حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ لأَنَّ الزُّهْرِيَّ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ . قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَابْنُ أَبِي عَتِيقٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ مُحَمَّدٌ وَالْحَدِيثُ هُوَ هَذَا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Сафвон ривоят қилди, Юнус ибн Язиддан, у Ибн Шиҳобдан, у Абу Саламадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Маъсиятда назр йўқ, унинг каффарати — қасам каффаратидир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар, Жобир ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ эмас, чунки Зуҳрий бу ҳадисни Абу Саламадан эшитмаган. У деди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: бир неча киши — жумладан Мусо ибн Уқба ва Ибн Аби Атийқ — Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Арқамдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар. Муҳаммад деди: ҳадис аслида шудир.
حَدَّثَنَا أَبُو إِسْمَاعِيلَ التِّرْمِذِيُّ، - وَاسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يُوسُفَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَفْوَانَ عَنْ يُونُسَ . وَأَبُو صَفْوَانَ هُوَ مَكِّيٌّ وَاسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ الْحُمَيْدِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ جِلَّةِ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَقَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَلاَ كَفَّارَةَ فِي ذَلِكَ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ .
Бизга Абу Исмоил ат-Термизий — унинг исми Муҳаммад ибн Исмоил ибн Юсуф — ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ибн Сулаймон ибн Билол ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Аби Увайс ривоят қилди, Сулаймон ибн Билолдан, у Мусо ибн Уқба ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Аби Атийқдан, улар Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Арқамдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Аллаҳга маъсиятда назр йўқ, унинг каффарати — қасам каффаратидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир ва у Абу Сафвоннинг Юнусдан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Сафвон — маккалик бўлиб, унинг исми Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абдулмалик ибн Марвондир; ундан Ҳумайдий ва ҳадис аҳлининг улуғларидан бир неча киши ривоят қилган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бир гуруҳ илм аҳли: «Аллаҳга маъсиятда назр йўқ, унинг каффарати — қасам каффаратидир,» деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар Зуҳрийнинг Абу Саламадан, у Оишадан (қилган) ҳадиси билан ҳужжат келтирганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Маъсиятда назр йўқ ва бунда каффарат ҳам йўқ,» деганлар. Бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَيْسَ عَلَى الْعَبْدِ نَذْرٌ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, Ҳишом ад-Даставоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Қилобадан, у Собит ибн аз-Заҳҳокдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Банданинг ўзи эга бўлмаган нарсада назри йўқ,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدَّثَنِي كَعْبُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَفَّارَةُ النَّذْرِ إِذَا لَمْ يُسَمَّ كَفَّارَةُ يَمِينٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у деди: менга Муғира ибн Шуъбанинг озод қилган қули Муҳаммад ривоят қилди, у деди: менга Каъб ибн Алқама ривоят қилди, Абул-Хайрдан, у Уқба ибн Омир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Назр (аниқ) белгиланмаган бўлса, унинг каффарати — қасам каффаратидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ يُونُسَ، هُوَ ابْنُ عُبَيْدٍ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ فَإِنَّكَ إِنْ أَتَتْكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا وَإِنْ أَتَتْكَ عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَائْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْتُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَبِي مُوسَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, Юнусдан — у Ибн Убайддир — у деди: бизга ал-Ҳасан ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Самурадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Абдурраҳмон, амирликни сўрама, чунки агар у сенга сўраб (олганинг туфайли) келса, ўша (иш)га ёлғиз қолдириласан (Аллаҳнинг ёрдамисиз қоласан); агар сўрамасдан келса, унга ёрдам бериласан. Қачон бирор қасам ичиб, сўнг бошқасини ундан яхшироқ деб билсанг, яхшироқ бўлганини қил ва қасамингнинг каффаратини бер,» дедилар. Бу бобда Али, Жобир, Адий ибн Ҳотим, Абуд-Дардо, Анас, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Ҳурайра, Умму Салама ва Абу Мусодан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдурраҳмон ибн Самура ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلْ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْكَفَّارَةَ قَبْلَ الْحِنْثِ تُجْزِئُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُكَفِّرُ إِلاَّ بَعْدَ الْحِنْثِ . قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ كَفَّرَ بَعْدَ الْحِنْثِ أَحَبُّ إِلَىَّ وَإِنْ كَفَّرَ قَبْلَ الْحِنْثِ أَجْزَأَهُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анасдан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким бирор қасам ичиб, сўнг бошқасини ундан яхшироқ деб билса, қасамининг каффаратини берсин ва (яхшироғини) қилсин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг амали шунга (асосланган)ки, қасамни бузишдан олдин каффарат бериш кифоя қилади. Бу Молик ибн Анас, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Фақат қасамни бузгандан кейингина каффарат берилади,» деганлар. Суфён ас-Саврий деди: қасамни бузгандан кейин каффарат берилса, менга кўпроқ ёқади; бузишдан олдин каффарат берилса ҳам кифоя қилади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقَدِ اسْتَثْنَى فَلاَ حِنْثَ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما مَوْقُوفًا . وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ أَيُّوبُ أَحْيَانًا يَرْفَعُهُ وَأَحْيَانًا لاَ يَرْفَعُهُ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الاِسْتِثْنَاءَ إِذَا كَانَ مَوْصُولاً بِالْيَمِينِ فَلاَ حِنْثَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: менга отам ва Ҳаммод ибн Салама ривоят қилдилар, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бирор қасам ичиб, сўнг иншааллаҳъ деса, у истисно қилибди, демак унга (қасамни) бузиш (гуноҳи) йўқ,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасандир. Буни Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар Нофиъдан, у Ибн Умардан мавқуф (саҳобанинг сўзи) сифатида ривоят қилганлар. Шунингдек Солимдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан ҳам мавқуф ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёнийдан бошқа ҳеч ким буни марфуъ (Набийга кўтарилган) қилганини билмаймиз. Исмоил ибн Иброҳим деди: Айюб гоҳо буни марфуъ қилар, гоҳо марфуъ қилмас эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг амали шунга (асосланган)ки, истисно қасамга уланган (дарҳол айтилган) бўлса, унга (қасамни) бузиш (гуноҳи) йўқ. Бу Суфён ас-Саврий, ал-Авзоий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ يَحْنَثْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ عَبْدُ الرَّزَّاقِ اخْتَصَرَهُ مِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ قَالَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةً تَلِدُ كُلُّ امْرَأَةٍ غُلاَمًا . فَطَافَ عَلَيْهِنَّ فَلَمْ تَلِدِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلاَّ امْرَأَةٌ نِصْفَ غُلاَمٍ " . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَكَانَ كَمَا قَالَ " . هَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ هَذَا الْحَدِيثُ بِطُولِهِ وَقَالَ " سَبْعِينَ امْرَأَةً " . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى مِائَةِ امْرَأَةٍ " .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, Ибн Товусдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бирор қасам ичиб, сўнг иншааллаҳъ деса, (қасамни) бузган бўлмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳақда сўрадим, у: «Бу хато ҳадисдир; унда Абдурраззоқ хато қилган — у буни Маъмарнинг Ибн Товусдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадисидан қисқартириб олган: у: Давуд ўғли Сулаймон: «Бу кеча етмиш аёлимга айланаман, ҳар бир аёл бир ўғил туғади,» деди-да, уларнинг ёнига айланиб чиқди, лекин улардан бирорта аёл ярим ўғилдан бошқа нарса туғмади, дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): Агар у иншааллаҳ деганида, айтгани каби бўларди, дедилар,» деди. Бу ҳадис Абдурраззоқдан, у Маъмардан, у Ибн Товусдан, у отасидан тўлиқ ҳолида шундай ривоят қилинган ва у: «етмиш аёл,» деган. Бу ҳадис бошқа йўллар билан ҳам Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиниб, у: «Давуд ўғли Сулаймон: Бу кеча юзта аёлимга айланаман, деди,» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عُمَرَ وَهُوَ يَقُولُ وَأَبِي وَأَبِي فَقَالَ " أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ " . فَقَالَ عُمَرُ فَوَاللَّهِ مَا حَلَفْتُ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ ذَاكِرًا وَلاَ آثِرًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَقُتَيْلَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ مَعْنَى قَوْلِهِ وَلاَ آثِرًا . أَىْ لَمْ آثُرْهُ عَنْ غَيْرِي يَقُولُ لَمْ أَذْكُرْهُ عَنْ غَيْرِي .