وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَزَادَ قَالَتْ وَلَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم كَاتِمًا شَيْئًا مِمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ لَكَتَمَ هَذِهِ الآيَةَ { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ}
Dovud shu isnod bilan Ibn Ulayya hadisi nahvida (rivoyat qildi) va ziyoda qildi: U (Oisha): "Agar Muhammad (sollallahu alayhi vasallam) o'ziga nozil qilingan (biror) narsani yashiradigan bo'lganida — shu oyatni: «(Esla,) o'sha vaqtda sen — Allah ne'mat bergan va sen (ham) ne'mat bergan kishiga: ‹Xotiningni o'z yaningda ushlab turgin va Allahdan qo'rq› der eding; va o'z ko'nglingda Allah oshkor qiluvchi bo'lgan narsani yashirar eding, odamlardan qo'rqar eding — holbuki Allah — undan qo'rqishingga haqliroq edi» (oyatini) yashirar edi" dedi.
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم رَبَّهُ فَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ لَقَدْ قَفَّ شَعْرِي لِمَا قُلْتَ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ . وَحَدِيثُ دَاوُدَ أَتَمُّ وَأَطْوَلُ .
Masruq aytdi: Men Oishadan: "Muhammad (sollallahu alayhi vasallam) Robbini ko'rdimi?" deb so'radim. U: "Subhanallah! Sen aytgan narsadan sochlarim tikka bo'lib ketdi" dedi — va hadisni o'z qissasi bilan keltirdi. Dovudning hadisi to'liqroq va uzunroq.
وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ فَأَيْنَ قَوْلُهُ { ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} قَالَتْ إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْتِيهِ فِي صُورَةِ الرِّجَالِ وَإِنَّهُ أَتَاهُ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ فِي صُورَتِهِ الَّتِي هِيَ صُورَتُهُ فَسَدَّ أُفُقَ السَّمَاءِ .
Masruq aytdi: Men Oishaga: "Bas Uning: «Keyin yaqinlashdi, so'ng (yana) yaqinlashdi; bas (ular orasidagi masofa) ikki yoy qadar yoki undan ham yaqinroq bo'ldi; bas (Allah) O'z bandasiga vahiy qilgan narsani vahiy qildi» (degan) so'zi qayerda (qanay tushuniladi)?" dedim. U: "U faqat Jibril (sollallahu alayhi vasallam)dir; u (Nabiyga) erkaklar suratida kelar edi; bu safar esa u (Nabiyga) o'zining haqiqiy suratida keldi va osmon ufqini to'sib (qoplab) qo'ydi" dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ قَالَ " نُورٌ أَنَّى أَرَاهُ " .
Abu Zarr aytdi: Men Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)dan: "Robbingni ko'rdingmi?" deb so'radim. U: "(U) Nur(dir); qanay Uni ko'rar edim?!" dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، كِلاَهُمَا عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي ذَرٍّ لَوْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَسَأَلْتُهُ فَقَالَ عَنْ أَىِّ شَىْءٍ كُنْتَ تَسْأَلُهُ قَالَ كُنْتُ أَسْأَلُهُ هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَدْ سَأَلْتُ فَقَالَ " رَأَيْتُ نُورًا " .
Abdulloh ibn Shaqiq aytdi: Men Abu Zarrga: "Agar men Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ni ko'rganimda, undan so'rar edim" dedim. U: "Undan nima haqida so'rar eding?" dedi. Men: "Undan: ‹Robbingni ko'rdingmi?› deb so'rar edim" dedim. Abu Zarr: "Men (allaqachon) so'radim; u: ‹Men Nur ko'rdim› dedi" dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ فَقَالَ " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَنَامُ وَلاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ يَخْفِضُ الْقِسْطَ وَيَرْفَعُهُ يُرْفَعُ إِلَيْهِ عَمَلُ اللَّيْلِ قَبْلَ عَمَلِ النَّهَارِ وَعَمَلُ النَّهَارِ قَبْلَ عَمَلِ اللَّيْلِ حِجَابُهُ النُّورُ - وَفِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ النَّارُ - لَوْ كَشَفَهُ لأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ بَصَرُهُ مِنْ خَلْقِهِ " . - وَفِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَلَمْ يَقُلْ حَدَّثَنَا .
Abu Muso aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizning ichimizda besh kalima bilan turdi (xutba qildi) va: "Albatta Allah — azza va jalla — uxlamaydi va Unga uxlash loyiq ham emas; U adolatni (mezonni) pasaytiradi va ko'taradi; kechaning amali kunduzning amalidan oldin, kunduzning amali kechaning amalidan oldin Unga ko'tariladi; Uning hijobi Nur — Abu Bakr rivoyatida: olov — agar uni (yuzdan) ochsa, yuzining nurlari — ko'zi yetgan xalqini (hammasini) kuydirar edi" dedi. Abu Bakr rivoyatida al-A'mashdan (rivoyat qildi) va "haddasano (bizga aytib berdi)" demadi.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ . ثُمَّ ذَكَرَ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ " مِنْ خَلْقِهِ " . وَقَالَ حِجَابُهُ النُّورُ .
