باب اسْتِخْلاَفِ الإِمَامِ إِذَا عَرَضَ لَهُ عُذْرٌ مِنْ مَرَضٍ وَسَفَرٍ وَغَيْرِهِمَا مَنْ يُصَلِّي بِالنَّاسِ وَأَنَّ مَنْ صَلَّى خَلْفَ إِمَامٍ جَالِسٍ لِعَجْزِهِ عَنِ الْقِيَامِ لَزِمَهُ الْقِيَامُ إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِ وَنَسْخِ الْقُعُودِ خَلْفَ الْقَاعِدِ فِي حَقِّ مَنْ قَدَرَ عَلَى الْقِيَامِ
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ لَهَا أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ " . قُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ " . فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ " . قُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَقَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ " . فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ " . قُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَقَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ " . فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ " . فَقُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَتْ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ - قَالَتْ - فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ . فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ . قَالَ فَقَالَ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ . قَالَتْ فَصَلَّى بِهِمْ أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ وَقَالَ لَهُمَا " أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ " . فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهُوَ قَائِمٌ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ . قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ . فَعَرَضْتُ حَدِيثَهَا عَلَيْهِ فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شِيْئًا غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ . قَالَ هُوَ عَلِيٌّ .
Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ айтди: Мен Оишанинг олдига кириб, унга: "Менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг касаллиги ҳақида ривоят қилмайсанми?" дедим. У: "Ҳа; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (касаллики) оғирлашди ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› деди. Биз: ‹Йўқ, улар сени кутяпти, эй Расулуллаҳ› дедик. У: ‹Менга тоғорага сув қўйинглар› деди. Биз қилдик; у ғусл қилди, кейин (туришга) қўзғалди, лекин беҳуш бўлиб қолди; кейин ўзига келди ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› деди. Биз: ‹Йўқ, улар сени кутяпти, эй Расулуллаҳ› дедик. У: ‹Менга тоғорага сув қўйинглар› деди. Биз қилдик; у ғусл қилди, кейин (туришга) қўзғалди, лекин беҳуш бўлиб қолди; кейин ўзига келди ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› деди. Биз: ‹Йўқ, улар сени кутяпти, эй Расулуллаҳ› дедик. У: ‹Менга тоғорага сув қўйинглар› деди. Биз қилдик; у ғусл қилди, кейин қўзғалди, лекин беҳуш бўлиб қолди; кейин ўзига келди ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› деди. Биз: ‹Йўқ, улар сени кутяпти, эй Расулуллаҳ› дедик" деди. (Оиша:) Одамлар масжидда — хуфтон намози учун Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни кутиб — тўпланган эдилар. (Оиша:) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрга — одамларга намоз ўқисин деб — (одам) юборди. Элчи унга келиб: "Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга — одамларга намоз ўқишни — буюряпти" деди. Абу Бакр — у юмшоқ (кўнгилчан) киши эди — : "Эй Умар, одамларга намоз ўқи" деди. Умар: "Сен бунга ҳақлироқсан" деди. (Оиша:) Бас Абу Бакр ўша кунларда уларга намоз ўқиди. Кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзида бир енгиллик сезди ва икки киши орасида — улардан бири Аббос — пешин намози учун чиқди — Абу Бакр эса одамларга намоз ўқияпти. Абу Бакр уни кўрганида орқага чекинмоқчи бўлди; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга — чекинмасликни — ишора қилди ва улар икковига: "Мени унинг ёнига ўтқазинглар" деди. Улар уни Абу Бакрнинг ёнига ўтқаздилар. Абу Бакр тик туриб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозига (эргашиб) ўқир, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига (эргашиб) ўқир эдилар — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтирган (ҳолда). Убайдуллаҳ: Мен Абдуллаҳ ибн Аббоснинг олдига кириб, унга: "Оиша менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг касаллиги ҳақида ривоят қилган нарсани сенга кўрсатайми (сўзлайми)?" дедим. У: "Келтир" деди. Мен унинг ҳадисини унга сўзладим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади — фақат: "Аббос билан бирга бўлган кишини сенга номлаб (айтиб) бердими?" деди. Мен: "Йўқ" дедим. У: "У — Алий" деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ قَالَتْ، أَوَّلُ مَا اشْتَكَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِ مَيْمُونَةَ فَاسْـتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِهَا وَأَذِنَّ لَهُ - قَالَتْ - فَخَرَجَ وَيَدٌ لَهُ عَلَى الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَيَدٌ لَهُ عَلَى رَجُلٍ آخَرَ وَهُوَ يَخُطُّ بِرِجْلَيْهِ فِي الأَرْضِ . فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَحَدَّثْتُ بِهِ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ أَتَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ هُوَ عَلِيٌّ .
