Мадина йўлларидаги ва Пайғамбар намоз ўқиган масжидлар

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، قَالَ رَأَيْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَتَحَرَّى أَمَاكِنَ مِنَ الطَّرِيقِ فَيُصَلِّي فِيهَا، وَيُحَدِّثُ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يُصَلِّي فِيهَا، وَأَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي تِلْكَ الأَمْكِنَةِ‏.‏ وَحَدَّثَنِي نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي فِي تِلْكَ الأَمْكِنَةِ‏.‏ وَسَأَلْتُ سَالِمًا، فَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ وَافَقَ نَافِعًا فِي الأَمْكِنَةِ كُلِّهَا إِلاَّ أَنَّهُمَا اخْتَلَفَا فِي مَسْجِدٍ بِشَرَفِ الرَّوْحَاءِ‏.‏

Муҳаммад ибн Абу Бакр Муқаддамий бизга айтди: Фузайл ибн Сулаймон бизга айтди: Мусо ибн Уқба бизга айтди: У деди: Мен Солим ибн Абдуллаҳни йўлда баъзи жойларни излаб, ўша ерларда намоз ўқиганини кўрдим. У отаси ўша ерларда намоз ўқиганини ва отаси Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни ўша жойларда намоз ўқиганини кўрганини айтиб берарди. Менга Нофиъ Ибн Умардан айтдики, у ҳам ўша жойларда намоз ўқирди. Мен Солимдан сўрадим, у барча жойларда Нофиъга мувофиқ бўлди, фақат Равҳо қирраидаги бир масжид ҳақида улар ихтилоф қилдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْزِلُ بِذِي الْحُلَيْفَةِ حِينَ يَعْتَمِرُ، وَفِي حَجَّتِهِ حِينَ حَجَّ، تَحْتَ سَمُرَةٍ فِي مَوْضِعِ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِذِي الْحُلَيْفَةِ، وَكَانَ إِذَا رَجَعَ مِنْ غَزْوٍ كَانَ فِي تِلْكَ الطَّرِيقِ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ هَبَطَ مِنْ بَطْنِ وَادٍ، فَإِذَا ظَهَرَ مِنْ بَطْنِ وَادٍ أَنَاخَ بِالْبَطْحَاءِ الَّتِي عَلَى شَفِيرِ الْوَادِي الشَّرْقِيَّةِ، فَعَرَّسَ ثَمَّ حَتَّى يُصْبِحَ، لَيْسَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِحِجَارَةٍ، وَلاَ عَلَى الأَكَمَةِ الَّتِي عَلَيْهَا الْمَسْجِدُ، كَانَ ثَمَّ خَلِيجٌ يُصَلِّي عَبْدُ اللَّهِ عِنْدَهُ، فِي بَطْنِهِ كُثُبٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَمَّ يُصَلِّي، فَدَحَا السَّيْلُ فِيهِ بِالْبَطْحَاءِ حَتَّى دَفَنَ ذَلِكَ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي فِيهِ‏.‏

Иброҳим ибн Мунзир бизга айтди: Анас ибн Иёз бизга айтди: Мусо ибн Уқба бизга айтди, Нофиъдан, Абдуллаҳ унга хабар беришича: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам умра қилганларида ва ҳаж қилган ҳажларида Зул-Ҳулайфада, Зул-Ҳулайфадаги масжид ўрнидаги бир самура (тиканли дарахт) остига тушардилар. У зот бирор ғазотдан ўша йўл орқали қайтсалар ёки ҳаж ёки умрадан қайтсалар, водий ичига тушардилар. Водий ичидан чиққач, водийнинг шарқий қирғоғидаги ботқоқ жойга тушиб, тонггача шу ерда дам олардилар. Бу жой тошдан қурилган масжид ёнида эмас, масжид жойлашган тепалик устида ҳам эмас эди. У ерда бир жилға бор эди, Абдуллаҳ унинг ёнида намоз ўқирди, унинг ичида қум тепалари бор эди, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўша ерда намоз ўқиган эдилар. Сўнг сел уни ботқоқ лой билан тўлдириб, Абдуллаҳ намоз ўқийдиган ўша жойни кўмиб юборди.

وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى حَيْثُ الْمَسْجِدُ الصَّغِيرُ الَّذِي دُونَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِشَرَفِ الرَّوْحَاءِ، وَقَدْ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَعْلَمُ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ صَلَّى فِيهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ثَمَّ عَنْ يَمِينِكَ حِينَ تَقُومُ فِي الْمَسْجِدِ تُصَلِّي، وَذَلِكَ الْمَسْجِدُ عَلَى حَافَةِ الطَّرِيقِ الْيُمْنَى، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ، بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَسْجِدِ الأَكْبَرِ رَمْيَةٌ بِحَجَرٍ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Умар унга айтдики: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Равҳо қирраидаги масжиддан берироқдаги кичик масжид жойида намоз ўқиганлар. Абдуллаҳ Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам намоз ўқиган жойни биларди ва: ‹У масжидда намоз ўқиш учун турганингда, ўнг томонингда›, дерди. Ўша масжид йўлнинг ўнг четида, Маккага кетаётганингда жойлашган. Унинг билан катта масжид ораси бир тош отими ёки шунга яқин.

وَأَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ يُصَلِّي إِلَى الْعِرْقِ الَّذِي عِنْدَ مُنْصَرَفِ الرَّوْحَاءِ، وَذَلِكَ الْعِرْقُ انْتِهَاءُ طَرَفِهِ عَلَى حَافَةِ الطَّرِيقِ، دُونَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُنْصَرَفِ، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ‏.‏ وَقَدِ ابْتُنِيَ ثَمَّ مَسْجِدٌ، فَلَمْ يَكُنْ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ، كَانَ يَتْرُكُهُ عَنْ يَسَارِهِ وَوَرَاءَهُ، وَيُصَلِّي أَمَامَهُ إِلَى الْعِرْقِ نَفْسِهِ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَرُوحُ مِنَ الرَّوْحَاءِ، فَلاَ يُصَلِّي الظُّهْرَ حَتَّى يَأْتِيَ ذَلِكَ الْمَكَانَ فَيُصَلِّي فِيهِ الظُّهْرَ، وَإِذَا أَقْبَلَ مِنْ مَكَّةَ فَإِنْ مَرَّ بِهِ قَبْلَ الصُّبْحِ بِسَاعَةٍ أَوْ مِنْ آخِرِ السَّحَرِ عَرَّسَ حَتَّى يُصَلِّيَ بِهَا الصُّبْحَ‏.‏

Ибн Умар Равҳо охиридаги (чиқиш жойидаги) тепалик (қир) томон намоз ўқирди. Ўша тепаликнинг бир учи йўл четида тамом бўларди, унинг билан чиқиш жойи орасидаги масжиддан берироқда, Маккага кетаётганингда. У ерда бир масжид қурилган эди, аммо Абдуллаҳ ўша масжидда намоз ўқимасди, уни чап томонида ва орқасида қолдириб, олдинга, тепаликнинг ўзигача намоз ўқирди. Абдуллаҳ Равҳодан жўнарди ва пешин намозини ўша жойга келмагунча ўқимасди, келгач ўша ерда пешинни ўқирди. Маккадан келганида эса, агар тонгдан бир соат олдин ёки саҳарнинг охирида у жойга етса, дам олиб, тонгни ўша ерда ўқирди.

وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْزِلُ تَحْتَ سَرْحَةٍ ضَخْمَةٍ دُونَ الرُّوَيْثَةِ عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ، وَوِجَاهَ الطَّرِيقِ فِي مَكَانٍ بَطْحٍ سَهْلٍ، حَتَّى يُفْضِيَ مِنْ أَكَمَةٍ دُوَيْنَ بَرِيدِ الرُّوَيْثَةِ بِمِيلَيْنِ، وَقَدِ انْكَسَرَ أَعْلاَهَا، فَانْثَنَى فِي جَوْفِهَا، وَهِيَ قَائِمَةٌ عَلَى سَاقٍ، وَفِي سَاقِهَا كُثُبٌ كَثِيرَةٌ‏.‏

Абдуллаҳ унга айтдики: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам йўлнинг ўнг томонида, йўлга рўпара, текис ботқоқ жойда, Рувайсадан берироқдаги бир катта сарҳа (дарахт) остига тушардилар. Бу дарахт Рувайса почтахонасидан икки мил берироқдаги тепаликдан чиқишда эди. Унинг тепаси синган, ичига эгилган, аммо ўз танасида тик турарди, танасида кўп қум тепалари бор эди.

وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي طَرَفِ تَلْعَةٍ مِنْ وَرَاءِ الْعَرْجِ وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى هَضْبَةٍ عِنْدَ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ قَبْرَانِ أَوْ ثَلاَثَةٌ، عَلَى الْقُبُورِ رَضْمٌ مِنْ حِجَارَةٍ عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ، عِنْدَ سَلِمَاتِ الطَّرِيقِ، بَيْنَ أُولَئِكَ السَّلِمَاتِ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَرُوحُ مِنَ الْعَرْجِ بَعْدَ أَنْ تَمِيلَ الشَّمْسُ بِالْهَاجِرَةِ، فَيُصَلِّي الظُّهْرَ فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Умар унга айтдики: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Арждан нарида, сен тепалик томон кетаётганингда, бир жарлик четида намоз ўқиганлар. Ўша масжид ёнида икки ёки учта қабр бор, қабрлар устида тошлардан уюм бор, йўлнинг ўнг томонида, йўл тошлари (белгилари) ёнида. Абдуллаҳ ўша тошлар орасида — Арждан қуёш пешин вақтида оғганидан кейин жўнарди ва пешин намозини ўша масжидда ўқирди.

وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ عِنْدَ سَرَحَاتٍ عَنْ يَسَارِ الطَّرِيقِ، فِي مَسِيلٍ دُونَ هَرْشَى، ذَلِكَ الْمَسِيلُ لاَصِقٌ بِكُرَاعِ هَرْشَى، بَيْنَهُ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ قَرِيبٌ مِنْ غَلْوَةٍ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي إِلَى سَرْحَةٍ، هِيَ أَقْرَبُ السَّرَحَاتِ إِلَى الطَّرِيقِ وَهْىَ أَطْوَلُهُنَّ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Умар унга айтдики: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам йўлнинг чап томонидаги сарҳалар (дарахтлар) ёнида, Ҳаршо яқинидаги бир сув оқар жойда тушардилар. Ўша сув оқар Ҳаршо этагига ёпишган, унинг билан йўл ораси бир ўқ отимича. Абдуллаҳ йўлга энг яқин ва энг баланд сарҳа томон намоз ўқирди.

وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْزِلُ فِي الْمَسِيلِ الَّذِي فِي أَدْنَى مَرِّ الظَّهْرَانِ، قِبَلَ الْمَدِينَةِ حِينَ يَهْبِطُ مِنَ الصَّفْرَاوَاتِ يَنْزِلُ فِي بَطْنِ ذَلِكَ الْمَسِيلِ عَنْ يَسَارِ الطَّرِيقِ، وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ، لَيْسَ بَيْنَ مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ الطَّرِيقِ إِلاَّ رَمْيَةٌ بِحَجَرٍ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Умар унга айтдики: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Марриз-Заҳроннинг қуйи қисмидаги, Мадина томонидаги сув оқар жойга, Сафровотдан тушганида тушардилар. У зот ўша сув оқарнинг ичига, йўлнинг чап томонида, Маккага кетаётганингда тушардилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг тушган жойи билан йўл ораси фақат бир тош отимича эди.