Jarir al-A'mashdan shu isnod bilan (rivoyat qildi); u: "Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizning ichimizda to'rt kalima bilan turdi (xutba qildi)" dedi — keyin Abu Muoviya hadisi misli zikr qildi va "xalqidan" (so'zini) zikr qilmadi; va: "Uning hijobi — Nur" dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَرْبَعٍ " إِنَّ اللَّهَ لاَ يَنَامُ وَلاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ يَرْفَعُ الْقِسْطَ وَيَخْفِضُهُ وَيُرْفَعُ إِلَيْهِ عَمَلُ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ وَعَمَلُ اللَّيْلِ بِالنَّهَارِ " .
Abu Muso aytdi: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) bizning ichimizda to'rt (kalima) bilan turdi (xutba qildi): "Albatta Allah uxlamaydi va Unga uxlash loyiq emas; U adolatni (mezonni) ko'taradi va pasaytiradi; Unga kunduzning amali kechasi, kechaning amali kunduzi ko'tariladi".
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعًا عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الصَّمَدِ، - وَاللَّفْظُ لأَبِي غَسَّانَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ، - حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " جَنَّتَانِ مِنْ فِضَّةٍ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا وَجَنَّتَانِ مِنْ ذَهَبٍ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا وَمَا بَيْنَ الْقَوْمِ وَبَيْنَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى رَبِّهِمْ إِلاَّ رِدَاءُ الْكِبْرِيَاءِ عَلَى وَجْهِهِ فِي جَنَّةِ عَدْنٍ " .
Abu Muso al-Ash'ariy otasidan, Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan (rivoyat qildi): U: "Ikki jannat borki, ularning idishlari va ichidagi (hamma narsa) kumushdan; va ikki jannat borki, ularning idishlari va ichidagi (hamma narsa) oltindan; va Adn jannatida qavm bilan o'z Robbiga qarashlari orasida — Uning yuzidagi kibriyo (ulug'lik) ridosidan boshqa (hech narsa) yo'q" dedi.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ - قَالَ - يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى تُرِيدُونَ شَيْئًا أَزِيدُكُمْ فَيَقُولُونَ أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا أَلَمْ تُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ وَتُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ - قَالَ - فَيَكْشِفُ الْحِجَابَ فَمَا أُعْطُوا شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَى رَبِّهِمْ عَزَّ وَجَلَّ " .
Suhayb Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)dan (rivoyat qildi): U: "Jannat ahli jannatga kirgan paytda, Allah — tabaraka va taolo: ‹Sizlarga ko'paytirib (ziyoda qilib) berishimni xohlaysizmi (biror narsa)?› deydi. Ular: ‹Yuzlarimizni oqartmadingmi? Bizni jannatga kiritib, do'zaxdan najot bermadingmi?› deydilar. (Nabiy aytdi:) Bas U hijobni ochadi; ularga — o'z Robbiga — azza va jalla — qarashdan ko'ra sevimliroq (biror) narsa berilmagan bo'lur" dedi.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ}
Yazid ibn Horun Hammod ibn Salamadan shu isnod bilan (rivoyat qildi) va ziyoda qildi: Keyin u shu oyatni: «Yaxshilik qilganlarga — go'zal (mukofot) va (undan ham) ziyoda (bordir)» tilovat qildi.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ نَاسًا قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " هَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ . فَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى - فِي صُورَةٍ غَيْرِ صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَ رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ . فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا . فَيَتَّبِعُونَهُ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ الرُّسُلُ وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ . وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمُ السَّعْدَانَ " . قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ مَا قَدْرُ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ بَقِيَ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ الْمُجَازَى حَتَّى يُنَجَّى حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ . فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ يَعْرِفُونَهُمْ بِأَثَرِ السُّجُودِ تَأْكُلُ النَّارُ مِنِ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ . فَيُخْرَجُونَ مِنَ النَّارِ وَقَدِ امْتَحَشُوا فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ مِنْهُ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ وَهُوَ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ فَإِنَّهُ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا فَيَدْعُو اللَّهَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدْعُوَهُ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى هَلْ عَسَيْتَ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ . فَيَقُولُ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ . وَيُعْطِي رَبَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ مَا شَاءَ اللَّهُ فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ فَإِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْجَنَّةِ وَرَآهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ قَدِّمْنِي إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ . فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ لاَ تَسْأَلُنِي غَيْرَ الَّذِي أَعْطَيْتُكَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ . فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ وَيَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ لَهُ فَهَلْ عَسَيْتَ إِنْ أَعْطَيْتُكَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ . فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ . فَيُعطِي رَبَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَإِذَا قَامَ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ انْفَهَقَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ الْخَيْرِ وَالسُّرُورِ فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ . فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ مَا أُعْطِيتَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ . فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ لاَ أَكُونُ أَشْقَى خَلْقِكَ . فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَضْحَكَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنْهُ فَإِذَا ضَحِكَ اللَّهُ مِنْهُ قَالَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ . فَإِذَا دَخَلَهَا قَالَ اللَّهُ لَهُ تَمَنَّهْ . فَيَسْأَلُ رَبَّهُ وَيَتَمَنَّى حَتَّى إِنَّ اللَّهَ لَيُذَكِّرُهُ مِنْ كَذَا وَكَذَا حَتَّى إِذَا انْقَطَعَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ " . قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يَرُدُّ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا . حَتَّى إِذَا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ وَمِثْلُهُ مَعَهُ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ مَعَهُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا حَفِظْتُ إِلاَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَشْهَدُ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ .
Abu Hurayra xabar berdi: Bir qancha odamlar Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)ga: "Ey Rasulullah, qiyomat kuni Robbimizni ko'radimizmi?" dedilar. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "To'lib turgan kechasidagi oyni ko'rishda (bir-biringizga) halaqit berasizmi (qiynalasizmi)?" dedi. Ular: "Yo'q, ey Rasulullah" dedilar. U: "Quyoshni — uning oldida bulut bo'lmagan paytda — (ko'rishda) qiynalasizmi?" dedi. Ular: "Yo'q, ey Rasulullah" dedilar. U: "Albatta sizlar Uni shunday ko'rasiz: Allah qiyomat kuni odamlarni jamlaydi va: ‹Kim biror narsaga ibodat qilgan bo'lsa — unga ergashsin› deydi. Bas quyoshga ibodat qilgan kishi quyoshga ergashadi, oyga ibodat qilgan kishi oyga ergashadi, tog'utlarga (botil ma'budlarga) ibodat qilgan kishi tog'utlarga ergashadi; va shu ummat — ichida munofiqlari (bilan) qoladi. Bas Allah — tabaraka va taolo — ularga, ular taniydigan suratidan boshqa bir suratda keladi va: ‹Men sizlarning Robbingizman› deydi. Ular: ‹Sendan Allahga panoh tilaymiz; bu — bizning (turar) joyimiz — to bizga Robbimiz kelguncha; Robbimiz kelsa, biz Uni taniymiz› deydilar. Bas Allah — taolo — ularga, ular taniydigan suratida keladi va: ‹Men sizlarning Robbingizman› deydi. Ular: ‹Sen bizning Robbimizsan› deydilar va Unga ergashadilar. Bas jahannam ustiga Sirot (ko'prik) qo'yiladi; men va mening ummatim — birinchi o'tuvchi bo'lamiz; o'sha kuni payg'ambarlardan boshqa hech kim so'zlamaydi; payg'ambarlarning o'sha kungi duosi: ‹Allahumma, salom (qil), salom (qil)› (bo'ladi). Jahannamda sa'don (tikonli o'simlik) tikani kabi ilgaklar (qarmoqlar) bor — sa'donni ko'rganmisiz?" dedi. Ular: "Ha, ey Rasulullah" dedilar. U: "Albatta u sa'don tikani kabidir; faqat uning kattaligi qancha ekanini Allahdan boshqa hech kim bilmaydi; (ular) odamlarni amallariga ko'ra ilib oladi; ulardan (ba'zisi) — mo'min — o'z amali bilan (najot topib) qoladi; ulardan (ba'zisi) — jazo (ko'rib), keyin najot beriladi. To Allah bandalar o'rtasida hukm qilishdan bo'shab, do'zax ahlidan xohlaganini O'z rahmati bilan chiqarishni iroda qilganida — Malaklarga, Allahga hech narsani sherik qilmagan — ‹La ilaha illallah› deydigan, Allah taolo unga rahm qilishni iroda qilgan kishilarni do'zaxdan chiqarishni buyuradi. Bas ularni do'zaxda taniydilar — ularni sajda izi bilan taniydilar. Olov ibn Odamning (vujudining hamma joyini) yeydi — sajda izidan boshqa; Allah olovga sajda izini yeishni harom qilgan. Bas ularni do'zaxdan chiqaradilar — ular (allaqachon) kuyib (ko'mirdek) bo'lgan; ustilariga hayot suvi quyiladi; bas ular undan — sel oqizib kelgan (loyqa) ichida donning unib chiqishi kabi — unib chiqadi. Keyin Allah taolo bandalar o'rtasidagi hukmdan bo'shaydi; va bir kishi — yuzi do'zaxga qaragan holda — qoladi; u — jannatga eng oxiri kiruvchi jannat ahli. U: ‹Ey Robbim, yuzimni do'zaxdan burib qo'y; chunki uning hidi meni zaharladi, alangasi meni kuydirdi› deydi. Bas u Allahga — Allah xohlagancha — duo qiladi. Keyin Allah — tabaraka va taolo: ‹Agar buni senga qilsam, undan boshqasini so'ramaysanmi?› deydi. U: ‹Sendan undan boshqasini so'ramayman› deydi va Robbiga — Allah xohlagancha — ahd-paymonlar beradi. Bas Allah yuzini do'zaxdan buradi. U jannatga yuzlanib, uni ko'rganida — Allah xohlagancha — jim turadi; keyin: ‹Ey Robbim, meni jannat eshigigacha yaqinlashtir› deydi. Allah unga: ‹Sen senga berganimdan boshqasini Mendan so'ramaslikka ahd-paymonlaringni bermadingmi? Voy senga, ey ibn Odam, qanchalar ahdbuzarsan!› deydi. U: ‹Ey Robbim› deydi va Allahga duo qiladi — to U unga: ‹Agar buni senga bersam, undan boshqasini so'ramaysanmi?› deguncha. U: ‹Yo'q, izzatingga qasam› deydi va Robbiga — Allah xohlagancha — ahd-paymonlar beradi. Bas U uni jannat eshigigacha yaqinlashtiradi. U jannat eshigida turganida — jannat unga ochilib (kengayib) ketadi; u undagi yaxshilik va surur (shodlik)ni ko'radi; bas — Allah xohlagancha — jim turadi; keyin: ‹Ey Robbim, meni jannatga kiritgin› deydi. Allah — tabaraka va taolo — unga: ‹Sen senga bergandan boshqasini so'ramaslikka ahd-paymonlaringni bermadingmi? Voy senga, ey ibn Odam, qanchalar ahdbuzarsan!