باب بَيَانِ أَنَّ السَّعْىَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رُكْنٌ لاَ يَصِحُّ الْحَجُّ إِلاَّ بِهِ
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَ قُلْتُ لَهَا إِنِّي لأَظُنُّ رَجُلاً لَوْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مَا ضَرَّهُ . قَالَتْ لِمَ قُلْتُ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} إِلَى آخِرِ الآيَةِ . فَقَالَتْ مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ وَلاَ عُمْرَتَهُ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَلَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَكَانَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا . وَهَلْ تَدْرِي فِيمَا كَانَ ذَاكَ إِنَّمَا كَانَ ذَاكَ أَنَّ الأَنْصَارَ كَانُوا يُهِلُّونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِصَنَمَيْنِ عَلَى شَطِّ الْبَحْرِ يُقَالُ لَهُمَا إِسَافٌ وَنَائِلَةٌ . ثُمَّ يَجِيئُونَ فَيَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ يَحْلِقُونَ . فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ كَرِهُوا أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَهُمَا لِلَّذِي كَانُوا يَصْنَعُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَالَتْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} إِلَى آخِرِهَا - قَالَتْ - فَطَافُوا .
Бизга Яҳё ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Абу Муовия Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан ривоят қилди, у (Урва) деди: Мен унга (Оишага): «Мен ўйлайманки, бир киши Сафо ва Марва орасида тавоф (саъй) қилмаса, унга зарар бўлмайди» дедим. У: «Нега?» деди. Мен: «Чунки Аллаҳ таоло: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоири (белгилари)дандир›, дейди — оят охиригача» дедим. У: «Аллаҳ Сафо ва Марва орасида тавоф қилмаган кишининг ҳажини ҳам, умрасини ҳам комил қилмаган. Агар сен айтгандай бўлганида, ‹у иккисини тавоф қилмаслигида унга гуноҳ йўқ› бўларди. Биласанми, бу (оят) нима ҳақида эди? Бу шу (сабаб)дан эдики, ансорлар жоҳилиятда денгиз бўйидаги Исоф ва Ноила деб аталган икки бут учун эҳром боғлардилар. Сўнг келиб, Сафо ва Марва орасида тавоф қилардилар, кейин соч олдирардилар. Ислом келганда, улар жоҳилиятда қилган ишлари сабабли у иккиси орасида тавоф қилишни ёқтирмадилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир›, деб охиригача нозил қилди» деди. (Оиша) деди: Сўнг улар тавоф қилдилар.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَىَّ جُنَاحًا أَنْ لاَ أَتَطَوَّفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ . قَالَتْ لِمَ قُلْتُ لأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} الآيَةَ . فَقَالَتْ لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَكَانَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا . إِنَّمَا أُنْزِلَ هَذَا فِي أُنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ كَانُوا إِذَا أَهَلُّوا أَهَلُّوا لِمَنَاةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلاَ يَحِلُّ لَهُمْ أَنْ يَطَّوَّفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا قَدِمُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِلْحَجِّ ذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ فَلَعَمْرِي مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ مَنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ .
Ва бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, менга отам хабар берди, у деди: Мен Оишага: «Мен Сафо ва Марва орасида тавоф қилмаслигимда ўзимга гуноҳ йўқ деб кўраман» дедим. У: «Нега?» деди. Мен: «Чунки Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир›, деган оятни (айтади)» дедим. У: «Агар сен айтгандай бўлганида, ‹у иккисини тавоф қилмаслигида унга гуноҳ йўқ› бўларди. Бу фақат ансорлардан бўлган бир гуруҳ ҳақида нозил бўлган — улар жоҳилиятда эҳром боғлаганларида Манот (бути) учун боғлардилар, шунинг учун уларга Сафо ва Марва орасида тавоф қилиш (жоиз) эмас эди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳажга келганларида, буни унга зикр қилдилар, шунда Аллаҳ таоло бу оятни нозил қилди. Жоним билан қасамки, Аллаҳ Сафо ва Марва орасида тавоф қилмаган кишининг ҳажини комил қилмаган» деди.
حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، - قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطُوفَ بَيْنَهُمَا . قَالَتْ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ فَكَانَتْ سُنَّةً وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا كَانَ الإِسْلاَمُ سَأَلْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ . وَقَالَ إِنَّ هَذَا الْعِلْمُ . وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ . وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} . قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ .
Бизга Амр ан-Ноқид ва Ибн Абу Умар иккаласи Ибн Уяйнадан ривоят қилиб — Ибн Абу Умар: бизга Суфён ривоят қилди, деди — у деди: Мен аз-Зуҳрийни Урва ибн аз-Зубайрдан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Оишага: «Мен Сафо ва Марва орасида тавоф қилмаган кишига бирор (гуноҳ) кўрмайман ва у иккиси орасида тавоф қилмаслигимга парво қилмайман» дедим. У: «Эй жияним, нақадар ёмон айтдинг! Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тавоф қилди, мусулмонлар ҳам тавоф қилдилар, шунинг учун у суннат бўлди. Фақат ал-Мушаллалдаги Манот — тоҒий (бут) — учун эҳром боғлаганлар Сафо ва Марва орасида тавоф қилмасдилар. Ислом келганда, биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда сўрадик, шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир; бас, ким Байтни ҳаж қилса ёки умра қилса, у иккисини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ›, деб нозил қилди. Агар сен айтгандай бўлганида, ‹у иккисини тавоф қилмаслигида унга гуноҳ йўқ› бўларди» деди. Аз-Зуҳрий деди: Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомга зикр қилдим, бу унга ёқди ва: «Бу — (ҳақиқий) илмдир» деди. «Мен илм аҳлидан бўлган кишиларни шундай деяётганини эшитганман: араблардан Сафо ва Марва орасида тавоф қилмайдиганлар: ‹Бизнинг бу икки тош орасида тавоф қилишимиз жоҳилият ишидандир›, дердилар. Ансорлардан бошқалари эса: ‹Биз фақат Байтни тавоф қилишга буюрилгандик, Сафо ва Марва орасини (тавоф қилишга) буюрилмагандик›, дердилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир›, деб нозил қилди» (деди). Абу Бакр ибн Абдурраҳмон: «Шунинг учун мен уни ҳам анавилар, ҳам буларнинг (ҳар иккиси) ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман» деди.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ، شِهَابٍ أَنَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ فَلَمَّا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} قَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بِهِمَا
Ва менга Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилди, бизга Ҳужайн ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Лайс Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилдики, у деди: менга Урва ибн аз-Зубайр хабар берди, у деди: Мен Оишадан сўрадим — ва ҳадисни унга ўхшаш нақл қилди, ҳадисда эса: «Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда сўраганларида: ‹Ё Расулуллаҳ, биз Сафо ва Марвани тавоф қилишдан (гуноҳ деб) тортинардик›, дедилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир; бас, ким Байтни ҳаж қилса ёки умра қилса, у иккисини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ›, деб нозил қилди» деди. Оиша: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у иккиси орасида тавоф қилишни суннат қилди, шунинг учун ҳеч кимга уларни тавоф қилишни тарк этиш (дуруст) эмас» деди.
وَحَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ الأَنْصَارَ كَانُوا قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا هُمْ وَغَسَّانُ يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ فَتَحَرَّجُوا أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَكَانَ ذَلِكَ سُنَّةً فِي آبَائِهِمْ مَنْ أَحْرَمَ لِمَنَاةَ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَإِنَّهُمْ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ حِينَ أَسْلَمُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي ذَلِكَ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ}
Ва бизга Ҳармала ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан хабар бердики, Оиша унга хабар бердики, ансорлар — улар ва Ғассон — Исломни қабул қилишдан олдин Манот (бути) учун эҳром боғлардилар, шунинг учун Сафо ва Марва орасида тавоф қилишдан тортинардилар. Бу уларнинг ота-боболарида суннат (одат) эди: ким Манот учун эҳром боғласа, Сафо ва Марва орасида тавоф қилмасди. Улар Исломни қабул қилганларида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда сўрадилар, шунда Аллаҳ азза ва жалла бу ҳақда: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир; бас, ким Байтни ҳаж қилса ёки умра қилса, у иккисини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ. Ким ихтиёрий яхшилик қилса, албатта Аллаҳ (шукрни қабул қилувчи) шокир, билувчидир›, деб нозил қилди.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتِ الأَنْصَارُ يَكْرَهُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى نَزَلَتْ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}
Ва бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Абу Муовия Осимдан, у Анасдан ривоят қилди, у деди: Ансорлар Сафо ва Марва орасида тавоф қилишни ёқтирмасдилар, токи: ‹Албатта, Сафо ва Марва Аллаҳнинг шаъоиридандир; бас, ким Байтни ҳаж қилса ёки умра қилса, у иккисини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ›, (ояти) нозил бўлгунча.