلُ عَنِ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ فَعَلَى الْخَبِيرِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَعْتَ مَا أَعْلَمُ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ مِنْ مُحْدَثَةٍ وَلاَ ابْتَدَعُوا مِنْ بِدْعَةٍ هِيَ أَبْيَنُ أَثَرًا وَلاَ أَثْبَتُ أَمْرًا مِنَ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ لَقَدْ كَانَ ذَكَرَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْجُهَلاَءُ يَتَكَلَّمُونَ بِهِ فِي كَلاَمِهِمْ وَفِي شِعْرِهِمْ يُعَزُّونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ ثُمَّ لَمْ يَزِدْهُ الإِسْلاَمُ بَعْدُ إِلاَّ شِدَّةً وَلَقَدْ ذَكَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَيْرِ حَدِيثٍ وَلاَ حَدِيثَيْنِ وَقَدْ سَمِعَهُ مِنْهُ الْمُسْلِمُونَ فَتَكَلَّمُوا بِهِ فِي حَيَاتِهِ وَبَعْدَ وَفَاتِهِ يَقِينًا وَتَسْلِيمًا لِرَبِّهِمْ وَتَضْعِيفًا لأَنْفُسِهِمْ أَنْ يَكُونَ شَىْءٌ لَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمُهُ وَلَمْ يُحْصِهِ كِتَابُهُ وَلَمْ يَمْضِ فِيهِ قَدَرُهُ وَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَفِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ مِنْهُ اقْتَبَسُوهُ وَمِنْهُ تَعَلَّمُوهُ وَلَئِنْ قُلْتُمْ لِمَ أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ كَذَا وَلِمَ قَالَ كَذَا ‏.‏ لَقَدْ قَرَءُوْا مِنْهُ مَا قَرَأْتُمْ وَعَلِمُوا مِنْ تَأْوِيلِهِ مَا جَهِلْتُمْ وَقَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ بِكِتَابٍ وَقَدَرٍ وَكُتِبَتِ الشَّقَاوَةُ وَمَا يُقَدَّرْ يَكُنْ وَمَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ وَلاَ نَمْلِكُ لأَنْفُسِنَا ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا ثُمَّ رَغَبُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَرَهِبُوا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, у деди: Бизга Суфён ривоят қилди, у деди: Бир киши Умар ибн Абдулазизга қадар ҳақида сўраб хат ёзди, (ҳ) яна бизга ар-Рабиъ ибн Сулаймон ал-Муаззин ривоят қилди, у деди: Бизга Асад ибн Мусо ривоят қилди, у деди: Бизга Ҳаммод ибн Дулайл ривоят қилди, у деди: Мен Суфён ас-Саврийни ан-Назрдан бизга ривоят қилаётганини эшитдим, (ҳ) яна бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий Қабисадан ривоят қилди, у деди: Бизга Абу Ражо Абус-Салтдан ривоят қилди — бу Ибн Касир ҳадисининг лафзи, маънолари эса бир хил — у деди: Бир киши Умар ибн Абдулазизга қадар ҳақида сўраб хат ёзди. У эса ёзди: «Аммо баъд. Мен сенга Аллаҳга тақво қилишни, Унинг ишида ўртача (мўътадил) бўлишни, Унинг Пайғамбари соллаллаҳу алайҳи васалламнинг суннатига эргашишни ва суннати амалга ошиб, машаққати енгиллаштирилганидан кейин янгилиқ қилувчилар пайдо қилган нарсаларни тарк этишни васият қиламан. Бас, суннатга ёпишишни лозим тут, чунки у Аллаҳнинг изни билан сен учун ҳимоядир. Сўнг билки, одамлар бирор бидъат қилиб чиқармадиларки, ундан олдин унинг далилига ёки ундан ибратга далолат қиладиган нарса ўтган бўлмасин. Албатта, суннатни фақат унинг хилофида нима борлигини билган зот белгилаган» — Ибн Касир «билган зот» демади — «хатодан, тойилишдан, аҳмоқликдан ва чуқурлашишдан (қутқарувчи). Бас, ўша қавм ўзлари учун рози бўлган нарсага сен ҳам ўзинг учун рози бўл, чунки улар илм асосида тўхтадилар, ўткир нигоҳ билан (ҳақиқатни очишга) етдилар, ишларни очишга улар кучлироқ эдилар, ва ўзлари турган фазилат билан улар авлодир. Агар ҳидоят сизлар турган нарса бўлса, сизлар улардан олдин унга етиб борган бўлар эдингиз. Агар сизлар: ‹У фақат улардан кейин пайдо бўлди›, десангиз, уни фақат уларнинг йўлидан бошқасига эргашган ва ўз нафси билан улардан юз ўгирган киши пайдо қилган. Ҳолбуки улар ўзлари олдинда борувчилардир. Улар бу ҳақда етарли даражада гапирганлар ва ундан шифо берадиган нарсани баён қилганлар. Улардан пастда бўлган ҳар ким қисқартирган, улардан юқорида бўлган ҳар ким чарчаган. Бир қавм улардан пастда қисқартириб қўпол бўлди, бир қавм улардан ошиб кетиб ғулувга кетди. Улар эса шу иккисининг ўртасида тўғри ҳидоят устидадирлар. Сен қадарга иқрор бўлиш ҳақида сўраб ёзибсан, бас Аллаҳнинг изни билан хабардор зотга йўлиқибсан. Мен билишимча, одамлар қадарга иқрор бўлишдан кўра асари равшанроқ ва иши мустаҳкамроқ бирор янгилик пайдо қилмаганлар ва бирор бидъат чиқармаганлар. Уни жоҳилиятда нодонлар ҳам зикр қилар, сўзларида ва шеърларида тилга олар, қўлдан бой берган нарсаларига шу билан ўзларини таскинлар эдилар. Сўнг Ислом уни фақат кучайтирди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уни бир-икки ҳадисда эмас, балки кўп ҳадисларда зикр қилди, мусулмонлар уни ундан эшитдилар ва унинг ҳаётлигида ҳамда вафотидан кейин у ҳақда Роббларига яқин (ишонч) ва таслимлик билан, ва ўзларини ожиз санаб — бирор нарса Унинг илми қамрамаган, Китоби санаб олмаган ва қадари унда жорий бўлмаган бўлишидан — гапирдилар. У эса шу билан бирга Унинг муҳкам Китобида бордир, ундан уни иқтибос қилдилар ва ундан уни ўргандилар. Агар сизлар: ‹Нега Аллаҳ фалон оятни нозил қилди, нега фалон нарсани деди?