حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُهْلِلْ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ لاَ يَحِلَّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ". فَقَدِمْتُ مَعَهُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ، وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَشَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " انْقُضِي رَأْسَكِ، وَامْتَشِطِي وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ وَدَعِي الْعُمْرَةَ ". فَفَعَلْتُ فَلَمَّا قَضَيْنَا الْحَجَّ أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ إِلَى التَّنْعِيمِ فَاعْتَمَرْتُ فَقَالَ " هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ". قَالَتْ فَطَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ حَلُّوا، ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا آخَرَ بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى، وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا.
Исмоил ибн Абдуллаҳ бизға айтди, Молик бизға айтди, у Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Оиша розияллаҳу анҳодан: У айтди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан видолашув ҳажида чиқдик, умрага эҳром боғладик. Кейин Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Кимнинг ёнида ҳадйи бўлса, умра билан бирга ҳажга ҳам эҳром боғласин, кейин у иккисидан биргаликда чиқмагунча (эҳромдан) чиқмасин.» Мен у билан Маккага ҳайзли ҳолда келдим, Байтни ҳам, Сафо ва Марва орасини ҳам тавоф қилмадим. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга шикоят қилдим. У деди: «Бошингни еч, таран ва ҳажга эҳром боғла, умрани қолдир.» Мен шундай қилдим. Ҳажни бажарганимизда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам мени Абдурраҳмон ибн Абу Бакр Сиддиқ билан Танъимга юборди, мен умра қилдим. У деди: «Бу сенинг (қолдирган) умранг ўрнигадир.» У айтди: Умрага эҳром боғлаганлар Байтни ва Сафо билан Марва орасини тавоф қилиб, кейин (эҳромдан) чиқдилар, кейин Минаъдан қайтганларидан кейин бошқа бир тавоф қилдилар. Ҳаж билан умрани жам қилганлар (қирон қилганлар) эса фақат битта тавоф қилдилар.
حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ فَقَدْ حَلَّ. فَقُلْتُ مِنْ أَيْنَ قَالَ هَذَا ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} وَمِنْ أَمْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصْحَابَهُ أَنْ يَحِلُّوا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ. قُلْتُ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ الْمُعَرَّفِ. قَالَ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَرَاهُ قَبْلُ وَبَعْدُ.
Амр ибн Али менга айтди, Яҳё ибн Саид бизға айтди, Ибн Журайж бизға айтди, деди: Менга Ато Ибн Аббосдан айтди: «Ким Байтни тавоф қилса, (эҳромдан) чиқибди.» Мен дедим: «Буни Ибн Аббос қаердан (айтди)?» У деди: «Аллаҳ таолонинг «Кейин уларнинг (қурбонликларнинг) сўйиладиган жойи қадимги Байтга (етиб борилади)» деган сўзидан ва Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг видолашув ҳажида саҳобаларига (эҳромдан) чиқишни буюрганидан.» Мен дедим: «Бу фақат Арафот (вуқуфи)дан кейин эди-ку.» У деди: «Ибн Аббос уни (Арафотдан) олдин ҳам, кейин ҳам (жоиз) деб биларди.»
حَدَّثَنِي بَيَانٌ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ طَارِقًا، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْبَطْحَاءِ فَقَالَ " أَحَجَجْتَ ". قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ " كَيْفَ أَهْلَلْتَ ". قُلْتُ لَبَّيْكَ بِإِهْلاَلٍ كَإِهْلاَلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ " طُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ حِلَّ ". فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَأَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ قَيْسٍ فَفَلَتْ رَأْسِي.
Баён менга айтди, ан-Надр бизға айтди, Шуъба бизға хабар берди, у Қайсдан, деди: Мен Ториқдан, у Абу Мусо ал-Ашъарий розияллаҳу анҳудан эшитдим: У айтди: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига Батҳўда келдим. У деди: «Ҳаж қилдингми?» Мен дедим: «Ҳа.» У деди: «Қандай эҳром боғладинг?» Мен дедим: «Лаббайк, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг эҳроми каби эҳром билан.» У деди: «Байтни, Сафо ва Марвани тавоф қил, кейин (эҳромдан) чиқ.» Мен Байтни, Сафо ва Марвани тавоф қилдим, ва Қайсдан бир аёлнинг олдига келдим, у бошимнинг битларини териб қўйди.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، أَخْبَرَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ حَفْصَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يَحْلِلْنَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَقَالَتْ حَفْصَةُ فَمَا يَمْنَعُكَ فَقَالَ " لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَسْتُ أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ هَدْيِي ".