› deydi. U: ‹Ey Robbim, men Sening xalqingning eng shaqiysi (baxtsizi) bo'lib qolmay› deydi. Bas u Allahga duo qilishda davom etadi — to Allah — tabaraka va taolo — undan kulguncha. Allah undan kulganida: ‹Jannatga kir› deydi. U unga kirgan paytda, Allah unga: ‹Tila› deydi. Bas u Robbidan so'raydi va tilaydi — hatto Allah unga falon-falon (narsalarni) eslatadi — to undagi tilaklar tugaguncha. Allah taolo: ‹Bu senga, va u bilan birga shuncha (yana)› deydi" dedi. Ato ibn Yazid: Abu Sa'id al-Xudriy Abu Hurayra bilan birga edi, uning hadisidan hech narsani rad etmadi — to Abu Hurayra: "Allah o'sha kishiga: ‹va u bilan birga shuncha (yana)›" deb aytganigacha. Abu Sa'id: "Va u bilan birga o'n barobari, ey Abu Hurayra" dedi. Abu Hurayra: "Men faqat uning: ‹Bu senga, va u bilan birga shuncha (yana)› (degan) so'zini yodda saqlab qoldim" dedi. Abu Sa'id: "Men Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)dan uning: ‹Bu senga, va u bilan birga o'n barobari› (degan) so'zini yodda saqlab qolganimga guvohlik beraman" dedi. Abu Hurayra: "Va o'sha kishi — jannatga eng oxiri kiruvchi jannat ahlidir" dedi.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُمَا أَنَّ النَّاسَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ مَعْنَى حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ .
Abu Hurayra ularga (Sa'id ibn al-Musayyab va Ato ibn Yazidga) xabar berdi: Odamlar Nabiy (sollallahu alayhi vasallam)ga: "Ey Rasulullah, qiyomat kuni Robbimizni ko'radimizmi?" dedilar — va hadisni Ibrohim ibn Sa'd hadisi ma'nosi misli keltirdi.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَذَكَرَ أَحَادِيثَ مِنْهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَدْنَى مَقْعَدِ أَحَدِكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ أَنْ يَقُولَ لَهُ تَمَنَّ . فَيَتَمَنَّى وَيَتَمَنَّى فَيَقُولُ لَهُ هَلْ تَمَنَّيْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ . فَيَقُولُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَا تَمَنَّيْتَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ " .
Hammom ibn Munabbih aytdi: Bu — Abu Hurayra bizga Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam)dan rivoyat qilgan (narsalar) — u (bir necha) hadislarni zikr qildi; ulardan: Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Albatta sizdan birovning jannatdagi eng past o'rni (shunday)ki, (Allah) unga: ‹Tila› deydi; u tilaydi va tilaydi; (Allah) unga: ‹Tiladingmi?› deydi; u: ‹Ha› deydi; (Allah) unga: ‹Bas senga tilagan narsang bor, va u bilan birga shuncha (yana)› deydi" dedi.
وَحَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ نَاسًا، فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ بِالظَّهِيرَةِ صَحْوًا لَيْسَ مَعَهَا سَحَابٌ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ صَحْوًا لَيْسَ فِيهَا سَحَابٌ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " مَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ كَمَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ أَحَدِهِمَا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ لِيَتَّبِعْ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ . فَلاَ يَبْقَى أَحَدٌ كَانَ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الأَصْنَامِ وَالأَنْصَابِ إِلاَّ يَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ مِنْ بَرٍّ وَفَاجِرٍ وَغُبَّرِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَيُدْعَى الْيَهُودُ فَيُقَالُ لَهُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ عُزَيْرَ ابْنَ اللَّهِ . فَيُقَالُ كَذَبْتُمْ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ فَمَاذَا تَبْغُونَ قَالُوا عَطِشْنَا يَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا . فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ أَلاَ تَرِدُونَ فَيُحْشَرُونَ إِلَى النَّارِ كَأَنَّهَا سَرَابٌ يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ . ثُمَّ يُدْعَى النَّصَارَى فَيُقَالُ لَهُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ . فَيُقَالُ لَهُمْ كَذَبْتُمْ . مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ . فَيُقَالُ لَهُمْ مَاذَا تَبْغُونَ فَيَقُولُونَ عَطِشْنَا يَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا . - قَالَ - فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ أَلاَ تَرِدُونَ فَيُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ كَأَنَّهَا سَرَابٌ يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ تَعَالَى مِنْ بَرٍّ وَفَاجِرٍ أَتَاهُمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى فِي أَدْنَى صُورَةٍ مِنَ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا . قَالَ فَمَا تَنْتَظِرُونَ تَتْبَعُ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ . قَالُوا يَا رَبَّنَا فَارَقْنَا النَّاسَ فِي الدُّنْيَا