Амр ва наҳй

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا دَخَلَ النَّقْصُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ الرَّجُلُ يَلْقَى الرَّجُلَ فَيَقُولُ يَا هَذَا اتَّقِ اللَّهِ وَدَعْ مَا تَصْنَعُ فَإِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لَكَ ثُمَّ يَلْقَاهُ مِنَ الْغَدِ فَلاَ يَمْنَعُهُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَقَعِيدَهُ فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏{‏ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ فَاسِقُونَ ‏}‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ كَلاَّ وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدَىِ الظَّالِمِ وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا وَلَتَقْصُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ قَصْرًا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий ривоят қилди, бизга Юнус ибн Рошид ривоят қилди, у Али ибн Базиймадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан ривоят қилди. У айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Бану Исроилга кирган дастлабки нуқсон шу эдики, киши (бошқа) кишини учратиб: ‹Эй фалончи, Аллаҳдан қўрқ ва қилаётган ишингни қўй, чунки у сенга ҳалол эмас›, дерди. Кейин эртаси куни уни учратганда, бу уни у билан бирга овқатланиши, ичиши ва ўтиришидан тўсмасди. Улар шундай қилганларида, Аллаҳ уларнинг баъзиларининг қалбларини баъзиларига (ўхшатиб) уриб қўйди». Сўнг дедилар: ‹Бану Исроилдан кофир бўлганлар Довуд ва Ийсо ибн Марям тилида лаънатландилар... фосиқлардир (оятигача)›. Сўнг дедилар: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, албатта яхшиликка буюрасизлар ва ёмонликдан қайтарасизлар, золимнинг қўлидан ушлайсизлар, уни ҳаққа қаттиқ мажбур қиласизлар ва ҳаққа қисиб қўясизлар».

حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ الْحَنَّاطُ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ زَادَ ‏ "‏ أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ بِقُلُوبِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ ثُمَّ لَيَلْعَنَنَّكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الْمُحَارِبِيُّ عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَالِمٍ الأَفْطَسِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ رَوَاهُ خَالِدٌ الطَّحَّانُ عَنِ الْعَلاَءِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ ‏.‏

Бизга Халаф ибн Ҳишом ривоят қилди, бизга Абу Шиҳоб ал-Ҳаннот ривоят қилди, у ал-Алоо ибн ал-Мусайябдан, у Амр ибн Муррадан, у Солимдан, у Абу Убайдадан, у Ибн Масъуддан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан шунга ўхшашини ривоят қилди ва қўшди: «Ёки Аллаҳ баъзиларингизнинг қалбларини баъзиларингизга уриб қўяди, сўнг уларни лаънатлаганидек сизларни лаънатлайди». Абу Довуд айтди: Буни ал-Муҳорибий ал-Алоо ибн ал-Мусайябдан, у Абдуллаҳ ибн Амр ибн Муррадан, у Солим ал-Афтасдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллаҳдан ривоят қилди. Ва уни Холид ат-Таҳҳон ал-Алоодан, у Амр ибн Муррадан, у Абу Убайдадан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، - الْمَعْنَى - عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَ أَنْ حَمِدَ اللَّهَ، وَأَثْنَى، عَلَيْهِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ وَتَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَوَاضِعِهَا ‏{‏ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ‏}‏ قَالَ عَنْ خَالِدٍ وَإِنَّا سَمِعْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَمْرٌو عَنْ هُشَيْمٍ وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ قَوْمٍ يُعْمَلُ فِيهِمْ بِالْمَعَاصِي ثُمَّ يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يُغَيِّرُوا ثُمَّ لاَ يُغَيِّرُوا إِلاَّ يُوشِكُ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ مِنْهُ بِعِقَابٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ كَمَا قَالَ خَالِدٌ أَبُو أُسَامَةَ وَجَمَاعَةٌ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ فِيهِ ‏"‏ مَا مِنْ قَوْمٍ يُعْمَلُ فِيهِمْ بِالْمَعَاصِي