Иброҳим ибн ал-Мунзир менга айтди, Анас ибн Иёд бизға хабар берди, Мусо ибн Уқба бизға айтди, у Нофиъдан: Ибн Умар унга хабар бердики, Ҳафса розияллаҳу анҳо — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси унга хабар берди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам видолашув ҳажи йили завжаларига (эҳромдан) чиқишни буюрди. Ҳафса деди: «Сени (чиқишдан) нима тўсяпти?» У деди: «Мен бошимни (елимлаб) боғлаб қўйдим ва ҳадйимга белги осдим, ҳадйимни сўймагунча (эҳромдан) чиқмайман.»
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ حَدَّثَنِي شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَقَالَ، مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ خَثْعَمَ اسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَالْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَهَلْ يَقْضِي أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ " نَعَمْ ".
Абул-Ямон бизға айтди, деди: Шуайб менга Зуҳрийдан айтди; ва Муҳаммад ибн Юсуф айтди: ал-Авзоий бизға айтди, деди: Менга Ибн Шиҳоб Сулаймон ибн Ясордан, у Ибн Аббос розияллаҳу анҳумодан хабар берди: Хасъамдан бир аёл видолашув ҳажида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан фатво сўради, ал-Фадл ибн Аббос Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ортида (мингашиб) ўтирган эди. У деди: «Эй Расулуллаҳ, Аллаҳнинг бандаларига фарз қилгани (ҳаж) отамни кекса чол ҳолида топди, у улов устида тик ўтиролмайди. Мен унинг ўрнига ҳаж қилсам, (фарзи) адо бўладими?» У деди: «Ҳа.»
حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ وَهْوَ مُرْدِفٌ أُسَامَةَ عَلَى الْقَصْوَاءِ. وَمَعَهُ بِلاَلٌ وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ حَتَّى أَنَاخَ عِنْدَ الْبَيْتِ، ثُمَّ قَالَ لِعُثْمَانَ " ائْتِنَا بِالْمِفْتَاحِ "، فَجَاءَهُ بِالْمِفْتَاحِ فَفَتَحَ لَهُ الْبَابَ، فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأُسَامَةُ وَبِلاَلٌ وَعُثْمَانُ، ثُمَّ أَغْلَقُوا عَلَيْهِمِ الْبَابَ، فَمَكَثَ نَهَارًا طَوِيلاً ثُمَّ خَرَجَ، وَابْتَدَرَ النَّاسُ الدُّخُولَ، فَسَبَقْتُهُمْ فَوَجَدْتُ بِلاَلاً قَائِمًا مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ فَقُلْتُ لَهُ أَيْنَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ صَلَّى بَيْنَ ذَيْنِكَ الْعَمُودَيْنِ الْمُقَدَّمَيْنِ. وَكَانَ الْبَيْتُ عَلَى سِتَّةِ أَعْمِدَةٍ سَطْرَيْنِ، صَلَّى بَيْنَ الْعَمُودَيْنِ مِنَ السَّطْرِ الْمُقَدَّمِ، وَجَعَلَ باب الْبَيْتِ خَلْفَ ظَهْرِهِ، وَاسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الَّذِي يَسْتَقْبِلُكَ حِينَ تَلِجُ الْبَيْتَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِدَارِ، قَالَ وَنَسِيتُ أَنْ أَسْأَلَهُ كَمْ صَلَّى وَعِنْدَ الْمَكَانِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ مَرْمَرَةٌ حَمْرَاءُ.