› десангиз, улар ундан сизлар ўқиганни ўқиганлар ва унинг таъвилидан сизлар билмаган нарсани билганлар. Ва буларнинг ҳаммасидан кейин: Китоб ва қадар билан (дейдилар), бахтсизлик (шақоват) ёзилган, тақдир қилинган нарса бўлади, Аллаҳ хоҳлаган нарса бўлади, хоҳламаган нарса бўлмайди, биз ўзимизга на зарар ва на фойда етказишга эга эмасмиз, дедилар. Сўнг буларнинг ортидан рағбат қилдилар ва қўрқдилар.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي أَيُّوبَ - قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ لاِبْنِ عُمَرَ صَدِيقٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ يُكَاتِبُهُ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَكَلَّمْتَ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقَدَرِ فَإِيَّاكَ أَنْ تَكْتُبَ إِلَىَّ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّهُ سَيَكُونُ فِي أُمَّتِي أَقْوَامٌ يُكَذِّبُونَ بِالْقَدَرِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилди, у деди: Бизга Абдуллаҳ ибн Язид ривоят қилди, у деди: Бизга Саъид — яъни ибн Абу Айюб — ривоят қилди, у деди: Менга Абу Сахр Нофиъдан хабар берди, у деди: Ибн Умарнинг Шом аҳлидан, у билан хат ёзишадиган бир дўсти бор эди. Абдуллаҳ ибн Умар унга ёзди: «Менга сен қадар ҳақида бир нарса гапиргансан деб етди. Бас, менга (бу ҳақда) ёзишдан сақлан, чунки мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг: ‹Албатта, менинг умматимда қадарни ёлғонга чиқарадиган қавмлар бўлади›, деганини эшитганман.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، قَالَ قُلْتُ لِلْحَسَنِ يَا أَبَا سَعِيدٍ أَخْبِرْنِي عَنْ آدَمَ، لِلسَّمَاءِ خُلِقَ أَمْ لِلأَرْضِ قَالَ لاَ بَلْ لِلأَرْضِ ‏.‏ قُلْتُ أَرَأَيْتَ لَوِ اعْتَصَمَ فَلَمْ يَأْكُلْ مِنَ الشَّجَرَةِ قَالَ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْهُ بُدٌّ ‏.‏ قُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ‏{‏ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلاَّ مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ ‏}‏ قَالَ إِنَّ الشَّيَاطِينَ لاَ يَفْتِنُونَ بِضَلاَلَتِهِمْ إِلاَّ مَنْ أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَحِيمَ ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн ал-Жарроҳ ривоят қилди, у деди: Бизга Ҳаммод ибн Зайд Холид ал-Ҳаззодан ривоят қилди, у деди: Мен Ҳасанга: «Эй Абу Саъид, менга Одам ҳақида хабар бер: у осмон учун яратилдими ёки ер учунми?» дедим. У: «Йўқ, балки ер учун», деди. Мен: «Айтчи, агар у ўзини сақлаб, дарахтдан емаганда-чи?» дедим. У: «Унинг ундан (ейишдан) чораси йўқ эди», деди. Мен: «Менга Аллаҳ таолонинг: ‹Сизлар Унга қарши ҳеч кимни адаштирувчи эмассизлар, магар дўзахга кирувчи бўлганлардан бошқа› деган сўзи ҳақида хабар бер», дедим. У: «Албатта, шайтонлар ўз залолатлари билан фақат Аллаҳ дўзахни вожиб қилган кишини адаштира олади», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ الْحَسَنِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏{‏ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ ‏}‏ قَالَ خَلَقَ هَؤُلاَءِ لِهَذِهِ وَهَؤُلاَءِ لِهَذِهِ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди, бизга Холид ал-Ҳаззо Ҳасандан, Аллаҳ таолонинг: ‹Ва шунинг учун уларни яратди› деган сўзи ҳақида ривоят қилди. У: «Буларни бунинг (жаннат) учун, анавиларни бунинг (дўзах) учун яратди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، قَالَ قُلْتُ لِلْحَسَنِ ‏{‏ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلاَّ مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ ‏}‏ قَالَ إِلاَّ مَنْ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ أَنَّهُ يَصْلَى الْجَحِيمَ ‏.‏

Бизга Абу Комил ривоят қилди, бизга Исмоил ривоят қилди, бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, у деди: Мен Ҳасанга: ‹Сизлар Унга қарши ҳеч кимни адаштирувчи эмассизлар, магар дўзахга кирувчи бўлганлардан бошқа› (ҳақида сўрадим). У: «Магар Аллаҳ таоло унинг дўзахга киришини вожиб қилган кишидан бошқа», деди.