أَفْقَرَ مَا كُنَّا إِلَيْهِمْ وَلَمْ نُصَاحِبْهُمْ . فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ لاَ نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا - مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا - حَتَّى إِنَّ بَعْضَهُمْ لَيَكَادُ أَنْ يَنْقَلِبَ . فَيَقُولُ هَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ آيَةٌ فَتَعْرِفُونَهُ بِهَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ . فَيُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ فَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ لِلَّهِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِلاَّ أَذِنَ اللَّهُ لَهُ بِالسُّجُودِ وَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ اتِّقَاءً وَرِيَاءً إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ ظَهْرَهُ طَبَقَةً وَاحِدَةً كُلَّمَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ خَرَّ عَلَى قَفَاهُ . ثُمَّ يَرْفَعُونَ رُءُوسَهُمْ وَقَدْ تَحَوَّلَ فِي صُورَتِهِ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا . ثُمَّ يُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جَهَنَّمَ وَتَحِلُّ الشَّفَاعَةُ وَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِسْرُ قَالَ " دَحْضٌ مَزِلَّةٌ . فِيهِ خَطَاطِيفُ وَكَلاَلِيبُ وَحَسَكٌ تَكُونُ بِنَجْدٍ فِيهَا شُوَيْكَةٌ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ فَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ كَطَرْفِ الْعَيْنِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَالطَّيْرِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَمَخْدُوشٌ مُرْسَلٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ . حَتَّى إِذَا خَلَصَ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِقْصَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ . فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ . فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ . فَيَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا . ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ نِصْفِ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا أَحَدًا . ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا " . وَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يَقُولُ إِنْ لَمْ تُصَدِّقُونِي بِهَذَا الْحَدِيثِ فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} " فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ شَفَعَتِ الْمَلاَئِكَةُ وَشَفَعَ النَّبِيُّونَ وَشَفَعَ الْمُؤْمِنُونَ وَلَمْ يَبْقَ إِلاَّ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَيَقْبِضُ قَبْضَةً مِنَ النَّارِ فَيُخْرِجُ مِنْهَا قَوْمًا لَمْ يَعْمَلُوا خَيْرًا قَطُّ قَدْ عَادُوا حُمَمًا فَيُلْقِيهِمْ فِي نَهْرٍ فِي أَفْوَاهِ الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ نَهْرُ الْحَيَاةِ فَيَخْرُجُونَ كَمَا تَخْرُجُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ أَلاَ تَرَوْنَهَا تَكُونُ إِلَى الْحَجَرِ أَوْ إِلَى الشَّجَرِ مَا يَكُونُ إِلَى الشَّمْسِ أُصَيْفِرُ وَأُخَيْضِرُ وَمَا يَكُونُ مِنْهَا إِلَى الظِّلِّ يَكُونُ أَبْيَضَ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَأَنَّكَ كُنْتَ تَرْعَى بِالْبَادِيَةِ قَالَ " فَيَخْرُجُونَ كَاللُّؤْلُؤِ فِي رِقَابِهِمُ الْخَوَاتِمُ يَعْرِفُهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ هَؤُلاَءِ عُتَقَاءُ اللَّهِ الَّذِينَ أَدْخَلَهُمُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ خَيْرٍ قَدَّمُوهُ ثُمَّ يَقُولُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَمَا رَأَيْتُمُوهُ فَهُوَ لَكُمْ . فَيَقُولُونَ رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ . فَيَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي أَفْضَلُ مِنْ هَذَا فَيَقُولُونَ يَا رَبَّنَا أَىُّ شَىْءٍ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا . فَيَقُولُ رِضَاىَ فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا " .
Abu Sa'id al-Xudriy (rivoyat qildi): Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) zamonida ba'zi odamlar: "Ey Rasulullah, qiyomat kuni Robbimizni ko'radimizmi?" dedilar. Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Ha" dedi. "Quyoshni peshin paytida — bulut yo'q, ochiq (osmonda) — ko'rishda (bir-biringizga) halaqit berasizmi? Va to'lib turgan kechasidagi oyni — bulut yo'q, ochiq (osmonda) — ko'rishda halaqit berasizmi?" dedi. Ular: "Yo'q, ey Rasulullah" dedilar. U: "Qiyomat kuni Allah — tabaraka va taolo — ni ko'rishda siz faqat ana o'shal ikkisidan birini ko'rishda (qiynalgan)dek (qiynalasiz). Qiyomat kuni bo'lganida bir munodiy nido qiladi: ‹Har bir ummat o'zi ibodat qilgan narsaga ergashsin› (deb). Bas Allahdan — subhanahu — boshqaga — butlardan, haykallardan — ibodat qilgan hech kim qolmaydi, hammasi do'zaxga tushadi; to Allahga ibodat qilgan — yaxshi yoki yomon (har kim) va ahli kitobning (qolgan) qoldiqlaridan boshqa hech kim qolmaguncha. Bas yahudiylar chaqiriladi va ularga: ‹Nima(ga) ibodat qilar edingiz?