Муҳаммад менга айтди, Сурайж ибн ан-Нуъмон бизға айтди, Фулайҳ бизға айтди, у Нофиъдан, у Ибн Умар розияллаҳу анҳумодан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Фатҳ йили келди, у Усомани Қасвў (туяси) устида ортига мингаштирган эди. У билан Билол ва Усмон ибн Талҳа бор эди, то Байт олдида (туяни) чўктиргунча. Кейин Усмонга деди: «Бизга калитни келтир.» У унга калитни келтирди, эшикни у учун очди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам, Усома, Билол ва Усмон кирдилар, кейин эшикни ўзларига беркитдилар. У узоқ кундуз турди, кейин чиқди. Одамлар киришга шошилдилар, мен улардан ўзиб кетдим, Билолни эшик ортида турган ҳолда топдим. Мен унга дедим: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қаерда намоз ўқиди?» У деди: «Ўша олдинги икки устун орасида ўқиди.» Байт олти устун устида, икки қаторда эди. У олдинги қатордаги икки устун орасида ўқиди, Байт эшигини орқасига қилиб, юзини Байтга кирганингда сенга рўпара келадиган томонга — у билан девор орасига — қаратди. У айтди: Мен ундан неча (ракъат) ўқиганини сўрашни унутдим. У намоз ўқиган жойда қизил мармар бор эди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُمَا أَنَّ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَاضَتْ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَحَابِسَتُنَا هِيَ ". فَقُلْتُ إِنَّهَا قَدْ أَفَاضَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَطَافَتْ بِالْبَيْتِ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فَلْتَنْفِرْ ".
Абул-Ямон бизға айтди, Шуайб бизға хабар берди, у Зуҳрийдан, Урва ибн аз-Зубайр ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон менга айтдилар: Оиша — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси уларга хабар бердики, Сафия бинт Ҳуяй — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси видолашув ҳажида ҳайз кўрди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «У бизни ушлаб қоладиганми (унинг сабабли кечикамизми)?» Мен дедим: «У тавофул-ифоза қилган, эй Расулуллаҳ, Байтни тавоф қилган.» Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Ундай бўлса, (йўлга) чиқсин.»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ بِحَجَّةِ الْوَدَاعِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا، وَلاَ نَدْرِي مَا حَجَّةُ الْوَدَاعِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ ذَكَرَ الْمَسِيحَ الدَّجَّالَ فَأَطْنَبَ فِي ذِكْرِهِ وَقَالَ " مَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَنْذَرَ أُمَّتَهُ، أَنْذَرَهُ نُوحٌ وَالنَّبِيُّونَ مِنْ بَعْدِهِ، وَإِنَّهُ يَخْرُجُ فِيكُمْ، فَمَا خَفِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ شَأْنِهِ فَلَيْسَ يَخْفَى عَلَيْكُمْ أَنَّ رَبَّكُمْ لَيْسَ عَلَى مَا يَخْفَى عَلَيْكُمْ ثَلاَثًا، إِنَّ رَبَّكُمْ لَيْسَ بِأَعْوَرَ، وَإِنَّهُ أَعْوَرُ عَيْنِ الْيُمْنَى، كَأَنَّ عَيْنَهُ عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ ". " أَلاَ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ ". قَالُوا نَعَمْ. قَالَ " اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثَلاَثًا، وَيْلَكُمْ، أَوْ وَيْحَكُمُ، انْظُرُوا لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ".
Яҳё ибн Сулаймон бизга айтди, деди: Ибн Ваҳб менга хабар берди, деди: Умар ибн Муҳаммад менга айтди, отаси унга Ибн Умар розияллаҳу анҳумодан айтди: У айтди: Биз видолашув ҳажи ҳақида гаплашардик, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам орамизда эди, биз видолашув ҳажи нима эканини билмасдик. У Аллаҳга ҳамд ва сано айтди, кейин Масиҳ Дажжолни зикр қилиб, унинг зикрини чўзди ва деди: «Аллаҳ ҳеч бир набий юбормадики, у умматини ундан огоҳлантирмаган бўлсин. Нуҳ ҳам, ундан кейинги набийлар ҳам (умматларини) ундан огоҳлантирган. У сизларнинг ичингизда чиқади. Унинг ишидан сизга нима яширин бўлса ҳам, Роббингиз сиздан яширин эмаслиги сизга яширин эмасдир» — уч марта. «Албатта Роббингиз кўр эмас, у (Дажжол) эса ўнг кўзи кўр, унинг кўзи гўё (сувга) қалқиб чиққан узумдай.» «Огоҳ бўлингки, Аллаҳ сизларга қонларингизни ва мол-мулкларингизни — бу кунингиз ҳурмати каби, бу шаҳрингизда, бу ойингизда — ҳаром қилди. Огоҳ бўлингки, етказдимми?» Улар: «Ҳа» дедилар. У деди: «Аллаҳумма, гувоҳ бўл» — уч марта. «Вой сизларга! Ёки: эҳтиёт бўлинглар! Мендан кейин кофирларга айланиб, бир-бирингизнинг бўйнингизни урманглар.»