هُمْ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَعْمَلُهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ваҳб ибн Бақийя ривоят қилди, у Холиддан; (ҳ) ва бизга Амр ибн Авн ривоят қилди, бизга Ҳушайм хабар берди — маъно (бир хил) — у Исмоилдан, у Қайсдан ривоят қилди. У айтди: Абу Бакр Аллаҳга ҳамд ва сано айтганидан кейин деди: «Эй одамлар, сизлар бу оятни ўқийсизлар ва уни ўз ўрнига қўймайсизлар: ‹Ўзингизни асранглар, агар сиз тўғри йўлдан борсангиз, адашган киши сизга зарар етказмайди›». Холиддан (ривоятда): «Ва биз Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдик: ‹Одамлар золимни кўриб, унинг қўлидан ушламасалар, Аллаҳ уларнинг ҳаммасини азоб билан қамраб олиши яқиндир›». Амр эса Ҳушаймдан (ривоятда): «Ва мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим: ‹Бир қавм орасида гуноҳлар қилиниб, улар ўзгартиришга қодир бўлсалар-да ўзгартирмасалар, Аллаҳ уларни ўзидан азоб билан қамраб олиши яқиндир›». Абу Довуд айтди: Холид айтганидек, Абу Усома ва бир жамоа ҳам ривоят қилди. Шуъба эса унда: «Бир қавм орасида уларнинг гуноҳ қилувчилари (гуноҳни инкор қилувчилардан) кўпроқ бўлиб, гуноҳлар қилинса», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - أَظُنُّهُ - عَنِ ابْنِ جَرِيرٍ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا مِنْ رَجُلٍ يَكُونُ فِي قَوْمٍ يُعْمَلُ فِيهِمْ بِالْمَعَاصِي يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يُغَيِّرُوا عَلَيْهِ فَلاَ يُغَيِّرُوا إِلاَّ أَصَابَهُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَمُوتُوا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, бизга Абу Ишоқ ривоят қилди — уни Ибн Жаридан деб ўйлайман — у Жаридан ривоят қилди. У айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Бир киши гуноҳлар қилинаётган қавм ичида бўлиб, улар уни (гуноҳни) ўзгартиришга қодир бўла туриб ўзгартирмасалар, албатта Аллаҳ уларга ўлишидан олдин азоб етказади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَعَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ رَأَى مُنْكَرًا فَاسْتَطَاعَ أَنْ يُغَيِّرَهُ بِيَدِهِ فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَطَعَ هَنَّادٌ بَقِيَّةَ الْحَدِيثِ - وَفَّاهُ ابْنُ الْعَلاَءِ - ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ بِلِسَانِهِ فَبِقَلْبِهِ وَذَلِكَ أَضْعَفُ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Алоо ва Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилиб айтдилар: Бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Исмоил ибн Ражодан, у отасидан, у Абу Саъиддан, ҳамда Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан, у Абу Саъид ал-Худрийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Ким бир ёмонликни кўрса ва уни қўли билан ўзгартиришга қодир бўлса, қўли билан ўзгартирсин». Ҳаннод ҳадиснинг қолганини қисқартирди — Ибн ал-Алоо эса уни тўла келтирди: «Агар қодир бўлмаса, тили билан, агар тили билан ҳам қодир бўлмаса, қалби билан, бу эса иймоннинг энг заифидир».

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ، سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي حَكِيمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ جَارِيَةَ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ يَا أَبَا ثَعْلَبَةَ كَيْفَ تَقُولُ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ‏}‏ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْىٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ - يَعْنِي بِنَفْسِكَ - وَدَعْ عَنْكَ الْعَوَامَّ فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامَ الصَّبْرِ الصَّبْرُ فِيهِ مِثْلُ قَبْضٍ عَلَى الْجَمْرِ لِلْعَامِلِ فِيهِمْ مِثْلُ أَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلاً يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَنِي غَيْرُهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْهُمْ قَالَ ‏"‏ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абур-Рабиъ Сулаймон ибн Довуд ал-Атакий ривоят қилди, бизга Ибнул-Муборак ривоят қилди, у Утба ибн Абу Ҳакиймдан ривоят қилди. У айтди: Менга Амр ибн Жория ал-Лахмий ривоят қилди, менга Абу Умайя