Пайғамбар ва саҳобаларнинг Мадинага келиши

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَوَّلُ مَنْ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَبِلاَلٌ رضى الله عنهم‏.‏

Абул-Валид бизга айтди, Шуъба бизга айтди, у деди: Абу Исъҳоқ бизга хабар берди, у Барони эшитди розияллаҳу анҳу, у деди: Бизга биринчи келган (муҳожир) Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умму Мактум эди, сўнг бизга Аммор ибн Ёсир ва Билол розияллаҳу анҳум келди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَوَّلُ مَنْ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَكَانَا يُقْرِئَانِ النَّاسَ، فَقَدِمَ بِلاَلٌ وَسَعْدٌ وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ، ثُمَّ قَدِمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عِشْرِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَمَا رَأَيْتُ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَرِحُوا بِشَىْءٍ فَرَحَهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، حَتَّى جَعَلَ الإِمَاءُ يَقُلْنَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا قَدِمَ حَتَّى قَرَأْتُ ‏{‏سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى‏}‏ فِي سُوَرٍ مِنَ الْمُفَصَّلِ‏.‏

Муҳаммад ибн Башшор менга айтди, Ғундар бизга айтди, Шуъба бизга айтди, Абу Исъҳоқдан, у деди: Баро ибн Озиб розияллаҳу анҳумони шундай деганини эшитдим: Бизга биринчи келган (муҳожир) Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умму Мактум эди, улар одамларга (Қуръан) ўқитар эдилар. Сўнг Билол, Саъд ва Аммор ибн Ёсир келди, сўнг Умар ибнул-Хаттоб Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан йигирма (киши) билан келди, сўнг Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам келди. Мен Мадина аҳлинин Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам (келиши) билан хурсанд бўлганидек бирор нарса билан хурсанд бўлганини кўрмадим, ҳатто чўрилар: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам келди», дея бошлади. У (Набий) келмай туриб, мен {Саббиҳисма Роббикал-Аъло}ни муфассалдан бир неча суралар (қаторида) ўқиб олган эдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وُعِكَ أَبُو بَكْرٍ وَبِلاَلٌ ـ قَالَتْ ـ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِمَا فَقُلْتُ يَا أَبَتِ كَيْفَ تَجِدُكَ وَيَا بِلاَلُ، كَيْفَ تَجِدُكَ قَالَتْ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا أَخَذَتْهُ الْحُمَّى يَقُولُ كُلُّ امْرِئٍ مُصَبَّحٌ فِي أَهْلِهِ وَالْمَوْتُ أَدْنَى مِنْ شِرَاكِ نَعْلِهِ وَكَانَ بِلاَلٌ إِذَا أَقْلَعَ عَنْهُ الْحُمَّى يَرْفَعُ عَقِيرَتَهُ وَيَقُولُ أَلاَ لَيْتَ شِعْرِي هَلْ أَبِيتَنَّ لَيْلَةً بِوَادٍ وَحَوْلِي إِذْخِرٌ وَجَلِيلُ وَهَلْ أَرِدَنْ يَوْمًا مِيَاهَ مَجَنَّةٍ وَهَلْ يَبْدُوَنْ لِي شَامَةٌ وَطَفِيلُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَيْنَا الْمَدِينَةَ كَحُبِّنَا مَكَّةَ أَوْ أَشَدَّ، وَصَحِّحْهَا وَبَارِكْ لَنَا فِي صَاعِهَا وَمُدِّهَا، وَانْقُلْ حُمَّاهَا فَاجْعَلْهَا بِالْجُحْفَةِ ‏"‏‏.‏