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ بِحَجَّةِ الْوَدَاعِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا، وَلاَ نَدْرِي مَا حَجَّةُ الْوَدَاعِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ ذَكَرَ الْمَسِيحَ الدَّجَّالَ فَأَطْنَبَ فِي ذِكْرِهِ وَقَالَ " مَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَنْذَرَ أُمَّتَهُ، أَنْذَرَهُ نُوحٌ وَالنَّبِيُّونَ مِنْ بَعْدِهِ، وَإِنَّهُ يَخْرُجُ فِيكُمْ، فَمَا خَفِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ شَأْنِهِ فَلَيْسَ يَخْفَى عَلَيْكُمْ أَنَّ رَبَّكُمْ لَيْسَ عَلَى مَا يَخْفَى عَلَيْكُمْ ثَلاَثًا، إِنَّ رَبَّكُمْ لَيْسَ بِأَعْوَرَ، وَإِنَّهُ أَعْوَرُ عَيْنِ الْيُمْنَى، كَأَنَّ عَيْنَهُ عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ ". " أَلاَ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ ". قَالُوا نَعَمْ. قَالَ " اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثَلاَثًا، وَيْلَكُمْ، أَوْ وَيْحَكُمُ، انْظُرُوا لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ".
Яҳё ибн Сулаймон бизга айтди, деди: Ибн Ваҳб менга хабар берди, деди: Умар ибн Муҳаммад менга айтди, отаси унга Ибн Умар розияллаҳу анҳумодан айтди: У айтди: Биз видолашув ҳажи ҳақида гаплашардик, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам орамизда эди, биз видолашув ҳажи нима эканини билмасдик. У Аллаҳга ҳамд ва сано айтди, кейин Масиҳ Дажжолни зикр қилиб, унинг зикрини чўзди ва деди: «Аллаҳ ҳеч бир набий юбормадики, у умматини ундан огоҳлантирмаган бўлсин. Нуҳ ҳам, ундан кейинги набийлар ҳам (умматларини) ундан огоҳлантирган. У сизларнинг ичингизда чиқади. Унинг ишидан сизга нима яширин бўлса ҳам, Роббингиз сиздан яширин эмаслиги сизга яширин эмасдир» — уч марта. «Албатта Роббингиз кўр эмас, у (Дажжол) эса ўнг кўзи кўр, унинг кўзи гўё (сувга) қалқиб чиққан узумдай.» «Огоҳ бўлингки, Аллаҳ сизларга қонларингизни ва мол-мулкларингизни — бу кунингиз ҳурмати каби, бу шаҳрингизда, бу ойингизда — ҳаром қилди. Огоҳ бўлингки, етказдимми?» Улар: «Ҳа» дедилар. У деди: «Аллаҳумма, гувоҳ бўл» — уч марта. «Вой сизларга! Ёки: эҳтиёт бўлинглар! Мендан кейин кофирларга айланиб, бир-бирингизнинг бўйнингизни урманглар.»
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَزَا تِسْعَ عَشْرَةَ غَزْوَةً، وَأَنَّهُ حَجَّ بَعْدَ مَا هَاجَرَ حَجَّةً وَاحِدَةً لَمْ يَحُجَّ بَعْدَهَا حَجَّةَ الْوَدَاعِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَبِمَكَّةَ أُخْرَى.