› deyiladi. Ular: ‹Biz Uzayr ibnulloh (Allahning o'g'li)ga ibodat qilar edik› deydilar. (Ularga): ‹Yolg'on aytdingiz; Allah na xotin, na bola tutgan; bas nima istaysiz?› deyiladi. Ular: ‹Tashna bo'ldik, ey Robbimiz, bizni sug'or› deydilar. Bas ularga (do'zaxga): ‹Kelmaysizmi?› deb ishora qilinadi; ular do'zaxga — go'yo sarob kabi, bir-birini yanchib turgan (holda) — to'planadi; bas do'zaxga tushadilar. Keyin nasroniylar chaqiriladi va ularga: ‹Nima(ga) ibodat qilar edingiz?› deyiladi. Ular: ‹Biz Masih ibnulloh (Allahning o'g'li)ga ibodat qilar edik› deydilar. Ularga: ‹Yolg'on aytdingiz; Allah na xotin, na bola tutgan› deyiladi. Ularga: ‹Nima istaysiz?› deyiladi. Ular: ‹Tashna bo'ldik, ey Robbimiz, bizni sug'or› deydilar. Bas ularga: ‹Kelmaysizmi?› deb ishora qilinadi; ular jahannamga — go'yo sarob kabi, bir-birini yanchib turgan (holda) — to'planadi; bas do'zaxga tushadilar; to Allahga ibodat qilgan — yaxshi yoki yomon (har kim)dan boshqa hech kim qolmaguncha. Bas ularga olamlarning Robbi — subhanahu va taolo — ular Uni (avval) ko'rgan suratidan eng yaqin (o'xshash) bir suratda keladi. (Nabiy aytdi:) ‹Nima(ni) kutyapsiz? Har bir ummat o'zi ibodat qilgan narsaga ergashsin› deyiladi. Ular: ‹Ey Robbimiz, biz dunyoda odamlardan — ularga eng muhtoj bo'lgan paytimizda — ajraldik (ularga sherik bo'lmadik) va ular bilan suhbat qurmadik› deydilar. (Allah): ‹Men sizlarning Robbingizman› deydi. Ular: ‹Sendan Allahga panoh tilaymiz; biz Allahga hech narsani sherik qilmaymiz› deydilar — ikki yoki uch marta — hatto ba'zilari (Haqdan) qaytib ketishga yaqin qoladi. (Allah): ‹Sizlar bilan U(ning) orasida bir belgi (alomat) bormi — uni shu bilan taniysizmi?› deydi. Ular: ‹Ha› deydilar. Bas soq (boldir) ochiladi (Allah O'z ulug'ligini namoyon qiladi); bas o'zining ixtiyori bilan Allahga sajda qiluvchi bo'lgan hech kim qolmaydiki, illa Allah unga sajdaga izn beradi; va (dunyoda) qo'rqib yoki riyo (ko'z-ko'z) uchun sajda qiluvchi bo'lgan hech kim qolmaydiki, illa Allah uning orqasini bir tekis (taxta) qilib qo'yadi — har qachon sajda qilmoqchi bo'lsa, gardaniga (orqasiga) yiqiladi. Keyin ular boshlarini ko'taradilar — (Allah) ularni avval (birinchi marta) ko'rgan suratiga aylangan; bas: ‹Men sizlarning Robbingizman› deydi. Ular: ‹Sen bizning Robbimizsan› deydilar. Keyin jahannam ustiga ko'prik (jisr) qo'yiladi; shafoat halol (joiz) bo'ladi; va ular: ‹Allahumma, salom (qil), salom (qil)› deydilar" dedi. "Ey Rasulullah, jisr (ko'prik) nima?" deyildi. U: "Sirpanchiq, toydiradigan (joy); unda ilgaklar, qarmoqlar va tikanlar bor — Najdda bo'ladigan, ‹sa'don› deyiladigan mayda tikan kabi; bas mo'minlar (uning ustidan) — ko'z yumib ochgandek, chaqmoqdek, shamoldek, qushdek, yaxshi (zotli) otlar va minib ketuvchilardek — o'tadi; bas (ba'zisi) najot topgan-omon (qoldi), (ba'zisi) tirnalgan-qo'yib yuborilgan, (ba'zisi) jahannam do'zaxiga to'plangan. To mo'minlar do'zaxdan xalos bo'lganlargacha. Jonim qo'lida bo'lgan Zot ila qasamki, sizdan hech biringiz qiyomat kuni do'zaxda bo'lgan birodarlari (haqi)ni Allahdan undirib olishda — mo'minlarning Allahga (shu haqda yolvorishi)dan ko'ra kuchliroq yolvormaydi. Ular: ‹Robbimiz, ular biz bilan ro'za tutar, namoz o'qir va haj qilar edilar› deydilar. Ularga: ‹Taniydiganlaringizni chiqaringlar› deyiladi; bas ularning suratlari do'zaxga harom qilinadi. Bas ular ko'p xalqni chiqaradilar — do'zax (ba'zisining) boldirining yarmigacha, (ba'zisining) tizzasigacha (kuyib) olgan. Keyin ular: ‹Robbimiz, bizga buyurganlaringdan unda (do'zaxda) hech kim qolmadi› deydilar. (Allah): ‹Qaytinglar; kimning qalbida bir dinor og'irligida (miqdorida) yaxshilik topsangiz — uni chiqaringlar› deydi. Bas ular ko'p xalqni chiqaradilar. Keyin: ‹Robbimiz, bizga buyurganlaringdan unda hech kimni qoldirmadik› deydilar. Keyin (Allah): ‹Qaytinglar; kimning qalbida yarim dinor og'irligida yaxshilik topsangiz — uni chiqaringlar› deydi. Bas ular ko'p xalqni chiqaradilar. Keyin: ‹Robbimiz, bizga buyurganlaringdan unda hech kimni qoldirmadik› deydilar. Keyin (Allah): ‹Qaytinglar; kimning qalbida zarra og'irligida yaxshilik topsangiz — uni chiqaringlar› deydi. Bas ular ko'p xalqni chiqaradilar. Keyin: ‹Robbimiz, unda hech qanday yaxshilik (egasini) qoldirmadik› deydilar". Abu Sa'id al-Xudriy: "Agar bu hadisda meni tasdiqlamasangiz — xohlasangiz, (shu oyatni) o'qinglar: «Albatta Allah zarra og'irligincha (ham) zulm qilmaydi; agar (u) yaxshilik bo'lsa, uni ko'paytiradi va O'z huzuridan ulug' ajr beradi»" der edi. "Bas Allah — azza va jalla: ‹Malaklar shafoat qildi, payg'ambarlar shafoat qildi, mo'minlar shafoat qildi; faqat Arhamur-rohimin (rahm qilguvchilarning eng rahmlisi) qoldi› deydi. Bas U do'zaxdan bir hovuch (qabz) oladi — undan hech qachon yaxshilik qilmagan, (kuyib) ko'mirdek bo'lgan bir qavmni chiqaradi; ularni jannat og'izlaridagi (chekkasidagi) ‹nahrul-hayot (hayot daryosi)› deyiladigan bir daryoga tashlaydi; bas ular — sel oqizib kelgan (loyqa) ichida donning unib chiqishi kabi — chiqadi. Uni (don)ni ko'rmaysizmi — u tosh yoki daraxt yanida bo'ladi: quyoshga (qaragan tomoni) sarg'ish-yashilroq, soya(ga qaragan tomoni) oq bo'ladi" dedi. Ular: "Ey Rasulullah, go'yo sen badiyada (cho'lda) (cho'pon bo'lib) qo'y boqgandek (gapirayapsan)" dedilar. U: "Bas ular marvarid kabi chiqadi; bo'ynlarida muhrlar (belgilar) bor; jannat ahli ularni taniydi — ‹Bular Allahning ozod qilganlari — Allah ularni o'zlari qilgan biror amalsiz, oldinga surgan biror yaxshiliksiz jannatga kiritdi› (deb). Keyin (Allah): ‹Jannatga kiringlar; nimani ko'rsangiz — u sizniki› deydi. Ular: ‹Robbimiz, bizga olamlardan hech kimga bermagan narsani berding› deydilar. (Allah): ‹Sizlar uchun Mening huzurimda bundan ham afzalroq (narsa) bor› deydi. Ular: ‹Ey Robbimiz, bundan ham afzalroq nima (narsa) bo'ladi?› deydilar. (Allah): ‹Mening rizoligim — bundan keyin sizlardan hech qachon g'azablanmayman› deydi" dedi.
قَالَ مُسْلِمٌ قَرَأْتُ عَلَى عِيسَى بْنِ حَمَّادٍ زُغْبَةَ الْمِصْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي الشَّفَاعَةِ وَقُلْتُ لَهُ أُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْكَ أَنَّكَ سَمِعْتَ مِنَ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ نَعَمْ . قُلْتُ لِعِيسَى بْنِ حَمَّادٍ أَخْبَرَكُمُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَرَى رَبَّنَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ إِذَا كَانَ يَوْمٌ صَحْوٌ " . قُلْنَا لاَ . وَسُقْتُ الْحَدِيثَ حَتَّى انْقَضَى آخِرُهُ وَهُوَ نَحْوُ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ . وَزَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ قَدَمٍ قَدَّمُوهُ " فَيُقَالُ لَهُمْ لَكُمْ مَا رَأَيْتُمْ وَمِثْلُهُ مَعَهُ " . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ بَلَغَنِي أَنَّ الْجِسْرَ أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرَةِ وَأَحَدُّ مِنَ السَّيْفِ . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ اللَّيْثِ " فَيَقُولُونَ رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ " وَمَا بَعْدَهُ فَأَقَرَّ بِهِ عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ .
Muslim aytdi: Men shafoat haqidagi shu hadisni Iso ibn Hammod Zug'ba al-Misriyga o'qib berdim va unga: "Bu hadisni sendan — sen uni Lays ibn Sa'ddan eshitganligingni — rivoyat qilaymi?" dedim. U: "Ha" dedi. Men Iso ibn Hammodga: "Lays ibn Sa'd sizga Xolid ibn Yaziddan, (u) Sa'id ibn Abu Hiloldan, (u) Zayd ibn Aslamdan, (u) Ato ibn Yasordan, (u) Abu Sa'id al-Xudriydan xabar berdiki, u: ‹Ey Rasulullah, Robbimizni ko'radimizmi?› dedik, (deb aytdi). Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): ‹Quyoshni — ochiq kun bo'lganida — ko'rishda (bir-biringizga) halaqit berasizmi?› dedi. Biz: ‹Yo'q› dedik" — va hadisni oxiri tugaguncha keltirdim — u Hafs ibn Maysara hadisi nahvida. Va u (Lays) ‹o'zlari qilgan biror amalsiz, oldinga surgan biror qadamsiz› (so'zining) keyinida ziyoda qildi: "Ularga: ‹Sizlar uchun ko'rgan narsangiz, va u bilan birga shuncha (yana) bor› deyiladi". Abu Sa'id: "Menga — jisr (ko'prik) sochdan ingichkaroq, qilichdan o'tkirroq (degan xabar) yetdi" dedi. Lays hadisida: "Ular: ‹Robbimiz, bizga olamlardan hech kimga bermagan narsani berding› deydilar" (so'zi) va undan keyingisi yo'q. Iso ibn Hammod buni (rivoyat ekanini) iqror qildi.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، بِإِسْنَادِهِمَا نَحْوَ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ إِلَى آخِرِهِ وَقَدْ زَادَ وَنَقَصَ شَيْئًا .