Абдуллаҳ ибн Юсуф бизга айтди, Молик бизга хабар берди, Ҳишом ибн Урвадан, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Мадинага келганида, Абу Бакр ва Билол безгак (иситма)га йўлиқди. (Оиша) деди: Мен улар иккисинин олдига кирдим ва: «Эй отам, сен ўзингни қандай сезаяпсан? Ва эй Билол, сен ўзингни қандай сезаяпсан?», дедим. (Оиша) деди: Абу Бакрни безгак тутганида: «Ҳар бир киши ўз аҳлида эрталаб(саломатлик билан)ламилашади, ҳолбуки ўлим унинг наъли (оёқ кийими) тасмасидан ҳам яқинроқдир», дер эди. Билол эса ундан безгак кўтарилганида (энгилганида), овозини кўтариб: «Эй кошки, билсам — бир кечани бир водийда — атрофимда изхир ва жалил (ўсимлик)лар бор ҳолда — тунармиканман? Ва бир кун Мажанна сувларига (етиб) борармиканман? Ва менга Шома ва Тафил (тоғлари) кўринармикан?», дер эди. Оиша деди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга келдим ва унга хабар бердим. У: «Эй Аллаҳ, бизга Мадинани — Маккани севганимиздек ёки ундан ҳам кўра ортиқроқ — севдир; уни соғлом қил ва бизга унинг сў (ўлчов) ва муддида (идишида) барака бер; унинг безгагини кўчир ва уни Жуҳфага қил (юбор)», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيٍّ، أَخْبَرَهُ دَخَلْتُ، عَلَى عُثْمَانَ‏.‏ وَقَالَ بِشْرُ بْنُ شُعَيْبٍ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ خِيَارٍ، أَخْبَرَهُ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عُثْمَانَ فَتَشَهَّدَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ، وَكُنْتُ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، وَآمَنَ بِمَا بُعِثَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ هَاجَرْتُ هِجْرَتَيْنِ، وَنِلْتُ صِهْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبَايَعْتُهُ، فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ‏.‏ تَابَعَهُ إِسْحَاقُ الْكَلْبِيُّ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ مِثْلَهُ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Муҳаммад менга айтди, Ҳишом бизга айтди, Маъмар бизга хабар берди, Зуҳрийдан, Урва менга айтди: Убайдуллаҳ ибн Адий унга хабар берди: Мен Усмоннинг олдига кирдим; (ва) Бишр ибн Шуъайб деди: Отам менга айтди, Зуҳрийдан, Урва ибнуз-Зубайр менга айтди: Убайдуллаҳ ибн Адий ибн Хиёр унга хабар берди, у деди: Мен Усмоннинг олдига кирдим, у ташаҳҳуд айтди, сўнг: «Амма баъд, албатта Аллаҳ Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи васалламни ҳақ билан (расул қилиб) юборди, мен Аллаҳ ва Унинг Расулига жавоб берганлардан эдим ва Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи васаллам юборилган нарсага иймон келтирдим, сўнг икки ҳижрат қилдим ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг куёвлик (сиҳр — қизига уйланиш) шарафига наил бўлдим ва унга байъат қилдим. Аллаҳга қасам, мен унга осий бўлмадим ва уни алдамадим, токи Аллаҳ уни вафот эттирди», деди. Унга Исъҳоқ Калбий мутобаъат қилди: Менга Зуҳрий шунга ўхшашни айтди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ،‏.‏ وَأَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَهْوَ بِمِنًى، فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ، فَوَجَدَنِي، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تُمْهِلَ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ، فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، وَتَخْلُصَ لأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ وَذَوِي رَأْيِهِمْ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لأَقُومَنَّ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏

Яҳё ибн Сулаймон бизга айтди, Ибн Ваҳб менга айтди, Молик бизга айтди; (ва) менга Юнус хабар берди, Ибн Шиҳобдан, у деди: Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ менга хабар берди: Ибн Аббос унга хабар бердики, Абдураҳмон ибн Авф Минода — Умар ҳажж қилган охирги ҳажда — ўз аҳлининг олдига қайтди. У мени топди. Абдураҳмон: Мен: «Эй амирул-мўминин, албатта мавсум (ҳажда) одамларнинг пасткашларини (авомини) жамлайди; мен сенга Мадинага келишинггача сабр қилишингни маслаҳат бераман, чунки у — ҳижрат ва суннат диёридир, сен унда фақиҳ (фиқҳ аҳли) ва одамларнинг ашрофлари (катталари) ҳамда уларнинг фикр эгаларига (гапингни) холис (етказасан)», дедим. Умар: «Мен албатта Мадинада турадиган биринчи туришимда (хутбада) бу (ҳақида) тураман», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ أُمَّ الْعَلاَءِ ـ امْرَأَةً مِنْ نِسَائِهِمْ بَايَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ طَارَ لَهُمْ فِي السُّكْنَى حِينَ اقْتَرَعَتِ الأَنْصَارُ عَلَى سُكْنَى الْمُهَاجِرِينَ، قَالَتْ أُمُّ الْعَلاَءِ فَاشْتَكَى عُثْمَانُ عِنْدَنَا، فَمَرَّضْتُهُ حَتَّى تُوُفِّيَ، وَجَعَلْنَاهُ فِي أَثْوَابِهِ، فَدَخَلَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ أَبَا السَّائِبِ، شَهَادَتِي عَلَيْكَ لَقَدْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَمَا يُدْرِيكِ أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لاَ أَدْرِي بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ قَالَ ‏"‏ أَمَّا هُوَ فَقَدْ جَاءَهُ وَاللَّهِ الْيَقِينُ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو لَهُ الْخَيْرَ، وَمَا أَدْرِي وَاللَّهِ وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَا يُفْعَلُ بِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَوَاللَّهِ لاَ أُزَكِّي أَحَدًا بَعْدَهُ قَالَتْ فَأَحْزَنَنِي ذَلِكَ فَنِمْتُ فَأُرِيتُ لِعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ عَيْنًا تَجْرِي، فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ذَلِكَ عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏

Мусо ибн Исмоил бизга айтди, Иброҳим ибн Саъд бизга айтди, Ибн Шиҳоб бизга хабар берди, Хорижа ибн Зайд ибн Собитдан: Умму Ало — уларнинг аёлларидан Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга байъат қилган бир аёл — унга хабар бердики, Ансор муҳожирларнинг (жойлашиши) қуръасини ташлаганида, Усмон ибн Мазъун уларга (Умму Алонин оиласига) қуръада тушди (жойлашди). Умму Ало деди: Усмон бизнинг ҳузуримизда касалланди, мен уни (токи) вафот этгунча парвариш қилдим ва уни ўз кийимларига (кафанга) қўйдик. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам бизнинг олдимизга кирди. Мен: «Аллаҳнинг раҳмати сенга бўлсин, эй Абус-Соиб; менинг сенга гувоҳлигим — албатта Аллаҳ сени икром қилди», дедим. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аллаҳнинг уни икром қилганини сенга нима билдирди?», деди. (Умму Ало) деди: Мен: «Билмайман, отам ва онам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллаҳ; бас, ким (икром қилинади)?», дедим. У: «Унга келсак — Аллаҳга қасам, унга яқин (ўлим) келди; Аллаҳга қасам, мен унга яхшилик умид қиламан; (лекин) мен Расулуллаҳ бўла туриб, Аллаҳга қасам, менга нима қилинишини билмайман», деди. (Умму Ало) деди: Аллаҳга қасам, мен ундан кейин ҳеч кимни (жаннатли деб аниқ) тазкия (поклаш, мақтов) қилмайман. (Умму Ало) деди: Бу мени қайғуртирди, мен ухлаб қолдим ва Усмон ибн Мазъун учун оқаётган бир булоқни (тушимда) кўрдим. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга келдим ва унга хабар бердим. У: «У — унинг амали(нинг савоби)дир», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ بُعَاثٍ يَوْمًا قَدَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَقَدِ افْتَرَقَ مَلَؤُهُمْ، وَقُتِلَتْ سَرَاتُهُمْ فِي دُخُولِهِمْ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

Убайдуллаҳ ибн Саъид бизга айтди, Абу Усома бизга айтди, Ҳишомдан, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан, у деди: Буъос куни — Аллаҳ азза ва жалла уни Ўз Расули соллаллаҳу алайҳи васаллам учун олдиндан (тақдир қилиб) қўйган бир кун эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Мадинага келганида, уларнинг (Авс ва Хазраж)нинг котта-кичиклари тарқалган, сарварлари уларнинг Исломга киришлариде (сабаб бўлиб) ўлдирилган эди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، دَخَلَ عَلَيْهَا وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَهَا يَوْمَ فِطْرٍ أَوْ أَضْحًى، وَعِنْدَهَا قَيْنَتَانِ ‏{‏تُغَنِّيَانِ‏}‏ بِمَا تَقَاذَفَتِ الأَنْصَارُ يَوْمَ بُعَاثَ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مِزْمَارُ الشَّيْطَانِ مَرَّتَيْنِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ دَعْهُمَا يَا أَبَا بَكْرٍ، إِنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا، وَإِنَّ عِيدَنَا هَذَا الْيَوْمُ ‏"‏‏.‏

Муҳаммад ибнул-Мусанна менга айтди, Ғундар бизга айтди, Шуъба бизга айтди, Ҳишомдан, отасидан, Оишадан: Абу Бакр унинг олдига кирди, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам унинг ёнида эди — Фитр ёки Азъҳо (ҳайит) куни эди, унинг ёнида икки чўри (қиз) Ансор Буъос куни бир-бирини ҳажв қилган (шеър) билан куйлар эди. Абу Бакр: «Шайтоннинг сурнайи(ми)?!», деди — икки марта. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Уларни қўй, эй Абу Бакр, албатта ҳар бир қавмнин бир ҳайити бор, ва бизнинг ҳайитимиз мана шу кундир», деди.