Амр ибн Холид бизға айтди, Зуҳайр бизға айтди, Абу Ишоқ бизға айтди, деди: Менга Зайд ибн Арқам айтдики, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ўн тўққиз ғазот қилди, ва у ҳижратдан кейин бир марта — видолашув ҳажи — ҳаж қилди, ундан кейин бошқа ҳаж қилмади. Абу Ишоқ айтди: Маккада ҳам бошқа (ҳаж қилган, ҳижратдан олдин).
حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُدْرِكٍ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ جَرِيرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ لِجَرِيرٍ " اسْتَنْصِتِ النَّاسَ " فَقَالَ " لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ".
Ҳафс ибн Умар бизга айтди, Шуъба бизга айтди, у Али ибн Мудрикдан, у Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирдан, у Жарирдан: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам видолашув ҳажида Жарирга деди: «Одамларни жим қилдир.» Кейин деди: «Мендан кейин кофирларга айланиб, бир-бирингизнинг бўйнингизни урманглар.»
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الزَّمَانُ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَةِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ، السَّنَةُ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ثَلاَثَةٌ مُتَوَالِيَاتٌ ذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ، وَرَجَبُ مُضَرَ الَّذِي بَيْنَ جُمَادَى وَشَعْبَانَ، أَىُّ شَهْرٍ هَذَا " قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ. قَالَ " أَلَيْسَ ذُو الْحِجَّةِ ". قُلْنَا بَلَى. قَالَ " فَأَىُّ بَلَدٍ هَذَا ". قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ. قَالَ " أَلَيْسَ الْبَلْدَةَ ". قُلْنَا بَلَى. قَالَ " فَأَىُّ يَوْمٍ هَذَا " قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ. قَالَ " أَلَيْسَ يَوْمَ النَّحْرِ ". قُلْنَا بَلَى. قَالَ " فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ ـ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَحْسِبُهُ قَالَ وَأَعْرَاضَكُمْ ـ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا وَسَتَلْقَوْنَ رَبَّكُمْ، فَسَيَسْأَلُكُمْ عَنْ أَعْمَالِكُمْ، أَلاَ فَلاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي ضُلاَّلاً، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ، أَلاَ لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، فَلَعَلَّ بَعْضَ مَنْ يُبَلَّغُهُ أَنْ يَكُونَ أَوْعَى لَهُ مِنْ بَعْضِ مَنْ سَمِعَهُ ـ فَكَانَ مُحَمَّدٌ إِذَا ذَكَرَهُ يَقُولُ صَدَقَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ـ أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ. مَرَّتَيْنِ ".
Муҳаммад ибн ал-Мусанно менга айтди, Абдулваҳҳоб бизга айтди, Айюб бизга айтди, у Муҳаммаддан, у Ибн Абу Бакрадан, у Абу Бакрадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан: У деди: «Замон (йил ҳисоби) осмонлар ва ерни яратган кундаги ҳолатига қайтиб айланди. Йил ўн икки ой, улардан тўрттаси ҳаром (ой)дир: учтаси кетма-кет — Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррам, ва Жумадий билан Шаъбон орасидаги Музар Ражаби. Бу қайси ой?» Биз дедик: «Аллаҳ ва Расули яхшироқ билади.» У сукут қилди, ҳатто биз уни бошқа ном билан атайди деб ўйладик. У деди: «Зулҳижжа эмасми?» Биз: «Ҳа» дедик. У деди: «Бу қайси шаҳар?» Биз дедик: «Аллаҳ ва Расули яхшироқ билади.» У сукут қилди, ҳатто биз уни бошқа ном билан атайди деб ўйладик. У деди: «Бу (Макка) шаҳар эмасми?» Биз: «Ҳа» дедик. У деди: «Бу қайси кун?» Биз дедик: «Аллаҳ ва Расули яхшироқ билади.» У сукут қилди, ҳатто биз уни бошқа ном билан атайди деб ўйладик. У деди: «Наҳр (қурбонлик) куни эмасми?» Биз: «Ҳа» дедик. У деди: «Албатта, қонларингиз ва мол-мулкларингиз — Муҳаммад айтди: гумонимча у «ва орларингиз» ҳам деди — сизларга бу кунингиз ҳурмати каби, бу шаҳрингизда, бу ойингизда ҳаромдир. Сизлар Роббингизга йўлиқасизлар, У сизлардан амалларингиз ҳақида сўрайди. Огоҳ бўлингки, мендан кейин адашганларга айланиб, бир-бирингизнинг бўйнингизни урманглар. Огоҳ бўлингки, ҳозир бўлган ғойибга етказсин, эҳтимол етказилган баъзилари уни эшитганлардан кўра яхшироқ ёдловчи бўлур.» Муҳаммад уни зикр қилганида: «Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи васаллам рост айтди» дерди. Кейин деди: «Огоҳ бўлингки, етказдимми?» — икки марта.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أُنَاسًا، مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا لَوْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا. فَقَالَ عُمَرُ أَيَّةُ آيَةٍ فَقَالُوا {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي}. فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي لأَعْلَمُ أَىَّ مَكَانٍ أُنْزِلَتْ، أُنْزِلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ.