Zayd ibn Aslam ularning (ikkalasining) isnodi bilan Hafs ibn Maysara hadisi nahvida oxirigacha (rivoyat qildi) va (ba'zi narsani) ziyoda qildi hamda kamaytirdi.
وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُدْخِلُ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ بِرَحْمَتَهِ وَيُدْخِلُ أَهْلَ النَّارِ النَّارَ ثُمَّ يَقُولُ انْظُرُوا مَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرَجُونَ مِنْهَا حُمَمًا قَدِ امْتَحَشُوا . فَيُلْقَوْنَ فِي نَهْرِ الْحَيَاةِ أَوِ الْحَيَا فَيَنْبُتُونَ فِيهِ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ إِلَى جَانِبِ السَّيْلِ أَلَمْ تَرَوْهَا كَيْفَ تَخْرُجُ صَفْرَاءَ مُلْتَوِيَةً " .
Abu Sa'id al-Xudriy (rivoyat qildi): Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Allah jannat ahlini jannatga kiritadi — O'z rahmati bilan xohlaganini kiritadi; va do'zax ahlini do'zaxga kiritadi. Keyin: ‹Kimning qalbida xardal donasi og'irligida iymon topsangiz — uni chiqaring› deydi. Bas ular undan (kuyib) ko'mirdek, (qovjirab) yongan holda chiqariladi; (ular) ‹nahrul-hayot (hayot daryosi)› — yoki: ‹al-Hayo› — ga tashlanadi; bas ular unda — sel yanida donning unib chiqishi kabi — unib chiqadi. Uni ko'rmaganmisiz — u qanday qilib sarg'ish, burmalangan (egilgan) holda chiqadi" dedi.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، ح وَحَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، كِلاَهُمَا عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالاَ فَيُلْقَوْنَ فِي نَهْرٍ يُقَالُ لَهُ الْحَيَاةُ . وَلَمْ يَشُكَّا . وَفِي حَدِيثِ خَالِدٍ كَمَا تَنْبُتُ الْغُثَاءَةُ فِي جَانِبِ السَّيْلِ . وَفِي حَدِيثِ وُهَيْبٍ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِئَةٍ أَوْ حَمِيلَةِ السَّيْلِ .
Amr ibn Yahyo shu isnod bilan (rivoyat qildi); ikkovi (Vuhayb va Xolid): "Ular ‹al-Hayot› deyiladigan bir daryoga tashlanadi" dedilar va shubha qilmadilar. Xolid hadisida: "Sel yanida ko'kat (g'usoa) unib chiqgandek"; Vuhayb hadisida: "Loyqa yoki sel oqizib kelgan (narsa) ichida don unib chiqgandek" (deyildi).
وَحَدَّثَنِي نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ - عَنْ أَبِي مَسْلَمَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا أَهْلُ النَّارِ الَّذِينَ هُمْ أَهْلُهَا فَإِنَّهُمْ لاَ يَمُوتُونَ فِيهَا وَلاَ يَحْيَوْنَ وَلَكِنْ نَاسٌ أَصَابَتْهُمُ النَّارُ بِذُنُوبِهِمْ - أَوْ قَالَ بِخَطَايَاهُمْ - فَأَمَاتَهُمْ إِمَاتَةً حَتَّى إِذَا كَانُوا فَحْمًا أُذِنَ بِالشَّفَاعَةِ فَجِيءَ بِهِمْ ضَبَائِرَ ضَبَائِرَ فَبُثُّوا عَلَى أَنْهَارِ الْجَنَّةِ ثُمَّ قِيلَ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ أَفِيضُوا عَلَيْهِمْ . فَيَنْبُتُونَ نَبَاتَ الْحِبَّةِ تَكُونُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ " . فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ كَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ كَانَ بِالْبَادِيَةِ .
Abu Sa'id (rivoyat qildi): Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam): "Do'zax ahli — ular (haqiqiy, abadiy) ahli bo'lganlar — esa, ular unda na o'ladilar, na (yaxshi) yashaydilar; lekin (ba'zi) odamlarni gunohlari sababli — yoki: xatolari sababli — do'zax (olovi) tutdi; bas (Allah) ularni bir o'ldirish bilan o'ldirdi; to ular (kuyib) ko'mirdek bo'lganlarida — shafoatga izn berildi; bas ular guruh-guruh keltiriladi va jannat daryolari uzra sochiladi. Keyin: ‹Ey jannat ahli, ularning ustiga (suv) quyinglar› deyiladi; bas ular — sel oqizib kelgan (loyqa) ichida donning unishi kabi — unib chiqady" dedi. Qavmdan bir kishi: "Go'yo Rasulullah (sollallahu alayhi vasallam) badiyada (cho'lda) (cho'pon) bo'lgandek (gapirdi)" dedi.