أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَأَهْدَى وَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْىَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَكَانَ مِنَ النَّاسِ مَنْ أَهْدَى فَسَاقَ الْهَدْىَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُهْدِ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَالَ لِلنَّاسِ " مَنْ كَانَ مِنْكُمْ أَهْدَى فَإِنَّهُ لاَ يَحِلُّ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْدَى فَلْيَطُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَلْيُقَصِّرْ وَلْيَحْلِلْ ثُمَّ لْيُهِلَّ بِالْحَجِّ ثُمَّ لْيُهْدِ وَمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا فَلْيَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ " . فَطَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ وَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ أَوَّلَ شَىْءٍ ثُمَّ خَبَّ ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ مِنَ السَّبْعِ وَمَشَى أَرْبَعَةَ أَطْوَافٍ ثُمَّ رَكَعَ حِينَ قَضَى طَوَافَهُ بِالْبَيْتِ فَصَلَّى عِنْدَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ فَانْصَرَفَ فَأَتَى الصَّفَا فَطَافَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَطْوَافٍ ثُمَّ لَمْ يَحِلَّ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى قَضَى حَجَّهُ وَنَحَرَ هَدْيَهُ يَوْمَ النَّحْرِ وَأَفَاضَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ حَلَّ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ وَفَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَهْدَى وَسَاقَ الْهَدْىَ مِنَ النَّاسِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибнул-Муборак ал-Мухарримий хабар берди, у деди: бизга Ҳужайн ибнул-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллаҳдан (ривоят қилдики): Абдуллаҳ ибн Умар (розияллаҳу анҳумо) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Видолашув ҳажжида умрадан ҳажга (ўтиб) таматтуъ қилдилар, қурбонлик ҳайдаб келдилар ва Зул-Ҳулайфада ҳадйни ўзлари билан олиб келдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аввал умрага ният қилиб бошладилар, сўнг ҳажга ният қилдилар. Одамлар ҳам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан умрадан ҳажга (ўтиб) таматтуъ қилдилар. Одамлардан баъзилари ҳадйни олиб келдилар ва ҳайдаб келдилар, баъзилари эса ҳадйни олиб келмадилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага келганларида, одамларга: «Сизлардан ким ҳадйни олиб келган бўлса, ҳажини адо этмагунича (иҳром туфайли) ўзига ҳаром бўлган нарсалардан бирортаси унга ҳалол бўлмайди. Ким ҳадйни олиб келмаган бўлса, Байт (Каъба)ни тавоф қилсин, Сафо ва Марва (орасини) тавоф қилсин, сочини қисқартирсин ва иҳромдан чиқсин. Сўнг ҳажга ният қилсин, сўнг ҳадй сўйсин. Ким ҳадй топа олмаса, ҳажда уч кун ва аҳлига қайтганида етти кун рўза тутсин,» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага келганларида тавоф қилдилар ва биринчи иш қилиб Рукн (Ҳажарул-Асвад)ни истилом қилдилар, сўнг етти тавофдан учтасида шошилиб (чопиб) юрдилар, тўрт тавофда эса одимлаб юрдилар. Сўнг Байт тавофини адо қилиб бўлганларида рукуъ қилдилар ва Мақом (Иброҳим) ёнида икки ракаат намоз ўқидилар. Сўнг салом бериб қайтдилар, Сафога келдилар ва Сафо билан Марва (орасини) етти марта тавоф қилдилар. Сўнг ҳажларини адо этмагунча (иҳром туфайли) ўзларига ҳаром бўлган нарсалардан ҳеч нарса ҳалол бўлмади. Наҳр куни ҳадйларини сўйдилар, (Маккага) шошиб бордилар ва Байтни тавоф қилдилар. Сўнг ўзларига ҳаром бўлган ҳар бир нарса ҳалол бўлди. Одамлардан ҳадйни олиб келган ва ҳайдаб келганлар ҳам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилгандек қилдилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَرْمَلَةَ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ حَجَّ عَلِيٌّ وَعُثْمَانُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ نَهَى عُثْمَانُ عَنِ التَّمَتُّعِ فَقَالَ عَلِيٌّ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ قَدِ ارْتَحَلَ فَارْتَحِلُوا . فَلَبَّى عَلِيٌّ وَأَصْحَابُهُ بِالْعُمْرَةِ فَلَمْ يَنْهَهُمْ عُثْمَانُ فَقَالَ عَلِيٌّ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَنْهَى عَنِ التَّمَتُّعِ قَالَ بَلَى . قَالَ لَهُ عَلِيٌّ أَلَمْ تَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَمَتَّعَ قَالَ بَلَى .
Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Ҳармала ривоят қилди, у деди: мен Саид ибнул-Мусайябнинг шундай деганини эшитдим: Али ва Усмон ҳаж қилдилар. Йўлнинг бир қисмида бўлганимизда, Усмон таматтуъдан қайтарди. Шунда Али: «Унинг йўлга отланганини кўрсангиз, сизлар ҳам отланинг,» деди. Сўнг Али ва ашоблари умрага талбия айтдилар, Усмон эса уларни қайтармади. Али: «Сен таматтуъдан қайтараётганинг менга хабар қилинмаганмиди?» деди. У: «Ҳа,» деди. Али унга: «Сен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг таматтуъ қилганларини эшитмаганмидинг?» деди. У: «Ҳа (эшитганман),» деди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَالضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ، - عَامَ حَجَّ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ - وَهُمَا يَذْكُرَانِ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَقَالَ الضَّحَّاكُ لاَ يَصْنَعُ ذَلِكَ إِلاَّ مَنْ جَهِلَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى . فَقَالَ سَعْدٌ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أَخِي . قَالَ الضَّحَّاكُ فَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ نَهَى عَنْ ذَلِكَ . قَالَ سَعْدٌ قَدْ صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَنَعْنَاهَا مَعَهُ .
Бизга Қутайба хабар берди, Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибнул-Ҳорис ибн Навфал ибнул-Ҳорис ибн Абдулмутталибдан (ривоят қилдики), у унга ривоят қилиб айтдики, у Муовия ибн Абу Суфён ҳаж қилган йили Саъд ибн Абу Ваққос ва аз-Заҳҳок ибн Қайснинг умрадан ҳажга (ўтиб қилинадиган) таматтуъ ҳақида гаплашаётганларини эшитди. Шунда аз-Заҳҳок: «Буни фақат Аллаҳ таолонинг амрини билмаган кишигина қилади,» деди. Саъд: «Ёмон (гап) айтдинг, эй жияним,» деди. Аз-Заҳҳок: «Умар ибнул-Хаттоб бундан қайтарган,» деди. Саъд: «Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қилганлар ва биз ҳам У билан бирга қилганмиз,» деди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّهُ كَانَ يُفْتِي بِالْمُتْعَةِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ رُوَيْدَكَ بِبَعْضِ فُتْيَاكَ فَإِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي النُّسُكِ بَعْدُ . حَتَّى لَقِيتُهُ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ عُمَرُ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ فَعَلَهُ وَلَكِنْ كَرِهْتُ أَنْ يَظَلُّوا مُعَرِّسِينَ بِهِنَّ فِي الأَرَاكِ ثُمَّ يَرُوحُوا بِالْحَجِّ تَقْطُرُ رُءُوسُهُمْ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор хабар бердилар — лафз уники — улар дедилар: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, ал-Ҳакамдан, у Умора ибн Умайрдан, у Иброҳим ибн Абу Мусодан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у таматтуъ (ҳаж тури) ҳақида фатво берар эди. Шунда бир киши унга деди: «Баъзи фатволарингда шошилма, чунки сен амирул-мўминин кейинчалик ҳаж амалларида нима янгилик киритганини билмайсан.» Токи мен у (Умар)ни учратиб, ундан сўрадим. Умар деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни қилганларини биламан, лекин мен уларнинг аёллари билан Арок (дарахтлари) остида тунашларини, сўнг бошларидан (сув) томиб турган ҳолда ҳажга чиқишларини ёқтирмадим.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبِي قَالَ، أَنْبَأَنَا أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَنْهَاكُمْ عَنِ الْمُتْعَةِ، وَإِنَّهَا، لَفِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَقَدْ فَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي الْعُمْرَةَ فِي الْحَجِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Али ибн ал-Ҳасан ибн Шақиқ хабар берди, у деди: бизга отам хабар берди, у деди: бизга Абу Ҳамза хабар берди, Мутаррифдан, у Салама ибн Куҳайлдан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Умарнинг шундай деганини эшитдим: «Валлаҳи, мен сизларни мутъа (таматтуъ)дан қайтараман, ҳолбуки у Аллаҳнинг Китобида (зикр қилинган) ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни қилганлар» — яъни ҳажда умрани (қилишни) назарда тутди.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حُجَيْرٍ، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ قَالَ مُعَاوِيَةُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَعَلِمْتَ أَنِّي قَصَّرْتُ مِنْ رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ الْمَرْوَةِ قَالَ لاَ . يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ هَذَا مُعَاوِيَةُ يَنْهَى النَّاسَ عَنِ الْمُتْعَةِ وَقَدْ تَمَتَّعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ибн Абдурраҳмон хабар берди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Ҳишам ибн Ҳужайрдан, у Товусдан (ривоят қилдики), у деди: Муовия Ибн Аббосга деди: «Мен Марвада Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бошларидан (соч) қисқартирганимни биласанми?» У: «Йўқ,» деди. Ибн Аббос (шундай) дейди: «Мана шу Муовия одамларни таматтуъдан қайтармоқда, ҳолбуки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таматтуъ қилганлар.»