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Умарнинг: «Отам ҳақи, отам ҳақи!» деб (қасам ичиб) турганини эшитиб қолдилар-да: «Огоҳ бўлинглар, Аллаҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишдан қайтаради,» дедилар. Умар деди: «Аллаҳга қасамки, мен шундан кейин у билан қасам ичмадим — на (ўзим) эслаб, на (бошқадан) нақл қилиб.» (Термизий) деди: бу бобда Собит ибн аз-Заҳҳок, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Қутайла ва Абдурраҳмон ибн Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Убайд, (Умарнинг) «на нақл қилиб» деган сўзининг маъноси: «уни ўзгадан ривоят қилмадим — яъни уни бошқалардан келтирмадим» дегани, деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَدْرَكَ عُمَرَ وَهُوَ فِي رَكْبٍ وَهُوَ يَحْلِفُ بِأَبِيهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ لِيَحْلِفْ حَالِفٌ بِاللَّهِ أَوْ لِيَسْكُتْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Умарга, у бир карвонда отаси билан қасам ичиб турганда йўлиқиб қолдилар-да: «Албатта Аллаҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишдан қайтаради; қасам ичувчи Аллаҳ билан қасам ичсин ёки жим турсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، سَمِعَ رَجُلاً، يَقُولُ لاَ وَالْكَعْبَةِ . فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يُحْلَفُ بِغَيْرِ اللَّهِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ حَلَفَ بِغَيْرِ اللَّهِ فَقَدْ كَفَرَ أَوْ أَشْرَكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَفُسِّرَ هَذَا الْحَدِيثُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ قَوْلَهُ " فَقَدْ كَفَرَ أَوْ أَشْرَكَ " عَلَى التَّغْلِيظِ . وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمِعَ عُمَرَ يَقُولُ وَأَبِي وَأَبِي . فَقَالَ " أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ " . وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ قَالَ فِي حَلِفِهِ وَاللاَّتِ وَالْعُزَّى فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا مِثْلُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " إِنَّ الرِّيَاءَ شِرْكٌ " . وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذِهِ الآيَة : ( وَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا ) الآيَةَ قَالَ لاَ يُرَائِي .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, ал-Ҳасан ибн Убайдуллоҳдан, у Саъд ибн Убайдадан (ривоят қилдики), Ибн Умар бир кишининг: «Йўқ, Каъба ҳақи,» деяётганини эшитиб қолди-да: «Аллаҳдан ўзга билан қасам ичилмайди, чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: Ким Аллаҳдан ўзга билан қасам ичса, куфр қилди ёки ширк келтирди, деганларини эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис баъзи илм аҳли ҳузурида шундай талқин қилинган: унинг «куфр қилди ёки ширк келтирди» дегани — (гуноҳни) оғирлаштириш (тарзида айтилган) бўлиб, ундаги ҳужжат Ибн Умар ҳадисидир: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Умарнинг: «Отам ҳақи, отам ҳақи,» деганини эшитиб: «Огоҳ бўлинглар, Аллаҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишдан қайтаради,» дедилар; яна Абу Ҳурайранинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадисидир: у: «Ким қасамида: Лот ва Уззо ҳақи, деса, Ла илаҳа иллаллоҳъ деб айтсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу худди Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Албатта риё ширкдир,» деб ривоят қилингани кабидир. Баъзи илм аҳли «Ким Роббига рўбарў бўлишни умид қилса, солиҳ амал қилсин» (Каҳф сураси, 110) оятини «риё қилмасин» деб талқин қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ نَذَرَتِ امْرَأَةٌ أَنْ تَمْشِيَ، إِلَى بَيْتِ اللَّهِ فَسُئِلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ " إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنْ مَشْيِهَا مُرُوهَا فَلْتَرْكَبْ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِذَا نَذَرَتِ امْرَأَةٌ أَنْ تَمْشِيَ فَلْتَرْكَبْ وَلْتُهْدِ شَاةً .
Бизга Абдулқуддус ибн Муҳаммад ал-Аттор ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, Имрон ал-Қаттондан, у Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: бир аёл Аллаҳнинг Уйига (Каъбага) пиёда боришни назр қилди. Шу ҳақда Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўралганда, у: «Албатта Аллаҳ унинг пиёда юришидан бениёздир; унга буюринглар, улов миниб борсин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Уқба ибн Омир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадисга баъзи илм аҳли амал қилиб: «Бир аёл пиёда юришни назр қилса, улов миниб борсин ва бир қўй ҳадя қилсин,» деганлар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَنْذِرُوا فَإِنَّ النَّذْرَ لاَ يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا النَّذْرَ . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ فِي النَّذْرِ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَإِنْ نَذَرَ الرَّجُلُ بِالطَّاعَةِ فَوَفَّى بِهِ فَلَهُ فِيهِ أَجْرٌ وَيُكْرَهُ لَهُ النَّذْرُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Назр қилманглар, чунки назр қадардан (тақдирдан) ҳеч нарсани қайтармайди; у фақат бахил (киши)дан (мол) чиқариб олиш (учунгина восита) бўлади, холос,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасандир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳлининг амали шунга (асосланган)ки, улар назрни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн ал-Муборак деди: назрдаги кароҳиятнинг маъноси тоатда ҳам, маъсиятда ҳамдир; агар бир киши тоатга назр қилиб, уни адо этса, унга бунда ажр бор, бироқ назр (қилишнинг ўзи) унга макруҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ نَذَرْتُ أَنْ أَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ . قَالَ " أَوْفِ بِنَذْرِكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ قَالُوا إِذَا أَسْلَمَ الرَّجُلُ وَعَلَيْهِ نَذْرُ طَاعَةٍ فَلْيَفِ بِهِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ اعْتِكَافَ إِلاَّ بِصَوْمٍ . وَقَالَ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ عَلَى الْمُعْتَكِفِ صَوْمٌ إِلاَّ أَنْ يُوجِبَ عَلَى نَفْسِهِ صَوْمًا . وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ نَذَرَ أَنْ يَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْوَفَاءِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон хабар берди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Умар (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен жоҳилиятда Масжидул-Ҳаромда бир кеча эътикоф қилишни назр қилган эдим,» дедим. У: «Назрингга вафо қил (уни адо эт),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга (асосланиб): «Бир киши мусулмон бўлса, зиммасида тоат назри бўлса, уни адо этсин,» деганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли: «Рўзасиз эътикоф йўқ,» деганлар. Илм аҳлидан бошқалар эса: «Эътикоф қилувчига рўза (вожиб) эмас, магар у ўзига рўзани вожиб қилиб олса (бошқа гап),» деганлар; улар Умар ҳадиси билан ҳужжат келтириб: у жоҳилиятда бир кеча эътикоф қилишни назр қилган эди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга (назрга) вафо қилишни буюрганлар, (деганлар). Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَثِيرًا مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْلِفُ بِهَذِهِ الْيَمِينِ " لاَ وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва Абдуллоҳ ибн Жаъфар хабар бердилар, Мусо ибн Уқбадан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кўп ҳолларда мана шу қасам билан қасам ичардилар: «Йўқ, қалбларни ағдар-тўнтар қилувчи (Аллаҳ) ҳақи.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ سَعِيدِ ابْنِ مَرْجَانَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً أَعْتَقَ اللَّهُ مِنْهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنَ النَّارِ حَتَّى يُعْتِقَ فَرْجَهُ بِفَرْجِهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَابْنُ الْهَادِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ قَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Ибнул-Ҳоддан, у Умар ибн Али ибн ал-Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибдан, у Саид ибн Маржонадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким мўмин бир қулни озод қилса, Аллаҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига озод қилган (қулнинг) ҳар бир аъзосини дўзахдан озод қилади, ҳатто авратини аврати эвазига (ҳам озод қилади),» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Оиша, Амр ибн Абаса, Ибн Аббос, Восила ибнул-Асқаъ, Абу Умома, Уқба ибн Омир ва Каъб ибн Муррадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Бу Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу тарафдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ибнул-Ҳодднинг исми Язид ибн Абдуллоҳ ибн Усома ибнул-Ҳодддир, у мадиналик, ишончли (рови)дир; ундан Молик ибн Анас ва илм аҳлидан бошқа кўплар ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُنَا سَبْعَةَ إِخْوَةٍ مَا لَنَا خَادِمٌ إِلاَّ وَاحِدَةٌ فَلَطَمَهَا أَحَدُنَا فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُعْتِقَهَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي الْحَدِيثِ قَالَ لَطَمَهَا عَلَى وَجْهِهَا .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳорибий, Шуъбадан, у Ҳусайндан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Сувайд ибн Муқаррин ал-Музанийдан (ривоят қилдики), у деди: Биз етти ака-ука эдик, бизнинг биттадан бошқа хизматкоримиз йўқ эди. Биримиз уни (юзига) тарсаки туширди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга уни озод қилишимизни буюрдилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Ҳусайн ибн Абдурраҳмондан бирдан ортиқ (рови) ривоят қилган; улардан баъзилари ҳадисда: «Унинг юзига тарсаки туширди,» деб зикр қилган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ بِمِلَّةٍ غَيْرِ الإِسْلاَمِ كَاذِبًا فَهُوَ كَمَا قَالَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِمِلَّةٍ سِوَى الإِسْلاَمِ فَقَالَ هُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ إِنْ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا فَفَعَلَ ذَلِكَ الشَّىْءَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ أَتَى عَظِيمًا وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ أَبُو عُبَيْدٍ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْكَفَّارَةُ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ, Ҳишом ад-Даставоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Қилобадан, у Собит ибниз-Заҳҳокдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ёлғон (қасд) билан Исломдан бошқа бир миллат (дин) билан қасам ичса, у ўзи айтгандек бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу масалада