Оиша хабар берди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) биринчи марта Маймунанинг уйида касал бўлди; у аёлларидан — унинг (Оишанинг) уйида парвариш қилинишни — изн сўради; улар унга изн бердилар. (Оиша:) У чиқди — бир қўли Фазл ибн Аббоснинг (елкаси)да, бир қўли бошқа бир кишининг (елкаси)да — оёқларини ерда судраб (чизиб). Убайдуллаҳ: Мен буни Ибн Аббосга ривоят қилдим; у: "Оиша номламаган киши кимлигини биласанми? У — Алий" деди.
حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَدَّ بِهِ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي فَأَذِنَّ لَهُ فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ فِي الأَرْضِ بَيْنَ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَبَيْنَ رَجُلٍ آخَرَ . قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَأَخْبَرْتُ عَبْدَ اللَّهِ بِالَّذِي قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ هَلْ تَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الآخَرُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قَالَ قُلْتُ لاَ . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ عَلِيٌّ .
Оиша — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси — айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (касаллики) оғирлашганида ва оғриғи кучайганида, аёлларидан — менинг уйимда парвариш қилинишни — изн сўради; улар унга изн бердилар. Бас у икки киши орасида — оёқлари ерда судралган ҳолда — Аббос ибн Абдул-Мутталиб билан бошқа бир киши орасида чиқди. Убайдуллаҳ: Мен Абдуллаҳга Оиша айтган нарсани хабар бердим; Абдуллаҳ ибн Аббос менга: "Оиша номламаган бошқа киши кимлигини биласанми?" деди. Мен: "Йўқ" дедим. Ибн Аббос: "У — Алий" деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَقَدْ رَاجَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ وَمَا حَمَلَنِي عَلَى كَثْرَةِ مُرَاجَعَتِهِ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي قَلْبِي أَنْ يُحِبَّ النَّاسُ بَعْدَهُ رَجُلاً قَامَ مَقَامَهُ أَبَدًا وَإِلاَّ أَنِّي كُنْتُ أَرَى أَنَّهُ لَنْ يَقُومَ مَقَامَهُ أَحَدٌ إِلاَّ تَشَاءَمَ النَّاسُ بِهِ فَأَرَدْتُ أَنْ يَعْدِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَبِي بَكْرٍ .
Оиша — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси — айтди: Мен шу (Абу Бакр масаласи)да Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (қайта-қайта) мурожаат қилдим; мени унга кўп мурожаат қилишга фақат шу ундадики, менинг қалбимга — одамлар ундан кейин унинг ўрнида турган кишини ҳеч қачон яхши кўрмайди — деган (фикр) ўрнашди; ва мен — унинг ўрнида турган ҳар ким билан одамлар шумланади (бадбинлик қилади) деб ўйлар эдим; бас мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни Абу Бакрдан буришини хоҳладим.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنَا وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، - أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْتِي قَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ رَقِيقٌ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ لاَ يَمْلِكُ دَمْعَهُ فَلَوْ أَمَرْتَ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ . قَالَتْ وَاللَّهِ مَا بِي إِلاَّ كَرَاهِيَةُ أَنْ يَتَشَاءَمَ النَّاسُ بِأَوَّلِ مَنْ يَقُومُ فِي مَقَامِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ فَرَاجَعْتُهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا فَقَالَ " لِيُصَلِّ بِالنَّاسِ أَبُو بَكْرٍ فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ " .
Оиша айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менинг уйимга кирганида: "Абу Бакрга буюринглар — одамларга намоз ўқисин" деди. (Оиша:) Мен: "Эй Расулуллаҳ, албатта Абу Бакр юмшоқ (кўнгилчан) киши; Қуръан ўқиса, кўз ёшини ушлай олмайди; агар Абу Бакрдан бошқага буюрсанг (яхшироқ эди)" дедим. (Оиша:) Валлаҳи, мени фақат — одамлар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ўрнида турган биринчи киши билан шумланиши ёқмас эди (шу ундар эди). (Оиша:) Мен унга икки ёки уч марта мурожаат қилдим; у: "Абу Бакр одамларга намоз ўқисин; албатта сизлар Юсуфнинг (соҳибалари) — аёлларисиз" деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ بِلاَلٌ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاَةِ فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ إِنَّهُ مَتَى يَقُمْ مَقَامَكَ لاَ يُسْمِعِ النَّاسَ فَلَوْ أَمَرْتَ عُمَرَ . فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . قَالَتْ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ قُولِي لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ وَإِنَّهُ مَتَى يَقُمْ مَقَامَكَ لاَ يُسْمِعِ النَّاسَ فَلَوْ أَمَرْتَ عُمَرَ . فَقَالَتْ لَهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّكُنَّ لأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ . مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . قَالَتْ فَأَمَرُوا أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ - قَالَتْ - فَلَمَّا دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ وَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَقَامَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ وَرِجْلاَهُ تَخُطَّانِ فِي الأَرْضِ - قَالَتْ - فَلَمَّا دَخَلَ الْمَسْجِدَ سَمِعَ أَبُو بَكْرٍ حِسَّهُ ذَهَبَ يَتَأَخَّرُ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُمْ مَكَانَكَ . فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ - قَالَتْ - فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِالنَّاسِ جَالِسًا وَأَبُو بَكْرٍ قَائِمًا يَقْتَدِي أَبُو بَكْرٍ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيَقْتَدِي النَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ .
Оиша айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (касаллики) оғирлашганида, Билол унга намозни билдиргани (изн сўрагани) келди. У: "Абу Бакрга буюринг — одамларга намоз ўқисин" деди. (Оиша:) Мен: "Эй Расулуллаҳ, албатта Абу Бакр — қаттиқ қайғурадиган (юмшоқ) киши; қачон сенинг ўрнингда турса — одамларга (овозини) эшиттиролмайди; агар Умарга буюрсанг (яхшироқ эди)" дедим. У: "Абу Бакрга буюринг — одамларга намоз ўқисин" деди. (Оиша:) Мен Ҳафсага: "Унга: ‹Албатта Абу Бакр қаттиқ қайғурадиган киши; қачон сенинг ўрнингда турса — одамларга эшиттиролмайди; агар Умарга буюрсанг› деб айтт" дедим. У унга айтди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Албатта сизлар Юсуфнинг (соҳибалари) аёлларисиз; Абу Бакрга буюринг — одамларга намоз ўқисин" деди. (Оиша:) Улар Абу Бакрга — одамларга намоз ўқишни — буюрдилар. (Оиша:) У намозга кирганида, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзида бир енгиллик сезди ва икки киши орасида суяниб турди — оёқлари ерда судраляпти. (Оиша:) У масжидга кирганида, Абу Бакр унинг шитир(овоз)ини эшитди ва орқага чекинмоқчи бўлди; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга — жойингда тур — деб ишора қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келиб, Абу Бакрнинг чап томонига ўтирди. (Оиша:) Бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамларга ўтирган ҳолда намоз ўқир, Абу Бакр эса тик туриб — Абу Бакр Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозига иқтидо қилар, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига иқтидо қилар — эди.
حَدَّثَنَا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ مُسْهِرٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَفِي حَدِيثِهِمَا لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَضَهُ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ مُسْهِرٍ فَأُتِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أُجْلِسَ إِلَى جَنْبِهِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِالنَّاسِ وَأَبُو بَكْرٍ يُسْمِعُهُمُ التَّكْبِيرَ . وَفِي حَدِيثِ عِيسَى فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَأَبُو بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ وَأَبُو بَكْرٍ يُسْمِعُ النَّاسَ .
(Юқоридаги равийлар) ал-Аъмаш(дан) шу иснод билан шунга ўхшашни (ривоят қилдилар); улар икковининг ҳадисида: "Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзида (шу) вафот этган касаллиги билан касал бўлганида..." (дейилди). Ибн Мушир ҳадисида: "Бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келтирилди, то унинг (Абу Бакрнинг) ёнига ўтқазилди; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамларга намоз ўқир, Абу Бакр эса уларга такбирни эшиттирар эди" (дейилди). Исо ҳадисида: "Бас Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўтириб намоз ўқиди, Абу Бакр эса унинг ёнида (эди) ва Абу Бакр одамларга (овозини) эшиттирар эди" (дейилди).
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامٍ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، - وَأَلْفَاظُهُمْ مُتَقَارِبَةٌ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فِي مَرَضِهِ فَكَانَ يُصَلِّي بِهِمْ . قَالَ عُرْوَةُ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ وَإِذَا أَبُو بَكْرٍ يَؤُمُّ النَّاسَ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ اسْتَأْخَرَ فَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىْ كَمَا أَنْتَ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ حِذَاءَ أَبِي بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ . فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ .
Оиша айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз касаллигида Абу Бакрга — одамларга намоз ўқишни — буюрди; у уларга намоз ўқир эди. Урва: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзида бир енгиллик сезди ва чиқди; қараса, Абу Бакр одамларга имомлик қиляпти; Абу Бакр уни кўрганида орқага чекинди; Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга — яъни жойингда (тур) — деб ишора қилди ва Расулуллаҳ Абу Бакрнинг рўпарасида, унинг ёнида ўтирди. Бас Абу Бакр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг намозига (эргашиб) ўқир, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига (эргашиб) ўқир эдилар, деди.
حَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَحَسَنٌ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنِي وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - وَهُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ - وَحَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، كَانَ يُصَلِّي لَهُمْ فِي وَجَعِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ الاِثْنَيْنِ - وَهُمْ صُفُوفٌ فِي الصَّلاَةِ - كَشَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِتْرَ الْحُجْرَةِ فَنَظَرَ إِلَيْنَا وَهُوَ قَائِمٌ كَأَنَّ وَجْهَهُ وَرَقَةُ مُصْحَفٍ . ثُمَّ تَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَاحِكًا - قَالَ - فَبُهِتْنَا وَنَحْنُ فِي الصَّلاَةِ مِنْ فَرَحٍ بِخُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ وَظَنَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَارِجٌ لِلصَّلاَةِ فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ أَنْ أَتِمُّوا صَلاَتَكُمْ - قَالَ - ثُمَّ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْخَى السِّتْرَ - قَالَ - فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ يَوْمِهِ ذَلِكَ .
Анас ибн Молик хабар берди: Абу Бакр Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг — ўзида вафот этган — оғриғида уларга намоз ўқир эди; то душанба куни бўлганида — улар намозда саф (тортган ҳолда) — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳужранинг пардасини кўтарди ва бизга қаради — у тик турган (ҳолда); гўё унинг юзи мушаф (Қуръан) варағидек (оппоқ) эди; кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кулиб табассум қилди. (Анас:) Биз намозда (турган ҳолда) — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чиқишидан (бўлган) шодликдан — эсанкираб қолдик; Абу Бакр орқага — сафга (қўшилиш учун) — товонлари (узра) чекинди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга чиқади деб ўйлади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга қўли билан: "Намозингизни тўлиқ қилинг" деб ишора қилди. (Анас:) Кейин Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ичкарига) кирди ва пардани туширди. (Анас:) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўша куни вафот этди.
وَحَدَّثَنِيهِ عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ آخِرُ نَظْرَةٍ نَظَرْتُهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَشَفَ السِّتَارَةَ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ وَحَدِيثُ صَالِحٍ أَتَمُّ وَأَشْبَعُ .
Анас айтди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қараган энг охирги қарашим — у душанба куни пардани кўтарганида (эди) — шу қисса билан; Солиҳ ҳадиси тўлиқроқ ва тўлароқ.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الاِثْنَيْنِ . بِنَحْوِ حَدِيثِهِمَا .
Анас ибн Молик айтди: Душанба куни бўлганида... — улар икковининг ҳадиси наҳвида.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمْ يَخْرُجْ إِلَيْنَا نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثًا فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ يَتَقَدَّمُ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحِجَابِ فَرَفَعَهُ فَلَمَّا وَضَحَ لَنَا وَجْهُ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا نَظَرْنَا مَنْظَرًا قَطُّ كَانَ أَعْجَبَ إِلَيْنَا مِنْ وَجْهِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ وَضَحَ لَنَا - قَالَ - فَأَوْمَأَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَتَقَدَّمَ وَأَرْخَى نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْحِجَابَ فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَيْهِ حَتَّى مَاتَ .
Анас айтди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уч (кун) бизнинг олдимизга чиқмади. Намозга иқомат айтилди; Абу Бакр олдинга ўтмоқчи бўлди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) парда(ни кўтаришни) (ишора) қилди; уни кўтарди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзи бизга равшан бўлганида — биз ҳеч қачон Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг юзидан кўра — у бизга равшан бўлган пайтдаги(дек) — бизга гўзалроқ (ёқимлироқ) бир манзара кўрмаган эдик. (Анас:) Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Бакрга қўли билан — олдинга ўтсин деб — ишора қилди ва Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) пардани туширди; бас биз у вафот этгунча унга (қайта қарашга) қодир бўлмадик.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَدَّ مَرَضُهُ فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ رَقِيقٌ مَتَى يَقُمْ مَقَامَكَ لاَ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فَقَالَ " مُرِي أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ " . قَالَ فَصَلَّى بِهِمْ أَبُو بَكْرٍ حَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Абу Мусо айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) касал бўлди ва касаллиги оғирлашди; у: "Абу Бакрга буюринг — одамларга намоз ўқисин" деди. Оиша: "Эй Расулуллаҳ, албатта Абу Бакр юмшоқ киши; қачон сенинг ўрнингда турса — одамларга намоз ўқишга қодир бўлмайди" деди. У: "Абу Бакрга буюр — одамларга намоз ўқисин; албатта сизлар Юсуфнинг (соҳибалари) аёлларисиз" деди. (Равий:) Бас Абу Бакр уларга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳаёти (давомида) намоз ўқиди.