Муҳаммад ибн Юсуф бизга айтди, Суфён ас-Саврий бизға айтди, у Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан: Яҳудийлардан баъзи одамлар дедилар: «Агар бу оят биз ҳақимизда нозил бўлганида, ўша кунни байрам қилиб олардик.» Умар деди: «Қайси оят?» Улар дедилар: «Бугун сизларга дийнингизни комил қилдим ва сизларга неъматимни тўлиқ қилдим.» Умар деди: «Мен у қаерда нозил бўлганини биламан: у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Арафотда турганида нозил бўлган.»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ، فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ أَوْ جَمَعَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى يَوْمَ النَّحْرِ. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ وَقَالَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ. حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ حَدَّثَنَا مَالِكٌ مِثْلَهُ.
Абдуллаҳ ибн Маслама бизға айтди, у Моликдан, у Абул-Асвад Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфалдан, у Урвадан, у Оиша розияллаҳу анҳодан: У айтди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан чиқдик. Биздан баъзимиз умрага, баъзимиз ҳажга, баъзимиз ҳаж ва умрага (бирга) эҳром боғладик. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳажга эҳром боғлади. Ҳажга эҳром боғлаган ёки ҳаж ва умрани жам қилганлар наҳр кунигача (эҳромдан) чиқмадилар. Абдуллаҳ ибн Юсуф бизға айтди, Молик бизга хабар берди ва: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан видолашув ҳажида» деди. Исмоил бизға айтди, Молик бизға шунга ўхшаш айтди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ ـ هُوَ ابْنُ سَعْدٍ ـ حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ عَادَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ وَجَعٍ، أَشْفَيْتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَلَغَ بِي مِنَ الْوَجَعِ مَا تَرَى، وَأَنَا ذُو مَالٍ وَلاَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَةٌ لِي وَاحِدَةٌ أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ " لاَ ". قُلْتُ أَفَأَتَصَدَّقُ بِشَطْرِهِ قَالَ " لاَ ". قُلْتُ فَالثُّلُثِ قَالَ " وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ، إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ، وَلَسْتَ تُنْفِقُ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ أُجِرْتَ بِهَا، حَتَّى اللُّقْمَةَ تَجْعَلُهَا فِي فِي امْرَأَتِكَ ". قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ آأُخَلَّفُ بَعْدَ أَصْحَابِي قَالَ " إِنَّكَ لَنْ تُخَلَّفَ فَتَعْمَلَ عَمَلاً تَبْتَغِي بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ دَرَجَةً وَرِفْعَةً، وَلَعَلَّكَ تُخَلَّفُ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ، اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ، وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ. لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ رَثَى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُوُفِّيَ بِمَكَّةَ ".
