حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ أُمِّ مُوسَى، عَنْ عَلِيٍّ، عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ كَانَ آخِرُ كَلاَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الصَّلاَةَ الصَّلاَةَ اتَّقُوا اللَّهَ فِيمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ " .
Бизга Зуҳайр ибн Ҳарб ва Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, иккаласи айтди: бизга Муҳаммад ибнул Фузайл ривоят қилди, у Муғийрадан, у Умму Мусодан, у Алий алайҳис саломдан ривоят қилди. У айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг охирги сўзлари: «Намозга, намозга! Қўл остингиздагилар (қулларингиз) ҳақида Аллаҳдан қўрқинглар» (деган сўзлар) эди.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ أَبَا ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ غَلِيظٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ مِثْلُهُ قَالَ فَقَالَ الْقَوْمُ يَا أَبَا ذَرٍّ لَوْ كُنْتَ أَخَذْتَ الَّذِي عَلَى غُلاَمِكَ فَجَعَلْتَهُ مَعَ هَذَا فَكَانَتْ حُلَّةً وَكَسَوْتَ غُلاَمَكَ ثَوْبًا غَيْرَهُ . قَالَ فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ إِنِّي كُنْتُ سَابَبْتُ رَجُلاً وَكَانَتْ أُمُّهُ أَعْجَمِيَّةً فَعَيَّرْتُهُ بِأُمِّهِ فَشَكَانِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ " . قَالَ " إِنَّهُمْ إِخْوَانُكُمْ فَضَّلَكُمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَمَنْ لَمْ يُلاَئِمْكُمْ فَبِيعُوهُ وَلاَ تُعَذِّبُوا خَلْقَ اللَّهِ " .
Бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди, у Аъмашдан, у Маърур ибн Сувайддан ривоят қилди. У айтди: Мен Абу Заррни Рабазада кўрдим, унинг устида қалин чопон, хизматкорининг устида ҳам худди шундай (чопон) бор эди. Қавм: «Ё Абу Зарр, агар хизматкоринг устидагини олиб, буни унга қўшсанг, бир сидра кийим (ҳулла) бўларди, хизматкорингга эса бошқа кийим кийдирсанг», деди. Шунда Абу Зарр айтди: Мен бир киши билан сўкишиб қолган эдим, унинг онаси ажамий (араб бўлмаган) аёл эди. Мен уни онаси билан айблаб койидим. У эса мени Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга шикоят қилди. У: «Ё Абу Зарр, сен ўзингда жоҳилият (иллати) бўлган кишисан», дедилар. Сўнг: «Улар сизнинг биродарларингиздир, Аллаҳ сизларни улардан устун қилди. Ким сизларга мувофиқ келмаса (хизматга ярамаса), уни сотинг, лекин Аллаҳнинг махлуқотига азоб берманглар», дедилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَإِذَا عَلَيْهِ بُرْدٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ مِثْلُهُ فَقُلْنَا يَا أَبَا ذَرٍّ لَوْ أَخَذْتَ بُرْدَ غُلاَمِكَ إِلَى بُرْدِكَ فَكَانَتْ حُلَّةً وَكَسَوْتَهُ ثَوْبًا غَيْرَهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِخْوَانُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدَيْهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ وَلْيَكْسُهُ مِمَّا يَلْبَسُ وَلاَ يُكَلِّفْهُ مَا يَغْلِبُهُ فَإِنْ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيُعِنْهُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ نُمَيْرٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ .
Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, бизга Аъмаш ривоят қилди, у Маърур ибн Сувайддан ривоят қилди. У айтди: Биз Рабазада Абу Заррнинг олдига кирдик, унинг устида бир чопон, хизматкорининг устида ҳам худди шундай (чопон) бор эди. Биз: «Ё Абу Зарр, агар хизматкорингнинг чопонини ўз чопонингга қўшиб олсанг, бир сидра кийим (ҳулла) бўларди, унга эса бошқа кийим кийдирсанг», дедик. У айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деганларини эшитдим: «Улар сизнинг биродарларингиздир, Аллаҳ уларни сизнинг қўл остингизга қилди. Кимнинг биродари унинг қўл остида бўлса, ўзи ейдиган нарсадан унга едирсин, ўзи киядиган нарсадан унга кийдирсин ва унга тоқатидан ортиқ иш юкламасин. Агар унга тоқатидан ортиқ иш юкласа, унга ёрдам берсин». Абу Довуд айтди: Буни Ибн Нумайр Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ كُنْتُ أَضْرِبُ غُلاَمًا لِي فَسَمِعْتُ مِنْ خَلْفِي صَوْتًا " اعْلَمْ أَبَا مَسْعُودٍ " . قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى مَرَّتَيْنِ " لَلَّهُ أَقْدَرُ عَلَيْكَ مِنْكَ عَلَيْهِ " . فَالْتَفَتُّ فَإِذَا هُوَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ . قَالَ " أَمَا إِنَّكَ لَوْ لَمْ تَفْعَلْ لَلَفَعَتْكَ النَّارُ أَوْ " لَمَسَّتْكَ النَّارُ " .
Бизга Муҳаммад ибнул Ало ривоят қилди. У айтди: бизга Абу Муовия ривоят қилди (ҳ), ва бизга Ибнул Мусанно ривоят қилди. У айтди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Аъмашдан, у Иброҳим ат-Таймийдан, у отасидан, у Абу Масъуд ал-Ансорийдан ривоят қилди. У айтди: Мен ўзимнинг бир хизматкоримни ураётган эдим, ортимдан: «Билиб қўй, эй Абу Масъуд» — Ибнул Мусанно: икки марта, деди — «Аллаҳ сенга сендан унга (қила олганингдан) кўра қодирроқдир», деган овозни эшитдим. Мен ўгирилсам, у Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам эканлар. Мен: «Ё Расулуллаҳ, у Аллаҳ юзи учун озоддир», дедим. У: «Билки, агар буни қилмаганингда, дўзах сени қоплаб олар эди ёки сени дўзах ўртар эди», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ نَحْوَهُ قَالَ كُنْتُ أَضْرِبُ غُلاَمًا لِي أَسْوَدَ بِالسَّوْطِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَمْرَ الْعِتْقِ .
Бизга Абу Комил ривоят қилди, бизга Абдулвоҳид ривоят қилди, у Аъмашдан унинг исноди ва маъноси билан шунга ўхшаш ривоят қилди. У айтди: Мен ўзимнинг бир қора хизматкоримни қамчи билан ураётган эдим, ва у озод қилиш ишини зикр қилмади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ مُوَرِّقٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ لاَءَمَكُمْ مِنْ مَمْلُوكِيكُمْ فَأَطْعِمُوهُ مِمَّا تَأْكُلُونَ وَاكْسُوهُ مِمَّا تَكْتَسُونَ وَمَنْ لَمْ يُلاَئِمْكُمْ مِنْهُمْ فَبِيعُوهُ وَلاَ تُعَذِّبُوا خَلْقَ اللَّهِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Амр ар-Розий ривоят қилди, бизга Жарийр Мансурдан, у Мужоҳиддан, у Маварриқдан, у Абу Зарр розияллаҳу анҳудан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Мамлукларингиздан (қулларингиздан) сизга мувофиқ (мос) бўлганини ўзингиз ейдиган нарсадан едиринг ва ўзингиз киядиган нарсадан кийдиринг. Улардан сизга мувофиқ бўлмаганини эса сотинг ва Аллаҳнинг махлуқотига азоб берманг».
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زُفَرَ، عَنْ بَعْضِ بَنِي رَافِعِ بْنِ مَكِيثٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ مَكِيثٍ، وَكَانَ، مِمَّنْ شَهِدَ الْحُدَيْبِيَةَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " حُسْنُ الْمَلَكَةِ نَمَاءٌ وَسُوءُ الْخُلُقِ شُؤْمٌ " .
Бизга Иброҳим ибн Мусо ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ хабар берди, бизга Маъмар Усмон ибн Зуфардан, у Рофиъ ибн Макийснинг баъзи ўғилларидан, улар Рофиъ ибн Макийсдан хабар берди. У Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан бирга Ҳудайбияда ҳозир бўлганлардан эди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Қўл остидагиларга (эгалик қилишда) яхши муомалада бўлиш барака, ёмон ахлоқ эса шумликдир».
حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُصَفَّى، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ زُفَرَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ رَافِعِ بْنِ مَكِيثٍ، عَنْ عَمِّهِ الْحَارِثِ بْنِ رَافِعِ بْنِ مَكِيثٍ، وَكَانَ، رَافِعٌ مِنْ جُهَيْنَةَ قَدْ شَهِدَ الْحُدَيْبِيَةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " حُسْنُ الْمَلَكَةِ نَمَاءٌ وَسُوءُ الْخُلُقِ شُؤْمٌ " .
Бизга Ибнул-Мусаффо ривоят қилди, бизга Бақийя ривоят қилди, бизга Усмон ибн Зуфар ривоят қилди, у деди: Менга Муҳаммад ибн Холид ибн Рофиъ ибн Макийс, у амакиси Ҳорис ибн Рофиъ ибн Макийсдан ривоят қилди. Рофиъ Жуҳайна қабиласидан бўлиб, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан бирга Ҳудайбияда ҳозир бўлган эди. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди. У дедилар: «Қўл остидагиларга (эгалик қилишда) яхши муомалада бўлиш барака, ёмон ахлоқ эса шумликдир».
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، - وَهَذَا حَدِيثُ الْهَمْدَانِيِّ وَهُوَ أَتَمُّ - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ جُلَيْدٍ الْحَجْرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو يَقُولُ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَمْ نَعْفُو عَنِ الْخَادِمِ فَصَمَتَ ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِ الْكَلاَمَ فَصَمَتَ فَلَمَّا كَانَ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ " اعْفُوا عَنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً " .
Бизга Аҳмад ибн Саъийд ал-Ҳамдоний ва Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ ривоят қилди — бу Ҳамдонийнинг ҳадиси бўлиб, у тўлиқроқдир — иккови деди: Бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: Менга Абу Ҳониъ ал-Хавлоний Аббос ибн Жулайд ал-Ҳажрийдан хабар берди. У деди: Мен Абдуллаҳ ибн Амрнинг шундай деганини эшитдим: Бир киши Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиларига келиб деди: «Эй Аллаҳнинг Расули, хизматкорни неча марта авф қилайлик?» У жим қолдилар. Сўнг у сўзини такрорлади, У яна жим қолдилар. Учинчи марта бўлганда дедилар: «Уни ҳар куни етмиш марта авф қилинглар».
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنَا ح، وَحَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا فُضَيْلٌ، - يَعْنِي ابْنَ غَزْوَانَ - عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْقَاسِمِ، نَبِيُّ التَّوْبَةِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَذَفَ مَمْلُوكَهُ وَهُوَ بَرِيءٌ مِمَّا قَالَ جُلِدَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَدًّا " . قَالَ مُؤَمَّلٌ حَدَّثَنَا عِيسَى عَنِ الْفُضَيْلِ يَعْنِي ابْنَ غَزْوَانَ .
Бизга Иброҳим ибн Мусо ар-Розий ривоят қилди, у деди: Бизга хабар берди (ҳ), ва бизга Муъаммал ибн ал-Фадл ал-Ҳарроний ривоят қилди, у деди: Бизга Ийсо хабар берди, бизга Фудайл — яъни ибн Ғазвон — Ибн Аби Нуъмдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У деди: Менга Абул-Қосим, тавба пайғамбари соллаллаҳу алайҳи васаллам ривоят қилдилар: «Ким мамлукини (қулини), унинг айтган нарсасидан поклик ҳолида, (ёлғондан) қазф қилса (зинода айбласа), Қиёмат куни унга ҳад (жазо) урилади». Муъаммал деди: Бизга Ийсо ал-Фудайлдан, яъни ибн Ғазвондан ривоят қилди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ كُنَّا نُزُولاً فِي دَارِ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ وَفِينَا شَيْخٌ فِيهِ حِدَّةٌ وَمَعَهُ جَارِيَةٌ فَلَطَمَ وَجْهَهَا فَمَا رَأَيْتُ سُوَيْدًا أَشَدَّ غَضَبًا مِنْهُ ذَاكَ الْيَوْمَ قَالَ عَجَزَ عَلَيْكَ إِلاَّ حُرُّ وَجْهِهَا لَقَدْ رَأَيْتُنَا سَابِعَ سَبْعَةٍ مِنْ وَلَدِ مُقَرِّنٍ وَمَا لَنَا إِلاَّ خَادِمٌ فَلَطَمَ أَصْغَرُنَا وَجْهَهَا فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعِتْقِهَا .
Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Фудайл ибн Иёд Ҳусайндан, у Ҳилол ибн Ясофдан ривоят қилди. У деди: Биз Сувайд ибн Муқарриннинг уйида меҳмон бўлиб турган эдик. Орамизда жаҳли тез бир чол бор эди, унинг бир чўриси (қиз хизматкори) бор эди. У унинг юзига шапалоқ урди. Мен Сувайдни ўша кунидагидек ғазабга тўлганини кўрмаганман. У деди: «Фақат унинг юзигина қолдими сенга (уришга)? Бизни — Муқарриннинг фарзандларининг еттинчисини — кўрганман, бизнинг биттагина хизматкоримиздан бошқа ҳеч нарсамиз йўқ эди. Бизнинг энг кичигимиз унинг юзига шапалоқ урди, шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам бизни уни озод қилишимизга буюрдилар».
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ، قَالَ لَطَمْتُ مَوْلًى لَنَا فَدَعَاهُ أَبِي وَدَعَانِي فَقَالَ اقْتَصَّ مِنْهُ فَإِنَّا مَعْشَرَ بَنِي مُقَرِّنٍ كُنَّا سَبْعَةً عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ لَنَا إِلاَّ خَادِمٌ . فَلَطَمَهَا رَجُلٌ مِنَّا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَعْتِقُوهَا " . قَالُوا إِنَّهُ لَيْسَ لَنَا خَادِمٌ غَيْرَهَا . قَالَ " فَلْتَخْدُمْهُمْ حَتَّى يَسْتَغْنُوا فَإِذَا اسْتَغْنَوْا فَلْيُعْتِقُوهَا " .
Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Яҳё Суфёндан ривоят қилди. У деди: Менга Салама ибн Куҳайл ривоят қилди, у деди: Менга Муовия ибн Сувайд ибн Муқаррин ривоят қилди. У деди: Мен бизнинг бир мавломизнинг (озод қилинган қули) юзига шапалоқ урдим. Отам уни ва мени чақирди-да деди: «Ундан қасос ол». Зеро биз Муқаррин ўғиллари жамоаси Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам замонида етти киши эдик ва бизнинг биттагина хизматкоримиздан бошқа ҳеч нарсамиз йўқ эди. Биздан бир киши унинг юзига шапалоқ урди. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Уни озод қилинглар». Улар деди: «Бизнинг ундан бошқа хизматкоримиз йўқ». У дедилар: «Бас, улар бой бўлгунча (керакмас бўлгунча) уларга хизмат қилсин. Бой бўлганларида эса уни озод қилсинлар».
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَأَبُو كَامِلٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، ذَكْوَانَ عَنْ زَاذَانَ، قَالَ أَتَيْتُ ابْنَ عُمَرَ وَقَدْ أَعْتَقَ مَمْلُوكًا لَهُ فَأَخَذَ مِنَ الأَرْضِ عُودًا أَوْ شَيْئًا فَقَالَ مَا لِي فِيهِ مِنَ الأَجْرِ مَا يَسْوَى هَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ لَطَمَ مَمْلُوكَهُ أَوْ ضَرَبَهُ فَكَفَّارَتُهُ أَنْ يُعْتِقَهُ " .
Бизга Мусаддад ва Абу Комил ривоят қилди, иккови деди: Бизга Абу Авона Фиросдан, у Абу Солиҳ Заквондан, у Зозондан ривоят қилди. У деди: Мен Ибн Умарнинг олдига келдим, у ўзининг бир мамлукини озод қилган эди. У ердан бир чўп ёки бир нарса олиб деди: «Бунга тенг келадиган ҳам ажр менга бунда йўқ. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Ким мамлукининг юзига шапалоқ урса ёки уни урса, унинг каффорати уни озод қилишидир›».