Тавбага ундаш ва ундан шодланиш

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِزَامِيَّ - عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ أَحَدِكُمْ مِنْ أَحَدِكُمْ بِضَالَّتِهِ إِذَا وَجَدَهَا ‏"‏ ‏.‏

Менга Абдуллаҳ ибн Маслама ибн Қаънаб ал-Қаънабий ривоят қилди, бизга ал-Муғийра — яъни ибн Абдурраҳмон ал-Ҳизомий — Абуз-Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Аллаҳ бандаларингиздан бирининг тавбасидан, сизлардан бири йўқотган уловини топган пайтдагидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - وَاللَّفْظُ لِعُثْمَانَ - قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ، عُثْمَانُ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ، سُوَيْدٍ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ أَعُودُهُ وَهُوَ مَرِيضٌ فَحَدَّثَنَا بِحَدِيثَيْنِ حَدِيثًا عَنْ نَفْسِهِ وَحَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ مِنْ رَجُلٍ فِي أَرْضٍ دَوِيَّةٍ مَهْلَكَةٍ مَعَهُ رَاحِلَتُهُ عَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابُهُ فَنَامَ فَاسْتَيْقَظَ وَقَدْ ذَهَبَتْ فَطَلَبَهَا حَتَّى أَدْرَكَهُ الْعَطَشُ ثُمَّ قَالَ أَرْجِعُ إِلَى مَكَانِي الَّذِي كُنْتُ فِيهِ فَأَنَامُ حَتَّى أَمُوتَ ‏.‏ فَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَى سَاعِدِهِ لِيَمُوتَ فَاسْتَيْقَظَ وَعِنْدَهُ رَاحِلَتُهُ وَعَلَيْهَا زَادُهُ وَطَعَامُهُ وَشَرَابُهُ فَاللَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ الْعَبْدِ الْمُؤْمِنِ مِنْ هَذَا بِرَاحِلَتِهِ وَزَادِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Усмон ибн Абу Шайба ва Исъҳоқ ибн Иброҳийм ривоят қилди — матн Усмонники —, Исъҳоқ «ахбарана» деди, Усмон эса «ҳаддасана» деди: бизга Жарийр Аъмашдан, у Умора ибн Умайрдан, у Ҳорис ибн Сувайддан ривоят қилди. У деди: Мен Абдуллаҳнинг олдига, у касал бўлган пайтида, уни кўргани кирдим. У бизга икки ҳадис ривоят қилди: бирини ўзидан, бирини Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан. У деди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта, Аллаҳ мўмин бандасининг тавбасидан, ҳалокатли, сувсиз чўлда бўлган, ёнида таоми ва ичимлиги ортилган улови бўлган кишидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади. У ухлаб, уйғонса, улови йўқолган эди. У уни излаб, чанқоқ тутгунича излади. Сўнг: ‹Мен аввал бўлган жойимга қайтаман-да, ўлгунча ухлайман›, деди. Ва ўлиш учун бошини билаги устига қўйди. Сўнг уйғонса, ёнида улови турибди, унда зода-ризқи, таоми ва ичимлиги бор. Бас, Аллаҳ мўмин банданинг тавбасидан, бу кишининг улови ва зодасини топганидагидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади».

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ قُطْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ ‏ "‏ مِنْ رَجُلٍ بِدَاوِيَّةٍ مِنَ الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏

Буни бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ҳам ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам Қутба ибн Абдулазиздан, у Аъмашдан шу иснод билан ривоят қилди ва у: «Ер чўлидаги бир кишидан», деди.

وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ، بْنُ عُمَيْرٍ قَالَ سَمِعْتُ الْحَارِثَ بْنَ سُوَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، حَدِيثَيْنِ أَحَدُهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالآخَرُ عَنْ نَفْسِهِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ ‏"‏ ‏.‏ بِمِثْلِ حَدِيثِ جَرِيرٍ ‏.‏

Менга Исъҳоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Аъмаш ривоят қилди, бизга Умора ибн Умайр ривоят қилди. У деди: Мен Ҳорис ибн Сувайддан эшитдим. У деди: Менга Абдуллаҳ икки ҳадис ривоят қилди: бири Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан, иккинчиси ўзидан. У: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Аллаҳ мўмин бандасининг тавбасидан кучлироқ хурсанд бўлади», дедилар, деди — Жарийрнинг ҳадиси каби.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو يُونُسَ، عَنْ سِمَاكٍ، قَالَ خَطَبَ النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ فَقَالَ ‏ "‏ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ حَمَلَ زَادَهُ وَمَزَادَهُ عَلَى بَعِيرٍ ثُمَّ سَارَ حَتَّى كَانَ بِفَلاَةٍ مِنَ الأَرْضِ فَأَدْرَكَتْهُ الْقَائِلَةُ فَنَزَلَ فَقَالَ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ وَانْسَلَّ بَعِيرُهُ فَاسْتَيْقَظَ فَسَعَى شَرَفًا فَلَمْ يَرَ شَيْئًا ثُمَّ سَعَى شَرَفًا ثَانِيًا فَلَمْ يَرَ شَيْئًا ثُمَّ سَعَى شَرَفًا ثَالِثًا فَلَمْ يَرَ شَيْئًا فَأَقْبَلَ حَتَّى أَتَى مَكَانَهُ الَّذِي قَالَ فِيهِ فَبَيْنَمَا هُوَ قَاعِدٌ إِذْ جَاءَهُ بَعِيرُهُ يَمْشِي حَتَّى وَضَعَ خِطَامَهُ فِي يَدِهِ فَلَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ الْعَبْدِ مِنْ هَذَا حِينَ وَجَدَ بَعِيرَهُ عَلَى حَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سِمَاكٌ فَزَعَمَ الشَّعْبِيُّ أَنَّ النُّعْمَانَ رَفَعَ هَذَا الْحَدِيثَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَمَّا أَنَا فَلَمْ أَسْمَعْهُ ‏.‏