Аҳмад ибн Юнус бизға айтди, Иброҳим — у Ибн Саъд — бизга айтди, Ибн Шиҳоб бизға айтди, у Омир ибн Саъддан, у отасидан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам видолашув ҳажида мени — ўлимга етай деб қолган бир касалликдан — кўргани келди. Мен дедим: «Эй Расулуллаҳ, кўриб турибсан, касаллик мени шу аҳволга етказди, мен мол эгасиман, менга битта қизимдан бошқа ҳеч ким мерос олмайди. Молимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» У деди: «Йўқ.» Мен дедим: «Ярмини садақа қилайми?» У деди: «Йўқ.» Мен дедим: «Учдан бириними?» У деди: «Учдан бири ҳам кўп. Сен ворисларингни бой қолдиришинг, уларни одамларга қўл чўзиб (тиланиб) юрадиган муҳтож қолдиришингдан яхшироқдир. Сен Аллаҳнинг юзини кўзлаб қилган ҳар бир харажатинга, ҳатто хотинингнинг оғзига солган луқмага ҳам ажр оласан.» Мен дедим: «Эй Расулуллаҳ, мен саҳобаларимдан кейин (Маккада) қолдириламанми?» У деди: «Сен қолдирилсанг, Аллаҳнинг юзини кўзлаб бир амал қилсанг, у билан даражанг ва мартабанг ортади. Эҳтимол сен қолдириларсан, сендан баъзи қавмлар фойда топади, бошқаларга эса зарар етади. Аллаҳумма, саҳобаларимнинг ҳижратини давом эттир, уларни ортларига қайтарма. Лекин бахтсизи Саъд ибн Хавла» — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга, Маккада вафот этгани учун ачинди.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَلَقَ رَأْسَهُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ.
Иброҳим ибн ал-Мунзир менга айтди, Абу Замра бизға айтди, Мусо ибн Уқба бизға айтди, у Нофиъдан: Ибн Умар розияллаҳу анҳумо уларга хабар бердики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам видолашув ҳажида бошини олдирди.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، أَخْبَرَهُ ابْنُ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَلَقَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأُنَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَقَصَّرَ بَعْضُهُمْ.
Убайдуллаҳ ибн Саид бизға айтди, Муҳаммад ибн Бакр бизға айтди, Ибн Журайж бизға айтди, Мусо ибн Уқба менга хабар берди, у Нофиъдан: Ибн Умар унга хабар бердики, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам видолашув ҳажида (сочини) олдирди, саҳобаларидан баъзи одамлар ҳам, баъзилари эса қисқартирдилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ،. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، أَقْبَلَ يَسِيرُ عَلَى حِمَارٍ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ بِمِنًى فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَسَارَ الْحِمَارُ بَيْنَ يَدَىْ بَعْضِ الصَّفِّ، ثُمَّ نَزَلَ عَنْهُ، فَصَفَّ مَعَ النَّاسِ.
Яҳё ибн Қазаъа бизға айтди, Молик бизға айтди, у Ибн Шиҳобдан; ва Лайс айтди: Юнус менга Ибн Шиҳобдан айтди, Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ менга айтди: Абдуллаҳ ибн Аббос розияллаҳу анҳумо унга хабар бердики, у бир эшак устида юриб келди, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Минода видолашув ҳажида одамларга намоз ўқиб турарди. Эшак сафнинг бир қисми олдидан ўтди, кейин у ундан тушиб, одамлар билан сафга турди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، سُئِلَ أُسَامَةُ وَأَنَا شَاهِدٌ، عَنْ سَيْرِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّتِهِ. فَقَالَ الْعَنَقَ، فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ.
Мусаддад бизға айтди, Яҳё бизға айтди, у Ҳишомдан, деди: Отам менга айтди: Усомадан — мен ҳозир эдим — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ҳажидаги юриши ҳақида сўралди. У деди: «(Ўртача тезликда — анақ) юрарди, бўш жой топганида (тезлатиб — насс) юрарди.»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْخَطْمِيِّ، أَنَّ أَبَا أَيُّوبَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا.
Абдуллаҳ ибн Маслама бизға айтди, у Моликдан, у Яҳё ибн Саиддан, у Адий ибн Собитдан, у Абдуллаҳ ибн Язид ал-Хатмийдан: Абу Айюб унга хабар бердики, у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан видолашув ҳажида шом ва хуфтони бирга (жам қилиб) ўқиди.