حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحٌ الْمُرِّيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَتَنَازَعُ فِي الْقَدَرِ فَغَضِبَ حَتَّى احْمَرَّ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّمَا فُقِئَ فِي وَجْنَتَيْهِ الرُّمَّانُ فَقَالَ " أَبِهَذَا أُمِرْتُمْ أَمْ بِهَذَا أُرْسِلْتُ إِلَيْكُمْ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حِينَ تَنَازَعُوا فِي هَذَا الأَمْرِ عَزَمْتُ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تَتَنَازَعُوا فِيهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ صَالِحٍ الْمُرِّيِّ . وَصَالِحٌ الْمُرِّيُّ لَهُ غَرَائِبُ يَنْفَرِدُ بِهَا لاَ يُتَابَعُ عَلَيْهَا .
Бизга Абдуллоҳ ибн Муовия ал-Жумаҳий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Солиҳ ал-Муррий ривоят қилди, у Ҳишом ибн Ҳассондан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: биз қадар ҳақида баҳслашаётган эдик, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдимизга чиқдилар ва ғазабландилар, ҳатто юзлари қизариб, гўё икки юзларида анор сиқиб чиқарилгандек бўлди. Сўнг: «Сизлар шунга буюрилдингизми ёки мен шу (баҳс) билан сизларга юборилдимми?! Сизлардан олдингилар фақат шу иш ҳақида баҳслашганларида ҳалок бўлганлар. Мен сизларга буни қатъий буюраман — бу ҳақда баҳслашманглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Умар, Оиша ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Бу ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат шу йўл орқали — Солиҳ ал-Муррийнинг ҳадисидан биз биламиз. Солиҳ ал-Муррийнинг ғариб (ривоятлари) бор бўлиб, у уларда ёлғиз қолади, уларда унга эргашилмайди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ الَّذِي خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ أَغْوَيْتَ النَّاسَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ . قَالَ فَقَالَ آدَمُ وَأَنْتَ مُوسَى الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلاَمِهِ أَتَلُومُنِي عَلَى عَمَلٍ عَمِلْتُهُ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ قَالَ فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجُنْدَبٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنِ الأَعْمَشِ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الأَعْمَشِ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Яҳё ибн Ҳабиб ибн Арабий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у Сулаймон ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Одам ва Мусо (алайҳимассалом) бир-бирлари билан далиллашдилар. Мусо: «Эй Одам, Сен Аллаҳ Ўз Қўли билан яратган ва Ўз руҳидан пуфлаган зотсан, (шундай туриб) одамларни адаштириб, уларни жаннатдан чиқариб юбординг!» деди. Шунда Одам: «Сен эса Аллаҳ Ўз Каломи билан танлаб олган Мусосан! Аллаҳ мени осмонлару ерни яратишидан олдин менга ёзиб қўйган ишим учун мени маломат қиляпсанми?!» деди. (Набий) дедилар: шундай қилиб Одам Мусодан далилда ғолиб чиқди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Умар ва Жундабдан ҳам (ривоятлар бор). Бу ҳадис шу йўл орқали — Сулаймон ат-Таймийнинг ал-Аъмашдан (ривояти) бўйича ҳасан саҳиҳ ғарибдир. ал-Аъмашнинг баъзи шогирдлари ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Уларнинг баъзилари эса ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан деб келтирган. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ مَا نَعْمَلُ فِيهِ أَمْرٌ مُبْتَدَعٌ أَوْ مُبْتَدَأٌ أَوْ فِيمَا قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَقَالَ " فِيمَا قَدْ فُرِغَ مِنْهُ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ أَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ لِلسَّعَادَةِ وَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاءِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ لِلشَّقَاءِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ وَأَنَسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Осим ибн Убайдуллоҳдан, у деди: мен Солим ибн Абдуллоҳнинг отасидан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Умар (розияллаҳу анҳу): «Эй Расулуллаҳ, биз қилаётган амалимиз ҳозир пайдо қилинаётган (янги бошланган) ишми ёки аллақачон ҳал қилиб бўлинган ишми, деб ўйлайсиз?» деди. Шунда у: «Аллақачон ҳал қилиб бўлинган иш, эй Хаттоб ўғли! Ҳамма нарса (ўзига белгилангани учун) енгиллаштирилган. Саодат аҳлидан бўлган киши саодат учун амал қилади, шақоват (бадбахтлик) аҳлидан бўлган киши эса шақоват учун амал қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, Ҳузайфа ибн Асид, Анас ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ،قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَوَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَنْكُتُ فِي الأَرْضِ إِذْ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ " مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ قَدْ عُلِمَ وَقَالَ وَكِيعٌ إِلاَّ قَدْ كُتِبَ مَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ وَمَقْعَدُهُ مِنَ الْجَنَّةِ " . قَالُوا أَفَلاَ نَتَّكِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " لاَ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳулвоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ва Вакииъ ривоят қилдилар, улар ал-Аъмашдан, у Саъд ибн