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ قَيْسٍ، وَهُوَ ابْنُ مُسْلِمٍ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْبَطْحَاءِ فَقَالَ " بِمَا أَهْلَلْتَ " . قُلْتُ أَهْلَلْتُ بِإِهْلاَلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ " هَلْ سُقْتَ مِنْ هَدْىٍ " . قُلْتُ لاَ . قَالَ " فَطُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ حِلَّ " . فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ أَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ قَوْمِي فَمَشَطَتْنِي وَغَسَلَتْ رَأْسِي فَكُنْتُ أُفْتِي النَّاسَ بِذَلِكَ فِي إِمَارَةِ أَبِي بَكْرٍ وَإِمَارَةِ عُمَرَ وَإِنِّي لَقَائِمٌ بِالْمَوْسِمِ إِذْ جَاءَنِي رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي شَأْنِ النُّسُكِ . قُلْتُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ كُنَّا أَفْتَيْنَاهُ بِشَىْءٍ فَلْيَتَّئِدْ فَإِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَادِمٌ عَلَيْكُمْ فَائْتَمُّوا بِهِ فَلَمَّا قَدِمَ قُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا هَذَا الَّذِي أَحْدَثْتَ فِي شَأْنِ النُّسُكِ قَالَ إِنْ نَأْخُذْ بِكِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } وَإِنْ نَأْخُذْ بِسُنَّةِ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ نَبِيَّنَا صلى الله عليه وسلم لَمْ يَحِلَّ حَتَّى نَحَرَ الْهَدْىَ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, Абдурраҳмондан, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Қайсдан — у Ибн Муслим — у Ториқ ибн Шиҳобдан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим, у Батҳодада эдилар. У: «Сен нима (нияти) билан эҳромга кирдинг?» дедилар. Мен: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг эҳром (ният)лари каби эҳромга кирдим,» дедим. У: «Сен бирор ҳадий (қурбонлик ҳайвони) олиб келдингми?» дедилар. Мен: «Йўқ,» дедим. У: «Ундай бўлса, Байтни ва Сафо билан Марвани тавоф қил, сўнг эҳромдан чиқ,» дедилар. Шунда мен Байтни ва Сафо билан Марвани тавоф қилдим, сўнг қавмимдан бир аёлнинг олдига келдим, у менинг сочимни таради ва бошимни ювди. Мен Абу Бакр амирлигида ва Умар амирлигида одамларга шундай фатво берар эдим. Бир куни мен ҳаж мавсумида турган эдим, олдимга бир киши келиб: «Сен амирул-мўминин ҳаж амаллари борасида нима янгилик киритганини билмайсан,» деди. Мен: «Эй одамлар, биз кимга бирор нарса тўғрисида фатво берган бўлсак, у шошилмасин, чунки амирул-мўминин ҳузурингизга келмоқда, унга эргашинглар,» дедим. У (Умар) келганида, мен: «Эй амирул-мўминин, сен ҳаж амаллари борасида бу киритган янгилигинг нима?» дедим. У деди: «Агар биз Аллаҳ азза ва жалланинг Китобини олсак, Аллаҳ азза ва жалла: Ҳажни ва умрани Аллаҳ учун мукаммал адо этинглар, деган. Агар биз Набийимиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннатини олсак, Набийимиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳадийни сўймагунларича эҳромдан чиқмаганлар.»
أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَاسِعٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، قَالَ قَالَ لِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَمَتَّعَ وَتَمَتَّعْنَا مَعَهُ قَالَ فِيهَا قَائِلٌ بِرَأْيِهِ .
Менга Иброҳим ибн Яъқуб хабар берди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Муслим ривоят қилди, Муҳаммад ибн Восиъдан, у Мутаррифдан (ривоят қилдики), у деди: Имрон ибн Ҳусайн менга деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таматтуъ қилдилар ва биз ҳам у билан бирга таматтуъ қилдик.» У деди: «Бу борада (бошқача) гапирган киши ўз раъйи (шахсий фикри) билан гапирмоқда.»