ихтилоф қилганлар: агар бир киши Исломдан ўзга бир миллат билан қасам ичиб: «Агар шундай-шундай қилсам, мен яҳудий ёки насронийман,» деса-ю, сўнг ўша ишни қилса. Баъзилари: «У катта (гуноҳ) қилибди, лекин унга каффарот йўқ,» дедилар; бу Мадина аҳлининг сўзи бўлиб, Молик ибн Анас ҳам шуни айтади, Абу Убайд ҳам шу сўзга борган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан, тобиинлардан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Унга бунда каффарот бор,» дедилар; бу Суфён, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الرُّعَيْنِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الْيَحْصُبِيِّ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُخْتِي نَذَرَتْ أَنْ تَمْشِيَ إِلَى الْبَيْتِ حَافِيَةً غَيْرَ مُخْتَمِرَةٍ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ لاَ يَصْنَعُ بِشَقَاءِ أُخْتِكَ شَيْئًا فَلْتَرْكَبْ وَلْتَخْتَمِرْ وَلْتَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Суфёндан, у Яҳё ибн Саиддан, у Убайдуллоҳ ибн Заҳрдан, у Абу Саид ар-Руайнийдан, у Абдуллоҳ ибн Молик ал-Яҳсубийдан, у Уқба ибн Омир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен: «Эй Расулаллоҳ, опам ялангоёқ ва бошини ўрамаган ҳолда (Каъба) Байтигача юриб боришни назр қилибди,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ сенинг опангнинг азоб чекиши билан ҳеч нарса қилмайди (бунга муҳтож эмас). У мингашиб боссин, бошини ўрасин ва уч кун рўза тутсин,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ مِنْكُمْ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ وَاللاَّتِ وَالْعُزَّى فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَنْ قَالَ تَعَالَ أُقَامِرْكَ فَلْيَتَصَدَّقْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الْمُغِيرَةِ هُوَ الْخَوْلاَنِيُّ الْحِمْصِيُّ وَاسْمُهُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ الْحَجَّاجِ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Муғийра ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: бизга аз-Зуҳрий ривоят қилди, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан ким қасам ичганида қасамида: «Лот ва Уззо ҳаққи,» деса, у «Ла илаҳа иллаллоҳ» десин; ким: «Кел, сен билан қимор ўйнай,» деса, у садақа берсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Муғийра ал-Хавлоний ал-Ҳимсий бўлиб, исми Абдулқуддус ибнул-Ҳажжождир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، اسْتَفْتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ تُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اقْضِهِ عَنْهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Ибн Шиҳобдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Саъд ибн Убода Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан онаси зиммасида бўлган, уни адо этишдан олдин вафот этган бир назр ҳақида фатво сўради. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни онангнинг ўрнига адо эт,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هُوَ أَخُو سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَيُّمَا امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا كَانَ فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ وَأَيُّمَا امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ امْرَأَتَيْنِ مُسْلِمَتَيْنِ كَانَتَا فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُمَا عُضْوًا مِنْهُ وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ أَعْتَقَتْ امْرَأَةً مُسْلِمَةً كَانَتْ فَكَاكَهَا مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهَا عُضْوًا مِنْهَا قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِتْقَ الذُّكُورِ لِلرِّجَالِ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ الْإِنَاثِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا كَانَ فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, у деди: бизга Имрон ибн Уяйна — у Суфён ибн Уяйнанинг укаси — ривоят қилди, у Ҳусайндан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Абу Умома ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бошқа саҳобаларидан, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Қайси бир мусулмон киши бир мусулмон кишини озод қилса, у (озод қилинган киши) унинг дўзахдан қутқарувчиси бўлади: ундан ҳар бир аъзо унга (озод қилувчига) бир аъзо эвазига (нажот) бўлади. Қайси бир мусулмон киши икки мусулмон аёлни озод қилса, иккаласи унинг дўзахдан қутқарувчиси бўлади: улардан ҳар бир аъзо унга бир аъзо эвазига (нажот) бўлади. Қайси бир мусулмон аёл бир мусулмон аёлни озод қилса, у унинг дўзахдан қутқарувчиси бўлади: ундан ҳар бир аъзо унга бир аъзо эвазига (нажот) бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис бу тарафдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Исо деди: Ҳадисда эркаклар учун эркакларни озод қилиш аёлларни озод қилишдан афзалроқ эканига далолат бор, чунки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир мусулмон кишини озод қилса, у (киши) унинг дўзахдан қутқарувчиси бўлади: ундан ҳар бир аъзо унга бир аъзо эвазига (нажот) бўлади,» деганлар.