حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قُلْتُ لِمَالِكٍ حَدَّثَكَ نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ عَلَيْهِ قِيمَةَ الْعَدْلِ فَأَعْطَى شُرَكَاءَهُ حِصَصَهُمْ وَعَتَقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ " .
Бизга Яҳё ибн Яҳё ривоят қилди, у: «Мен Моликка: ‹Сенга Нофиъ ибн Умардан ривоят қилдими?› деб айтдим», деди: «У: ‹Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким бир қулда ўзига тегишли улушини озод қилса ва унинг шу қулнинг баҳосига етадиган моли бўлса, қул унга адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг у шерикларига уларнинг ҳиссаларини беради ва қул унинг ҳисобидан озод бўлади. Акс ҳолда, ундан озод бўлгани озод бўлган бўлади», деди›, деди».
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ مِنْ مَمْلُوكٍ فَعَلَيْهِ عِتْقُهُ كُلُّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَهُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ " .
Бизга ибн Нумайр ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Убайдуллаҳ Нофиъдан, у ибн Умардан ривоят қилди, у: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: ‹Ким бир қулдан ўзига тегишли улушини озод қилса, агар унинг баҳосига етадиган моли бўлса, унинг ҳаммасини озод қилиш унга вожиб бўлади. Агар моли бўлмаса, ундан озод бўлгани озод бўлади›, деди», деди.
وَحَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ نَافِعٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ قَدْرُ مَا يَبْلُغُ قِيمَتَهُ قُوِّمَ عَلَيْهِ قِيمَةَ عَدْلٍ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ " .
Бизга Шайбоон ибн Фаррухҳ ривоят қилди, бизга Жарийр ибн Ҳозим Абдуллаҳ ибн Умарнинг озод қилинган қули Нофиъдан, у Абдуллаҳ ибн Умардан ривоят қилди, у: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: ‹Ким бир қулда ўзига тегишли улушини озод қилса ва унинг шу қул қийматига етадиган миқдорда моли бўлса, қул унга адолатли баҳо билан баҳоланади. Акс ҳолда, ундан озод бўлгани озод бўлган бўлади›, деди», деди.
وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو الرَّبِيعِ، وَأَبُو كَامِلٍ قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، وَهُوَ ابْنُ زَيْدٍ ح وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ - كِلاَهُمَا عَنْ أَيُّوبَ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - كُلُّ هَؤُلاَءِ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمْ " وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ " . إِلاَّ فِي حَدِيثِ أَيُّوبَ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ فَإِنَّهُمَا ذَكَرَا هَذَا الْحَرْفَ فِي الْحَدِيثِ وَقَالاَ لاَ نَدْرِي أَهُوَ شَىْءٌ فِي الْحَدِيثِ أَوْ قَالَهُ نَافِعٌ مِنْ قِبَلِهِ وَلَيْسَ فِي رِوَايَةِ أَحَدٍ مِنْهُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . إِلاَّ فِي حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ .
Бизга Қутайба ибн Саъийд ва Муҳаммад ибн Румҳ, Лайс ибн Саъддан ривоят қилдилар; (ҳ) бизга Муҳаммад ибн Мусанно ҳам ривоят қилди, бизга Абдулваҳҳоб ривоят қилди, у: «Мен Яҳё ибн Саъийдни эшитдим», деди; (ҳ) менга Абур-Рабиъ ва Абу Комил ҳам ривоят қилдилар, улар: «Бизга Ҳаммод, яъни ибн Зайд ривоят қилди», дедилар; (ҳ) менга Зуҳайр ибн Ҳарб ҳам ривоят қилди, бизга Исмоил, яъни ибн Улайя ривоят қилди — иккаласи Айюбдан; (ҳ) бизга Ишоқ ибн Мансур ҳам ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ибн Журайждан хабар берди, менга Исмоил ибн Умайя хабар берди; (ҳ) бизга Муҳаммад ибн Рофиъ ҳам ривоят қилди, бизга ибн Абу Фудайк ибн Абу Зиъбдан ривоят қилди; (ҳ) бизга Ҳорун ибн Саъийд ал-Айлий ҳам ривоят қилди, бизга ибн Ваҳб хабар берди, у: «Менга Усома, яъни ибн Зайд хабар берди», деди — буларнинг ҳаммаси Нофиъдан, у ибн Умардан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан шу ҳадисни ривоят қилдилар. Уларнинг ҳадисида «Агар унинг моли бўлмаса, ундан озод бўлгани озод бўлади» деган сўз йўқ, фақат Айюб ва Яҳё ибн Саъийднинг ҳадисида бор — улар шу жумлани ҳадисда зикр қилдилар ва: «Билмаймиз, бу ҳадисдаги нарсами ёки Нофиъ ўзидан айтдими», дедилар. Улардан бирортасининг ривоятида «Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни эшитдим» деган ибораси йўқ, фақат Лайс ибн Саъднинг ҳадисида бор.
وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ عَبْدًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ آخَرَ قُوِّمَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ قِيمَةَ عَدْلٍ لاَ وَكْسَ وَلاَ شَطَطَ ثُمَّ عَتَقَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ مُوسِرًا " .