аш-Шаъбоний ривоят қилди. У айтди: Мен Абу Саълаба ал-Хушанийдан сўраб: «Эй Абу Саълаба, ‹Ўзингизни асранглар› деган бу оят ҳақида нима дейсан?» дедим. У: «Аллаҳга қасамки, сен буни билувчидан сўрадинг. Мен буни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан сўрадим, у дедилар: ‹Йўқ, балки яхшиликка буюринглар ва ёмонликдан қайтаринглар. Токи итоат қилинадиган бахиллик, эргашилган ҳавойи нафс, устун қўйилган дунё ва ҳар бир фикр эгасининг ўз фикрига мағрурлигини кўрганингда, ўзингни (асра) — яъни ўз нафсинг билан шуғуллан — ва омма (ишини) ўзингдан қўй. Чунки сизлардан кейин сабр кунлари (келади). У вақтда сабр чўғни қўлда ушлаб туришдек бўлади. У пайтда амал қилувчига шундай амал қилувчи эллик кишининг ажридай ажр берилади›». Бошқа (рови) менга қўшимча қилди: У деди: «Эй Расулуллаҳ, улардан эллик кишининг ажрими?» У: «Сизлардан эллик кишининг ажри», деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، أَنَّ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ أَبِي حَازِمٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَيْفَ بِكُمْ وَبِزَمَانٍ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ يُوشِكُ أَنْ يَأْتِيَ زَمَانٌ يُغَرْبَلُ النَّاسُ فِيهِ غَرْبَلَةً تَبْقَى حُثَالَةٌ مِنَ النَّاسِ قَدْ مَرِجَتْ عُهُودُهُمْ وَأَمَانَاتُهُمْ وَاخْتَلَفُوا فَكَانُوا هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ فَقَالُوا وَكَيْفَ بِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ تَأْخُذُونَ مَا تَعْرِفُونَ وَتَذَرُونَ مَا تُنْكِرُونَ وَتُقْبِلُونَ عَلَى أَمْرِ خَاصَّتِكُمْ وَتَذَرُونَ أَمْرَ عَامَّتِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Бизга ал-Қаънабий ривоят қилди, унга Абдулазиз ибн Абу Ҳозим отасидан ривоят қилди, у Умора ибн Амрдан, у Абдуллаҳ ибн Амр ибн ал-Осдан ривоят қилди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Сизлар ва бир замон қандай бўлар экан», ёки: «Яқинда шундай замон келадики, унда одамлар эланиб, улардан тўкинди (энг яроқсизлари) қолади. Уларнинг аҳдлари ва омонатлари аралашиб кетган, ихтилоф қилган бўладилар ва шундай бўлиб қоладилар», деб бармоқларини бир-бирига чалиштирдилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, биз қандай бўламиз?» дедилар. У: «Билган нарсаларингизни оласизлар, инкор қилган нарсаларингизни ташлайсизлар, ўз хослигингиз (шахсий) ишингизга юзланасизлар ва оммангиз ишини ташлайсизлар», дедилар. Абу Довуд айтди: Шу тариқа Абдуллаҳ ибн Амрдан Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан бир неча йўл билан ривоят қилинди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ أَبِي الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ ذَكَرَ الْفِتْنَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ النَّاسَ قَدْ مَرِجَتْ عُهُودُهُمْ وَخَفَّتْ أَمَانَاتُهُمْ وَكَانُوا هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ قَالَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ كَيْفَ أَفْعَلُ عِنْدَ ذَلِكَ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ قَالَ ‏"‏ الْزَمْ بَيْتَكَ وَامْلِكْ عَلَيْكَ لِسَانَكَ وَخُذْ بِمَا تَعْرِفُ وَدَعْ مَا تُنْكِرُ وَعَلَيْكَ بِأَمْرِ خَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعْ عَنْكَ أَمْرَ الْعَامَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Абдуллаҳ ривоят қилди, бизга ал-Фазл ибн Дукайн ривоят қилди, бизга Юнус ибн Абу Ишоқ ривоят қилди, у Ҳилол ибн Хаббоб Абул-Алоодан ривоят қилди. У айтди: Менга Икрима ривоят қилди, менга Абдуллаҳ ибн Амр ибн ал-Ос ривоят қилди. У айтди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам атрофида турганимизда, у фитнани зикр қилиб дедилар: «Одамларнинг аҳдлари аралашиб, омонатлари енгиллашганини ва шундай бўлиб қолганини кўрсангиз», деб бармоқларини бир-бирига чалиштирдилар. У айтди: Мен унга туриб: «Ўшанда мен нима қилайин, Аллаҳ мени сенга фидо қилсин?» дедим. У: «Уйингда ўтир, тилингни ўзингга ҳоким қил, билган нарсангни ол, инкор қилган нарсангни ташла, ўз хос нафсинг иши билан шуғуллан ва омма ишини ўзингдан қўй», дедилар.