Бизга Убайдуллаҳ ибн Муъоз ал-Анбарий ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Абу Юнус Симокдан ривоят қилди. У деди: Нўмон ибн Башийр хутба қилиб, деди: «Албатта, Аллаҳ бандасининг тавбасидан, зодаси ва сув идишини туяга юклаб, сўнг ер чўлига етгунча юриб, кундузги уйқу вақти тутиб, тушиб, бир дарахт тагида қайлула қилган ва кўзи ғолиб келиб, туяси сирғалиб кетган кишидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади. У уйғониб, бир дўнгликка чиқиб чопди, аммо ҳеч нарсани кўрмади. Сўнг иккинчи дўнгликка чопди, ҳеч нарсани кўрмади. Сўнг учинчи дўнгликка чопди, ҳеч нарсани кўрмади. Сўнг ўзи турган жойига келди. У ўтирган пайтда, туяси юриб келиб, жиловини унинг қўлига қўйди. Бас, Аллаҳ бандасининг тавбасидан, бу кишининг туясини ўз ҳолида топган пайтдаги хурсандлигидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади». Симок деди: Шаъбий гумон қилишича, Нўмон бу ҳадисни Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга нисбат бериб (марфуъ) айтган, мен эса уни эшитмадим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَجَعْفَرُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ جَعْفَرٌ حَدَّثَنَا وَقَالَ، يَحْيَى أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ إِيَادِ بْنِ لَقِيطٍ، عَنْ إِيَادٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ تَقُولُونَ بِفَرَحِ رَجُلٍ انْفَلَتَتْ مِنْهُ رَاحِلَتُهُ تَجُرُّ زِمَامَهَا بِأَرْضٍ قَفْرٍ لَيْسَ بِهَا طَعَامٌ وَلاَ شَرَابٌ وَعَلَيْهَا لَهُ طَعَامٌ وَشَرَابٌ فَطَلَبَهَا حَتَّى شَقَّ عَلَيْهِ ثُمَّ مَرَّتْ بِجِذْلِ شَجَرَةٍ فَتَعَلَّقَ زِمَامُهَا فَوَجَدَهَا مُتَعَلِّقَةً بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا شَدِيدًا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا وَاللَّهِ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنَ الرَّجُلِ بِرَاحِلَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جَعْفَرٌ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ إِيَادٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Яҳё ва Жаъфар ибн Ҳумайд ривоят қилди. Жаъфар «ҳаддасана» деди, Яҳё эса «ахбарана» деди: Убайдуллаҳ ибн Иёд ибн Лақийт Иёддан, у Барў ибн Озибдан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Сувсиз, таоми-ю ичимлиги бўлмаган чўлда жиловини судраб ундан қочиб кетган улови бор, уловида эса таоми ва ичимлиги бўлган, уни қийналгунча излаган, сўнг улови бир дарахт тагасидан ўтиб, жилови илиниб қолган ва уни унга илинган ҳолда топган кишининг хурсандлиги ҳақида нима дейсизлар?», дедилар. Биз: «Жуда кучли, эй Расулуллаҳ», дедик. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Огоҳ бўлинглар, Аллаҳга қасамки, албатта, Аллаҳ бандасининг тавбасидан, бу кишининг уловини топгандаги хурсандлигидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади», дедилар. Жаъфар деди: Бизга Убайдуллаҳ ибн Иёд отасидан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، - وَهُوَ عَمُّهُ - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ حِينَ يَتُوبُ إِلَيْهِ مِنْ أَحَدِكُمْ كَانَ عَلَى رَاحِلَتِهِ بِأَرْضِ فَلاَةٍ فَانْفَلَتَتْ مِنْهُ وَعَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابُهُ فَأَيِسَ مِنْهَا فَأَتَى شَجَرَةً فَاضْطَجَعَ فِي ظِلِّهَا قَدْ أَيِسَ مِنْ رَاحِلَتِهِ فَبَيْنَا هُوَ كَذَلِكَ إِذَا هُوَ بِهَا قَائِمَةً عِنْدَهُ فَأَخَذَ بِخِطَامِهَا ثُمَّ قَالَ مِنْ شِدَّةِ الْفَرَحِ اللَّهُمَّ أَنْتَ عَبْدِي وَأَنَا رَبُّكَ ‏.‏ أَخْطَأَ مِنْ شِدَّةِ الْفَرَحِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Саббоҳ ва Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди. Улар: бизга Умар ибн Юнус ривоят қилди, дедилар. Бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, бизга Исъҳоқ ибн Абдуллаҳ ибн Абу Талҳа ривоят қилди, бизга Анас ибн Молик — у унинг амакиси эди — ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Аллаҳ бандасининг Ўзига тавба қилган пайтидаги тавбасидан, сизлардан бировнинг чўлда уловида бўлиб, таоми ва ичимлиги ортилган улови ундан қочиб кетиб, ундан умидини узиб, бир дарахт тагига келиб, уловидан умидини узган ҳолда соясида чўзилиб ётиб, шу ҳолатда турганида, тўсатдан улови ёнида турганини кўриб, жиловидан ушлаб, сўнг хурсандлик кучидан: ‹Эй Аллаҳ, Сен менинг бандамсан, мен эса Сенинг Роббингман› — деб, хурсандлик кучидан адашиб айтган кишидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَلَّهُ أَشَدُّ فَرَحًا بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ إِذَا اسْتَيْقَظَ عَلَى بَعِيرِهِ قَدْ أَضَلَّهُ بِأَرْضِ فَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدَّثَنِيهِ أَحْمَدُ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ، مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Бизга Ҳаддоб ибн Холид ривоят қилди, бизга Ҳаммом ривоят қилди, бизга Қатода Анас ибн Моликдан ривоят қилди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, Аллаҳ бандасининг тавбасидан, сизлардан бировнинг чўлда йўқотган туяси устида уйғонган пайтидагидан ҳам кучлироқ хурсанд бўлади», дедилар. Буни менга Аҳмад ад-Дорамий ҳам ривоят қилди, бизга Ҳаббон ривоят қилди, бизга Ҳаммом ривоят қилди, бизга Қатода ривоят қилди, бизга Анас ибн Молик Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан шунга ўхшаш ривоят қилди.