Убайдадан, у Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдик, у ерни чизиб ўтирган эдилар, бирдан бошларини осмонга кўтариб, сўнг: «Сизлардан ҳеч бир киши йўқки, унинг жойи — Вакииъ деди: ёзилмаган бўлсин — дўзахдаги жойи ва жаннатдаги жойи (белгиланган),» дедилар. (Саҳобалар): «Эй Расулуллаҳ, унда биз (шунга) суяниб (амални тарк қилиб) қўя қолмайликми?» дедилар. У: «Йўқ, амал қилинглар, чунки ҳар ким нима учун яратилган бўлса, ўшанга енгиллаштирилган,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ " إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فِي أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ إِلَيْهِ الْمَلَكَ فَيَنْفُخُ فِيهِ وَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعٍ يَكْتُبُ رِزْقَهُ وَأَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ فَوَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ثُمَّ يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ثُمَّ يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مِثْلَهُ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ . وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ و هذا حديث حسن صحيح. وقد روى شعبة والثوري عن عن الأعمش نحوه. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدٍ، نَحْوَهُ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан деди, у Зайд ибн Ваҳбдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ривоят қилдилар — у содиқ ва (сўзи) тасдиқланган зотдир: «Албатта, сизлардан бирингизнинг яралиши онасининг қорнида қирқ кунда жамланади. Сўнг шунча (муддат) ичида алақа (лахта қон) бўлади. Сўнг шунча (муддат) ичида музға (бир парча гўшт) бўлади. Сўнг Аллаҳ унга фариштани юборади, у (руҳни) пуфлайди ва тўрт нарсани: ризқини, ажалини, амалини, ҳамда шақий (бадбахт) ёки саийд (бахтли) бўлишини ёзишга буюрилади. Ундан ўзга илоҳ йўқ Зотга қасамки, албатта, сизлардан бирингиз жаннат аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан жаннат ўртасида бир газ (масофа) қолади, сўнг унга (ёзилган) китоб ўзиб кетади-да, у дўзах аҳлининг амали билан якунланади ва дўзахга киради. Албатта, сизлардан бирингиз дўзах аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан дўзах ўртасида бир газ (масофа) қолади, сўнг унга (ёзилган) китоб ўзиб кетади-да, у жаннат аҳлининг амали билан якунланади ва жаннатга киради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ваҳб ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилди), у деди: бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ривоят қилдилар — сўнг у шунга ўхшашини зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуъба ва ас-Саврий ҳам ал-Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасандан эшитдим, у деди: мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшаш (кишини) кўрмадим,» деганини эшитдим. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуъба ва ас-Саврий ал-Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Зайддан шунга ўхшашини (келтирди).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ الْبَصْرِيُّ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رَبِيعَةَ الْبُنَانِيُّ، قال: حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْمِلَّةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُشَرِّكَانِهِ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ هَلَكَ قَبْلَ ذَلِكَ قَالَ " اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ بِهِ " . حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَقَالَ " يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ . وَفِي الْبَابِ عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ سَرِيعٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Қутаий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Робиа ал-Буноний ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳар бир туғилган (чақалоқ) (соф) миллат (дин) узра туғилади, сўнг унинг ота-онаси уни яҳудий ёки насроний ёки мушрик қилади,» дедилар. «Эй Расулуллаҳ, шундан олдин (гўдакликда) ҳалок бўлганлар-чи?» дейилди. У: «Аллаҳ улар нима қиладиган бўлганларини яхшироқ билувчидир,» дедилар. Бизга Абу Курайб ва ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан маъноси билан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва у: «Фитрат узра туғилади,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба ва бошқалар ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан маъноси билан ривоят қилганлар. Бу бобда ал-Асвад ибн Сариъдан ҳам (ривоят бор).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الضُّرَيْسِ، عَنْ أَبِي مَوْدُودٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ سَلْمَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَرُدُّ الْقَضَاءَ إِلاَّ الدُّعَاءُ وَلاَ يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَلْمَانَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الضُّرَيْسِ . وَأَبُو مَوْدُودٍ اثْنَانِ أَحَدُهُمَا يُقَالُ لَهُ فِضَّةٌ وَهُوَ الَّذِي رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ اسْمُهُ فِضَّةٌ بَصْرِيٌّ وَالآخَرُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ أَحَدُهُمَا بَصْرِيٌّ وَالآخَرُ مَدَنِيٌّ وَكَانَا فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ وابو مودود الذي روى هذا الحديث أسمه فضة بصري.
Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ва Саид ибн Яъқуб ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Яҳё ибн аз-Зурайс ривоят қилди, у Абу Мавдуддан, у Сулаймон ат-Таймийдан, у Абу Усмон ан-Наҳдийдан, у Салмон (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қазони (Аллаҳнинг ҳукмини) дуодан ўзга нарса қайтармайди ва умрни яхшиликдан (биррдан) ўзга нарса зиёда қилмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Усайддан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис Салмон ҳадисидан ҳасан ғариб бўлиб, уни фақат Яҳё ибн аз-Зурайс ҳадисидан биз биламиз. Абу Мавдуд (деганлар) икки кишидир: бири Физза дейилади ва бу ҳадисни ривоят қилган ҳам ўша бўлиб, исми Физза ал-Басрийдир; иккинчиси Абдулазиз ибн Абу Сулаймондир. Бири басралик, бири мадиналик бўлиб, улар бир даврда яшаганлар. Бу ҳадисни ривоят қилган Абу Мавдуднинг исми Физза ал-Басрийдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قال حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكْثِرُ أَنْ يَقُولَ " يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ آمَنَّا بِكَ وَبِمَا جِئْتَ بِهِ فَهَلْ تَخَافُ عَلَيْنَا قَالَ " نَعَمْ إِنَّ الْقُلُوبَ بَيْنَ أَصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ يُقَلِّبُهَا كَيْفَ يَشَاءُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أَنَسٍ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَحَدِيثُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أَنَسٍ أَصَحُّ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кўп ҳолларда: «Эй қалбларни ўзгартирувчи (Зот), қалбимни дининг узра собит қил,» деб айтар эдилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, биз Сизга ва Сиз келтирган нарсага имон келтирдик, (шундай бўлса-да) биз ҳақимизда қўрқасизми?» дедим. У: «Ҳа, албатта қалблар Аллаҳнинг икки Бармоғи орасидадир, У уларни Хоҳлаганича ўзгартиради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда ан-Наввос ибн Самъон, Умму Салама, Абдуллоҳ ибн Амр ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор). Бу ҳадис ҳасандир. Бирдан ортиқ (рови) ал-Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Анасдан шундай ривоят қилган. Баъзилари эса ал-Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абу Суфённинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадиси саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قال: حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي قَبِيلٍ، عَنْ شُفَىِّ بْنِ مَاتِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي يَدِهِ كِتَابَانِ فَقَالَ " أَتَدْرُونَ مَا هَذَانِ الْكِتَابَانِ " . فَقُلْنَا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنَا . فَقَالَ لِلَّذِي فِي يَدِهِ الْيُمْنَى " هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَسْمَاءُ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلاَ يُزَادُ فِيهِمْ وَلاَ يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا " . ثُمَّ قَالَ لِلَّذِي فِي شِمَالِهِ " هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ النَّارِ وَأَسْمَاءُ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلاَ يُزَادُ فِيهِمْ وَلاَ يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا " . فَقَالَ أَصْحَابُهُ فَفِيمَ الْعَمَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ كَانَ أَمْرٌ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَقَالَ " سَدِّدُوا وَقَارِبُوا فَإِنَّ صَاحِبَ الْجَنَّةِ يُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ عَمِلَ أَىَّ عَمَلٍ وَإِنَّ صَاحِبَ النَّارِ يُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ وَإِنْ عَمِلَ أَىَّ عَمَلٍ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَيْهِ فَنَبَذَهُمَا ثُمَّ قَالَ " فَرَغَ رَبُّكُمْ مِنَ الْعِبَادِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ " . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ عَنْ أَبِي قَبِيلٍ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو قَبِيلٍ اسْمُهُ حُيَىُّ بْنُ هَانِئٍ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Абу Қобилдан, у Шуфай ибн Мотиъдан, у Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўлларида иккита китоб билан олдимизга чиқдилар ва: «Бу икки китоб нима эканини биласизларми?» дедилар. Биз: «Йўқ, эй Расулуллаҳ, фақат Сиз бизга хабар берсангиз (биламиз),» дедик. Сўнг ўнг қўлларидагини кўрсатиб: «Бу — оламлар Роббидан (келган) китоб, унда жаннат аҳлининг исмлари, уларнинг ота-боболари ва қабилаларининг исмлари (бор). Сўнг охиргисигача (якунига) етказилиб, уларга абадий бир нарса қўшилмайди ҳам, камайтирилмайди ҳам,» дедилар. Сўнг чап қўлларидагини кўрсатиб: «Бу — оламлар Роббидан (келган) китоб, унда дўзах аҳлининг исмлари, уларнинг ота-боболари ва қабилаларининг исмлари (бор). Сўнг охиргисигача (якунига) етказилиб, уларга абадий бир нарса қўшилмайди ҳам, камайтирилмайди ҳам,» дедилар. Шунда саҳобалари: «Эй Расулуллаҳ, иш аллақачон ҳал қилиб бўлинган бўлса, унда нима учун амал қиламиз?» дедилар. У: «Тўғри йўл тутинглар ва (ҳаққа) яқинлашинглар, чунки жаннат эгасига, қандай амал қилган бўлса ҳам, жаннат аҳлининг амали билан якун берилади; дўзах эгасига эса, қандай амал қилган бўлса ҳам, дўзах аҳлининг амали билан якун берилади,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қўллари билан ишора қилиб, уларни (китобларни) ташлаб юбордилар-да: «Роббингиз бандалар (иши)дан фароғат топди: бир гуруҳ жаннатда, бир гуруҳ эса дўзах (олови)дадир,» дедилар. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бакр ибн Музар ривоят қилди, у Абу Қобилдан шунга ўхшашини (келтирди). Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Қобилнинг исми Ҳуяй ибн Ҳонийдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قال: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا اسْتَعْمَلَهُ " . فَقِيلَ كَيْفَ يَسْتَعْمِلُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " يُوَفِّقُهُ لِعَمَلٍ صَالِحٍ قَبْلَ الْمَوْتِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, у Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ бирор банда ҳақида яхшиликни ирода қилса, уни (яхши амалга) ишлатади,» дедилар. «Уни қандай ишлатади, эй Расулуллаҳ?» дейилди. У: «Ўлимидан олдин уни солиҳ амалга муваффақ қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا صَاحِبٌ، لَنَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " لاَ يُعْدِي شَيْءٌ شَيْئًا " . فَقَالَ أَعْرَابِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْبَعِيرُ الْجَرِبُ الْحَشَفَةُ نُدْبِنُهُ فَيُجْرِبُ الإِبِلَ كُلَّهَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَمَنْ أَجْرَبَ الأَوَّلَ لاَ عَدْوَى وَلاَ صَفَرَ خَلَقَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ وَكَتَبَ حَيَاتَهَا وَرِزْقَهَا وَمَصَائِبَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ صَفْوَانَ الثَّقَفِيَّ الْبَصْرِيَّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ لَوْ حَلَفْتُ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ لَحَلفْتُ أَنِّي لَمْ أَرَ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ .
Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Умора ибн ал-Қаъқўдан (ривоят қилди), бизга Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга бир шеригимиз Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) орамизда туриб: «Бир нарса бошқа нарсага (ўз-ўзидан) юқтирмайди,» дедилар. Шунда бир аъробий: «Эй Расулуллаҳ, қўтир бўлган туя — биргина қўтирлисини (подага) қўшиб қўйсак, бутун туяларни қўтир қилади-ку?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биринчисини ким қўтир қилди? Юқумлилик (ўз-ўзича) йўқ, сафар (ойининг башорати) ҳам йўқ. Аллаҳ ҳар бир жонни яратди ва унинг ҳаётини, ризқини ва мусибатларини ёзиб қўйди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). У деди: мен Муҳаммад ибн Амр ибн Сафвон ас-Сақафий ал-Басрийдан эшитдим, у деди: мен Али ибн ал-Мадинийнинг: «Агар Рукн билан Мақом орасида қасам ичсам, Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан билимлироқ кишини кўрмаганимга қасам ичган бўлардим,» деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يُؤْمِنُ عَبْدٌ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَيْمُونٍ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ .
Бизга Абул-Хаттоб Зиёд ибн Яҳё ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Маймун ривоят қилди, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Банда қадарнинг яхшиси ва ёмонига имон келтирмагунча имонли бўлмайди — токи ўзига етган нарса ундан адашмаслигини ва ўзидан адашган (етмаган) нарса унга етмаслигини биладиган бўлгунча,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Убода, Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Бу ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Абдуллоҳ ибн Маймун ҳадисидан биз биламиз. Абдуллоҳ ибн Маймун эса мункар ул-ҳадисдир (ҳадиси рад қилинган ровидир).
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يُؤْمِنُ عَبْدٌ حَتَّى يُؤْمِنَ بِأَرْبَعٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ بَعَثَنِي بِالْحَقِّ وَيُؤْمِنُ بِالْمَوْتِ وَبِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَيُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ " . حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ رِبْعِيٌّ عَنْ رَجُلٍ، عَنْ عَلِيٍّ، . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ، عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ النَّضْرِ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ عَلِيٍّ . حَدَّثَنَا الْجَارُودُ قَالَ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ بَلَغَنَا أَنَّ رِبْعِيًّا لَمْ يَكْذِبْ فِي الإِسْلاَمِ كِذْبَةً .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Банда тўрт нарсага имон келтирмагунча имонли бўлмайди: Ла илаҳа иллаллоҳ (Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқлиги)га, ва мени ҳақ билан юборган Аллаҳнинг Расули Муҳаммад эканимга гувоҳлик бериши; ўлимга имон келтириши; ўлимдан кейинги қайта тирилишга имон келтириши; ва қадарга имон келтириши,» дедилар. Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, у Шуъбадан шунга ўхшашини (келтирди), фақат у: «Рибъий, бир кишидан, у Алидан» деди (холос). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Довуднинг Шуъбадан (ривоят қилган) ҳадиси менимча ан-Назрнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бирдан ортиқ (рови) Мансурдан, у Рибъийдан, у Алидан шундай ривоят қилган. Бизга ал-Жоруд ривоят қилди, у деди: мен Вакииънинг: «Бизга Рибъий Исломда ҳеч қачон бирорта ёлғон гапирмагани етиб келди,» деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ, قَالَ: حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مَطَرِ بْنِ عُكَامِسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا قَضَى اللَّهُ لِعَبْدٍ أَنْ يَمُوتَ بِأَرْضٍ جَعَلَ لَهُ إِلَيْهَا حَاجَةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي عَزَّةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَلاَ يُعْرَفُ لِمَطَرِ بْنِ عُكَامِسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ. حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَهُ .
Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Муаммал ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Матар ибн Укомисдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ бирор банда бир ерда ўлишини ҳукм қилса, унга ўша ерга (борадиган) эҳтиёж пайдо қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Аззадан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Матар ибн Укомиснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадисдан бошқа (ривояти) маълум эмас. Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Муаммал ва Абу Довуд ал-Ҳафарий Суфёндан шунга ўхшашини (келтирдилар).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ بْنِ أُسَامَةَ، عَنْ أَبِي عَزَّةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا قَضَى اللَّهُ لِعَبْدٍ أَنْ يَمُوتَ بِأَرْضٍ جَعَلَ لَهُ إِلَيْهَا حَاجَةً أَوْ قَالَ بِهَا حَاجَةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو عَزَّةَ لَهُ صُحْبَةٌ وَاسْمُهُ يَسَارُ بْنُ عَبْدٍ وَأَبُو الْمَلِيحِ اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Али ибн Ҳужр ривоят қилдилар — маъно бирдир — улар дедилар: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Абул-Малиҳ ибн Усомадан, у Абу Азза (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ бирор банда бир ерда ўлишини ҳукм қилса, унга ўша ерга (борадиган) эҳтиёж пайдо қилади,» дедилар — ёки: «ўша ерда эҳтиёж,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Азза саҳобий бўлиб, исми Ясор ибн Абд; Абул-Малиҳнинг исми эса Омир ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалийдир, Зайд ибн Усома ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قال: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي خُزَامَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رُقًى نَسْتَرْقِيهَا وَدَوَاءً نَتَدَاوَى بِهِ وَتُقَاةً نَتَّقِيهَا هَلْ تَرُدُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ شَيْئًا فَقَالَ " هِيَ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي خُزَامَةَ عَنْ أَبِيهِ وَهَذَا أَصَحُّ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي خُزَامَةَ عَنْ أَبِيهِ .
Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Ибн Абу Хузомадан, у отасидан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллаҳ, биз ўқитадиган руқялар, даволанадиган дорилар ва сақланадиган эҳтиёт чоралари — булар Аллаҳнинг қадаридан бирор нарсани қайтарадими?» деди. У: «Улар (ҳам) Аллаҳнинг қадаридандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат аз-Зуҳрийнинг ҳадисидан биламиз. Бирдан ортиқ (рови) буни Суфёндан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Хузомадан, у отасидан ривоят қилган — бу саҳиҳроқдир. Бирдан ортиқ (рови) аз-Зуҳрийдан, у Абу Хузомадан, у отасидан деб шундай айтган.
حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، قال: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَبِيبٍ، وَعَلِيِّ بْنِ نِزَارٍ، عَنْ نِزَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي لَيْسَ لَهُمَا فِي الإِسْلاَمِ نَصِيبٌ الْمُرْجِئَةُ وَالْقَدَرِيَّةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قال: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قال: حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ نِزَارٍ عَنْ نِزَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, ал-Қосим ибн Ҳабиб ва Али ибн Низордан, у Низордан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умматимдан икки тоифа борки, уларга Исломда ҳеч насиба йўқ: муржиа ва қадария,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Умар, Ибн Умар ва Рофеъ ибн Хадиждан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ғариб, ҳасан, саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Бишр ривоят қилди, у деди: бизга Саллом ибн Абу Амра ривоят қилди, Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан. Муҳаммад ибн Рофеъ деди: бизга Муҳаммад ибн Бишр хабар берди, бизга Али ибн Низор хабар берди, Низордан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ҳадисни ривоят қилди).
حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ, قال: حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَوَّامِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَثَلُ ابْنِ آدَمَ وَإِلَى جَنْبِهِ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ مَنِيَّةً إِنْ أَخْطَأَتْهُ الْمَنَايَا وَقَعَ فِي الْهَرَمِ حَتَّى يَمُوتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو الْعَوَّامِ هُوَ عِمْرَانُ وَهُوَ ابْنُ دَاوَرَ الْقَطَّانُ .