Бизга Амр ан-Ноқид ва ибн Абу Умар ҳам ривоят қилдилар — иккаласи ибн Уяйнадан. Ибн Абу Умар: «Бизга Суфён ибн Уяйна Амрдан, у Солим ибн Абдуллаҳдан, у отасидан ривоят қилдики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: ‹Ким ўзи билан бошқа киши ўртасида шерик бўлган қулни озод қилса, у ўз молида адолатли баҳо билан — кам ҳам, ортиқча ҳам эмас — баҳоланади, сўнг агар бой бўлса, қул унинг молидан озод бўлади›, деди», деди.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ عَتَقَ مَا بَقِيَ فِي مَالِهِ إِذَا كَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ " .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар Зуҳрийдан, у Солимдан, у ибн Умардан хабар бердики, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким бир қулда ўзига тегишли улушини озод қилса, агар унинг шу қул баҳосига етадиган моли бўлса, қолгани унинг молидан озод бўлади», деди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي، هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي الْمَمْلُوكِ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَيُعْتِقُ أَحَدُهُمَا قَالَ " يَضْمَنُ " .
Бизга Муҳаммад ибн Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор — лафз ибн Мусаннога тегишли — ривоят қилдилар, улар: «Бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба Қатодадан, у Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳийкдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди», дедилар. У икки киши ўртасидаги қул ҳақида — улардан бири ўз улушини озод қилса — деган ўринда: «У (қолганини) тўлайди», деди.
وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا مِنْ مَمْلُوكٍ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِهِ " .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муъоз ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Шуъба шу иснод билан ривоят қилди, у: «Ким бир қулдан бир бўлакни озод қилса, у ўз молидан озод бўлади», деди.
وَحَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ اسْتُسْعِيَ الْعَبْدُ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " .
Менга Амр ан-Ноқид ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳийм ибн Абу Аруубадан, у Қатодадан, у Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳийкдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди, у: «Ким бир қулда ўзига тегишли бир бўлакни озод қилса, уни (тўла) озод қилиш, агар моли бўлса, унинг молидан бўлади. Агар моли бўлмаса, қул унга машаққат қилдирилмаган ҳолда (қолган қийматни) ишлаб тўлашга буюрилади», деди.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ أَبِي، عَرُوبَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَفِي حَدِيثِ عِيسَى " ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " .
Буни бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ҳам ривоят қилди, бизга Али ибн Мушир ва Муҳаммад ибн Бишр ривоят қилдилар; (ҳ) бизга Ишоқ ибн Иброҳийм ва Али ибн Хашрам ҳам ривоят қилдилар, улар: «Бизга Исо ибн Юнус хабар берди», дедилар — барчаси ибн Абу Аруубадан шу иснод билан. Исо ҳадисида: «Сўнг у озод қилмаган кишининг улушида машаққат қилдирилмаган ҳолда (қийматни) ишлаб тўлашга буюрилади», (дейилган).
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - وَهُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ، بْنِ حُصَيْنٍ . أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَدَعَا بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَزَّأَهُمْ أَثْلاَثًا ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً وَقَالَ لَهُ قَوْلاً شَدِيدًا .
Бизга Али ибн Ҳужр ас-Саъдий, Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилдилар, улар: «Бизга Исмоил, яъни ибн Улайя Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абул-Муҳаллабдан, у Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилдики, бир киши ўлим олдида ўзига тегишли олтита қулни озод қилди, улардан бошқа унинг моли йўқ эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларни чақириб, учга бўлди, сўнг улар ўртасида қуръа ташлади ва иккитасини озод қилди, тўрттасини қул ҳолида қолдирди ва у киши ҳақида оғир сўз айтди», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَابْنُ أَبِي، عُمَرَ عَنِ الثَّقَفِيِّ، كِلاَهُمَا عَنْ أَيُّوبَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . أَمَّا حَمَّادٌ فَحَدِيثُهُ كَرِوَايَةِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَأَمَّا الثَّقَفِيُّ فَفِي حَدِيثِهِ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ أَوْصَى عِنْدَ مَوْتِهِ فَأَعْتَقَ سِتَّةَ مَمْلُوكِينَ .
Бизга Қутайба ибн Саъийд ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди; (ҳ) бизга Ишоқ ибн Иброҳийм ва ибн Абу Умар ҳам Сақафийдан ривоят қилдилар — иккаласи Айюбдан шу иснод билан. Ҳаммоднинг ҳадиси ибн Улайянинг ривоятидек, Сақафийнинг ҳадисида эса: «Ансорлардан бир киши ўлим олдида васият қилиб, олтита қулни озод қилди», (дейилган).
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ الضَّرِيرُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَحَمَّادٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Минҳол аз-Зарийр ва Аҳмад ибн Абда ривоят қилдилар, улар: «Бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Ҳассоон Муҳаммад ибн Сийрийндан, у Имрон ибн Ҳусайндан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ибн Улайя ва Ҳаммоднинг ҳадиси мисли ривоят қилди», дедилар.