Бизга Абу Ҳурайра Муҳаммад ибн Фирос ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ривоят қилди, бизга Абул-Аввом ривоят қилди, Қатодадан, у Мутарриф ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххирдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Одам фарзандининг мисоли — унинг ёнида тўқсон тўққизта ажал турибди: агар ажаллар уни хато қилса (йўқотса), у қарилигача етиб, охир-оқибат ўлиб кетади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан, ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Абул-Аввом — бу Имрон бўлиб, у Ибн Давар ал-Қаттондир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُمَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مِنْ سَعَادَةِ ابْنِ آدَمَ رِضَاهُ بِمَا قَضَى اللَّهُ لَهُ وَمِنْ شَقَاوَةِ ابْنِ آدَمَ تَرْكُهُ اسْتِخَارَةَ اللَّهِ وَمِنْ شَقَاوَةِ ابْنِ آدَمَ سَخَطُهُ بِمَا قَضَى اللَّهُ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُمَيْدٍ . وَيُقَالُ لَهُ أَيْضًا حَمَّادُ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ وَهُوَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ الْمَدَنِيُّ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ривоят қилди, Муҳаммад ибн Абу Ҳумайддан, у Исмоил ибн Муҳаммад ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у отасидан, у Саъд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам фарзандининг бахтидан (бири) — Аллаҳ унга тақдир қилган нарсага рози бўлишидир; Одам фарзандининг бахтсизлигидан (бири) — Аллаҳдан истихора (яхшилик сўрашни) тарк этишидир; ва Одам фарзандининг бахтсизлигидан (бири) — Аллаҳ унга тақдир қилган нарсадан ғазабланишидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Абу Ҳумайд ҳадисидан биламиз. Унга Ҳаммод ибн Абу Ҳумайд ҳам дейилади, у Абу Иброҳим ал-Маданийдир ва ҳадис аҳли наздида қувватли (рови) эмас.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قال: حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّ فُلاَنًا يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلاَمَ . فَقَالَ لَهُ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّهُ قَدْ أَحْدَثَ فَإِنْ كَانَ قَدْ أَحْدَثَ فَلاَ تُقْرِئْهُ مِنِّي السَّلاَمَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " يَكُونُ فِي هَذِهِ الأُمَّةِ أَوْ فِي أُمَّتِي الشَّكُّ مِنْهُ خَسْفٌ أَوْ مَسْخٌ أَوْ قَذْفٌ فِي أَهْلِ الْقَدَرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو صَخْرٍ اسْمُهُ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳайва ибн Шурайҳ ривоят қилди, менга Абу Сахр хабар берди, у деди: менга Нофеъ ривоят қилдики, Ибн Умарнинг олдига бир киши келиб: «Фалончи сенга салом йўллаяпти,» деди. У унга деди: «Менга унинг бидъат чиқаргани етиб келди; агар у ҳақиқатан бидъат чиқарган бўлса, мендан унга салом етказма. Чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Бу умматда — ёки умматимда» — шубҳа ундан (ровидан) — «ер ютилиши ёки суратга айлантирилиш ёки тош ёғдирилиши қадар аҳли (тақдирни инкор этувчилар) ичида бўлади,» деганларини эшитганман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир. Абу Сахрнинг исми Ҳумайд ибн Зиёддир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي صَخْرٍ، حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " يَكُونُ فِي أُمَّتِي خَسْفٌ وَمَسْخٌ وَذَلِكَ فِي الْمُكَذِّبِينَ بِالْقَدَرِ " .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ришдин ибн Саъд ривоят қилди, Абу Сахр Ҳумайд ибн Зиёддан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики): «Умматимда ер ютилиши ва суратга айлантирилиш бўлади, ва бу тақдирни ёлғонга чиқарувчиларда (содир бўлади),» (дедилар).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الْمَوَالِي الْمُزَنِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " سِتَّةٌ لَعَنْتُهُمْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَكُلُّ نَبِيٍّ كَانَ الزَّائِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَالْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَالْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبَرُوتِ لِيُعِزَّ بِذَلِكَ مَنْ أَذَلَّ اللَّهُ وَيُذِلَّ مَنْ أَعَزَّ اللَّهُ وَالْمُسْتَحِلُّ لِحَرَمِ اللَّهِ وَالْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَالتَّارِكُ لِسُنَّتِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الْمَوَالِي هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Абул-Маволи ал-Музаний ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Мавҳабдан, у Амрадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олти (тоифа) борки, мен уларни лаънатладим ва уларни Аллаҳ ҳамда ҳар бир набий лаънатлаган: Аллаҳнинг Китобига (нарса) қўшувчи, Аллаҳнинг тақдирини ёлғонга чиқарувчи, зўравонлик билан ҳукмронлик қилиб, шу орқали Аллаҳ хор қилганни азиз қилмоқчи ва Аллаҳ азиз қилганни хор қилмоқчи бўлган, Аллаҳ ҳаром қилган нарсани ҳалол сановчи, менинг авлодимга (нисбатан) Аллаҳ ҳаром қилган нарсани ҳалол сановчи ва менинг суннатимни тарк этувчи,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: шу тариқа Абдурраҳмон ибн Абул-Маволи бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Мавҳабдан, у Амрадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Уни Суфён ас-Саврий, Ҳафс ибн Ғиёс ва бошқа кўплар Убайдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Мавҳабдан, у Али ибн Ҳусайндан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани тушириб) ривоят қилишган, ва бу (ривоят) саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قال: حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ سُلَيْمٍ، قَالَ قَدِمْتُ مَكَّةَ فَلَقِيتُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ يَقُولُونَ فِي الْقَدَرِ . قَالَ يَا بُنَىَّ أَتَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ نَعَمْ . قَالَ فَاقْرَإِ الزُّخْرُفَ . قَالَ فَقَرَأْتُ : (حم* وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ * إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ ) فَقَالَ أَتَدْرِي مَا أُمُّ الْكِتَابِ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ فَإِنَّهُ كِتَابٌ كَتَبَهُ اللَّهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَقَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الأَرْضَ فِيهِ إِنَّ فِرْعَوْنَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَفِيهِ : (تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ ) قَالَ عَطَاءٌ فَلَقِيتُ الْوَلِيدَ بْنَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ مَا كَانَ وَصِيَّةُ أَبِيكَ عِنْدَ الْمَوْتِ قَالَ دَعَانِي أَبِي فَقَالَ لِي يَا بُنَىَّ اتَّقِ اللَّهَ وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَنْ تَتَّقِيَ اللَّهَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ كُلِّهِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ فَإِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ فَقَالَ اكْتُبْ . فَقَالَ مَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبِ الْقَدَرَ مَا كَانَ وَمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى الأَبَدِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулвоҳид ибн Сулайм ривоят қилди, у деди: Маккага келдим ва Ато ибн Абу Робоҳни учратдим. Унга: «Эй Абу Муҳаммад, Басра аҳли тақдир ҳақида (нотўғри) гапиришяпти,» дедим. У: «Эй ўғилчам, Қуръон ўқийсанми?» деди. Мен: «Ҳа,» дедим. У: «Унда Зухруф (сурасини) ўқи,» деди. (Абдулвоҳид) деди: мен ўқидим: «Ҳо, Мим. Очиқ-равшан Китобга қасамки, Биз уни ақл юритишингиз учун араб тилидаги Қуръон қилдик. Албатта у Бизнинг ҳузуримиздаги Она Китобда — олий ва ҳикматлидир,» (Зухруф сураси, 1-4). Шунда у: «Она Китоб нима эканини биласанми?» деди. Мен: «Аллаҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади,» дедим. У: «У — Аллаҳ осмонларни яратишидан олдин ва ерни яратишидан олдин ёзган китобдир; унда: Фиръавн дўзах аҳлидандир (деб ёзилган), ва унда: «Абу Лаҳабнинг икки қўли ҳалок бўлди ва ўзи ҳам ҳалок бўлди» (Масад сураси, 1) (деб ёзилган),» деди. Ато деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаси Убода ибн Сомитнинг ўғли Валидни учратдим ва ундан: «Отанг вафот этаётганда васияти нима эди?» деб сўрадим. У деди: «Отам мени чақириб менга: «Эй ўғилчам, Аллаҳдан қўрқ ва билки, Аллаҳга имон келтириб, тақдирнинг ҳаммасига — яхшисига ҳам, ёмонига ҳам имон келтирмагунингча, Аллаҳдан ҳаққоний қўрқмайсан. Агар шундан бошқа (эътиқод) устида ўлсанг, дўзахга кирасан. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Албатта Аллаҳ биринчи яратган нарса Қалам бўлиб, У: «Ёз,» деди. (Қалам): «Нимани ёзай?» деди. У: «Бўлиб ўтган ва абадгача бўладиган тақдирни ёз,» деди,» деганларини эшитганман,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ғарибдир.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُنْذِرِ الْبَاهِلِيُّ الصَّنْعَانِيُّ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، قال: حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، قال: حَدَّثَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَدَّرَ اللَّهُ الْمَقَادِيرَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ بِخَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн ал-Мунзир ал-Боҳилий ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқриъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳайва ибн Шурайҳ ривоят қилди, у деди: менга Абу Ҳониъ ал-Хавлоний ривоят қилдики, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийнинг: «Мен Абдуллоҳ ибн Амрнинг: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Аллаҳ тақдирларни осмонлар ва ерни яратишидан эллик минг йил аввал тақдир қилган,» деганларини эшитганман,» деганини эшитдим,» деганини эшитди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَاصِمُونَ فِي الْقَدَرِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : (يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Зиёд ибн Исмоилдан, у Муҳаммад ибн Аббод ибн Жаъфар ал-Махзумийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Қурайш мушриклари тақдир тўғрисида тортишиб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келишди. Шунда бу оят нозил бўлди: «Ўша кунда улар юзтубон дўзахда судраладилар. (Уларга:) «Сақар (дўзах)нинг тегишини тотинглар! Албатта Биз ҳар бир нарсани ўлчов (тақдир) билан яратдик,» (дейилади),» (Қамар сураси, 48-49). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ وَلاَ خَائِنَةٍ وَلاَ مَجْلُودٍ حَدًّا وَلاَ مَجْلُودَةٍ وَلاَ ذِي غِمْرٍ لأَخِيهِ وَلاَ مُجَرَّبِ شَهَادَةٍ وَلاَ الْقَانِعِ أَهْلَ الْبَيْتِ لَهُمْ وَلاَ ظَنِينٍ فِي وَلاَءٍ وَلاَ قَرَابَةٍ " . قَالَ الْفَزَارِيُّ الْقَانِعُ التَّابِعُ . هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ زِيَادٍ الدِّمَشْقِيِّ . وَيَزِيدُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ وَلاَ يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيِثُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ وَلاَ نَعْرِفُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ وَلاَ يَصِحُّ عِنْدِي مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ . وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا أَنَّ شَهَادَةَ الْقَرِيبِ جَائِزَةٌ لِقَرَابَتِهِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي شَهَادَةِ الْوَالِدِ لِلْوَلَدِ وَالْوَلَدِ لِوَالِدِهِ وَلَمْ يُجِزْ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ شَهَادَةَ الْوَالِدِ لِلْوَلَدِ وَلاَ الْوَلَدِ لِلْوَالِدِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ عَدْلاً فَشَهَادَةُ الْوَالِدِ لِلْوَلَدِ جَائِزَةٌ وَكَذَلِكَ شَهَادَةُ الْوَلَدِ لِلْوَالِدِ . وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي شَهَادَةِ الأَخِ لأَخِيهِ أَنَّهَا جَائِزَةٌ وَكَذَلِكَ شَهَادَةُ كُلِّ قَرِيبٍ لِقَرِيبِهِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةٌ لِرَجُلٍ عَلَى الآخَرِ وَإِنْ كَانَ عَدْلاً إِذَا كَانَتْ بَيْنَهُمَا عَدَاوَةٌ . وَذَهَبَ إِلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً " لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ صَاحِبِ إِحْنَةٍ " . يَعْنِي صَاحِبَ عَدَاوَةٍ وَكَذَلِكَ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ حَيْثُ قَالَ " لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ صَاحِبِ غِمْرٍ لأَخِيهِ " يَعْنِي صَاحِبَ عَدَاوَةٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия ал-Фазорий ривоят қилди, у Язид ибн Зиёд ад-Димашқийдан, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Хиёнатчи эркак ҳам, хиёнатчи аёл ҳам, ҳад (жазоси) билан қамчиланган эркак ҳам, қамчиланган аёл ҳам, биродарига нисбатан адоват сақлайдиган киши ҳам, гувоҳлиги синаб кўрилган (ёлғончи) киши ҳам, бирор оилага қарам бўлиб уларнинг манфаатини кўзлайдиган киши ҳам, вала (озодлик боғланиши) ёки қариндошлик борасида гумон қилинган кишининг ҳам гувоҳлиги жоиз эмас,» дедилар. ал-Фазорий деди: «ал-Қониъ» — тобе (қарам) демакдир. Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Язид ибн Зиёд ад-Димашқийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Язид ҳадисда заиф саналади, бу ҳадис Зуҳрийнинг ҳадиси сифатида фақат унинг ҳадиси орқалигина маълум. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ривоят) бор. (У) деди: Биз бу ҳадиснинг маъносини билмаймиз ва у менинг наздимда исноди томонидан саҳиҳ эмас. Бу масалада илм аҳлининг амали шундайки, қариндошнинг ўз қариндошига (фойдасига) гувоҳлиги қариндошлиги туфайли жоиздир. Илм аҳли ота фарзанд фойдасига ва фарзанд отаси фойдасига гувоҳлик бериши ҳақида ихтилоф қилишган: илм аҳлининг кўпчилиги ота фарзанд фойдасига ва фарзанд ота фойдасига гувоҳлик беришини жоиз ҳисобламаган. Баъзи илм аҳли эса: «Агар адолатли (одил) бўлса, отанинг фарзанд фойдасига гувоҳлиги жоиздир, шунингдек фарзанднинг ота фойдасига гувоҳлиги ҳам (жоиздир),» деган. Ака-ука биродарнинг ўз биродари фойдасига гувоҳлиги жоизлиги ҳақида улар ихтилоф қилишмаган, шунингдек ҳар бир қариндошнинг ўз қариндоши фойдасига гувоҳлиги ҳам (жоиздир). Шофеъий: «Агар иккаласи орасида адоват бўлса, бир кишининг бошқа бировга зарарига гувоҳлиги, гарчи адолатли бўлса-да, жоиз эмас,» деди ва у Абдурраҳмон ал-Аъражнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал қилиб (ривоят қилган): «Иҳна (адоват) эгасининг гувоҳлиги жоиз эмас,» деган ҳадисига эътибор қилди. Яъни адоват эгаси. Бу ҳадиснинг маъноси ҳам шудирки, унда: «Биродарига нисбатан ғимр (адоват) эгасининг гувоҳлиги жоиз эмас,» дейилган, яъни адоват эгаси (демакдир).