Вало озод қилган кишига тегишли

وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، جَارِيَةً تُعْتِقُهَا فَقَالَ أَهْلُهَا نَبِيعُكِهَا عَلَى أَنَّ وَلاَءَهَا لَنَا ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ لاَ يَمْنَعُكِ ذَلِكَ فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏

Ва бизга Яҳё ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: Моликка Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Оишадан (ривоят қилганини) ўқиб бердим — у (Оиша) бир чўрини сотиб олиб озод қилмоқчи бўлди. Унинг эгалари: «Сенга уни валоси (клиентлиги) бизники бўлиши шарти билан сотамиз» дедилар. У буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. У: «Бу сени тўсмасин (халақит бермасин); зеро валў фақат озод қилган кишиникидир» деди.

وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ عَائِشَةَ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي ‏.‏ فَعَلْتُ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ فَلْتَفْعَلْ وَيَكُونَ لَنَا وَلاَؤُكِ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي ‏.‏ فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أُنَاسٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلَيْسَ لَهُ وَإِنْ شَرَطَ مِائَةَ مَرَّةٍ شَرْطُ اللَّهِ أَحَقُّ وَأَوْثَقُ ‏"‏ ‏.‏

Ва бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Лайс Ибн Шиҳобдан, у Урвадан ривоят қилдики, Оиша унга хабар бердики, Барира Оишанинг олдига, ўз китобатида (озодлик тўловида) ёрдам сўраб келди — у китобатидан ҳали ҳеч нарса тўламаган эди. Оиша унга: «Аҳлингга қайтгинки, агар улар китобатингни сен учун тўлаб беришимни ва валонг меники бўлишини хоҳласалар, мен шундай қилардим» деди. Барира буни аҳлига айтди, улар эса унамади ва: «Агар у (Оиша) сени (савоб деб) ҳисоблаб (тўлаб берса) хоҳласа, қилсин-у, лекин валонг бизники бўлади» дедилар. У буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Сотиб ол ва озод қил; зеро валў фақат озод қилган кишиникидир» деди. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ўрнидан) туриб: «Баъзи одамларга нима бўлди — улар Аллаҳнинг Китобида йўқ шартларни шарт қиляпти?! Ким Аллаҳнинг Китобида йўқ шартни шарт қилса, уники (ботил) эмас — гарчи юз марта шарт қилса ҳам. Аллаҳнинг шарти ҳақроқ ва мустаҳкамроқдир» деди.

حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ جَاءَتْ بَرِيرَةُ إِلَىَّ فَقَالَتْ يَا عَائِشَةُ إِنِّي كَاتَبْتُ أَهْلِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُوقِيَّةٌ ‏.‏ بِمَعْنَى حَدِيثِ اللَّيْثِ وَزَادَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَمْنَعُكِ ذَلِكِ مِنْهَا ابْتَاعِي وَأَعْتِقِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏

менга Абу ат-Тоҳир ривоят қилди, бизга Ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Оишадан хабар берди, у деди: Барира менинг олдимга келиб: «Эй Оиша, мен аҳлим билан тўққиз уқияга — ҳар йили бир уқия (тўлаш) шарти билан — китобат (озодлик битими) туздим» деди — ал-Лайснинг ҳадиси маъносида; ва (шуни) қўшди: У: «Бу сени ундан тўсмасин; сотиб ол ва озод қил» деди. Ва ҳадисда: «Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамлар ичида туриб, Аллаҳга ҳамд айтди ва Унга сано айтди, сўнг: ‹Аммо баъду...› деди» деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ، بْنُ عُرْوَةَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَتْ عَلَىَّ بَرِيرَةُ فَقَالَتْ إِنَّ أَهْلِي كَاتَبُونِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي تِسْعِ سِنِينَ فِي كُلِّ سَنَةٍ أُوقِيَّةٌ ‏.‏ فَأَعِينِينِي ‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا إِنْ شَاءَ أَهْلُكِ أَنْ أَعُدَّهَا لَهُمْ عَدَّةً وَاحِدَةً وَأُعْتِقَكِ وَيَكُونَ الْوَلاَءُ لِي فَعَلْتُ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْوَلاَءُ لَهُمْ فَأَتَتْنِي فَذَكَرَتْ ذَلِكَ قَالَتْ فَانْتَهَرْتُهَا فَقَالَتْ لاَهَا اللَّهِ إِذَا قَالَتْ ‏.‏ فَسَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَنِي فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَأَعْتِقِيهَا وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلاَءَ فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْتُ - قَالَتْ - ثُمَّ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشِيَّةً فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ كِتَابُ اللَّهِ أَحَقُّ وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ مَا بَالُ رِجَالٍ مِنْكُمْ يَقُولُ أَحَدُهُمْ أَعْتِقْ فُلاَنًا وَالْوَلاَءُ لِي إِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Ва бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ал-Ҳамдоний ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, менга отам Оишадан хабар берди, у деди: Менинг олдимга Барира кириб: «Аҳлим мен билан тўққиз йилда тўққиз уқияга — ҳар йили бир уқия (тўлаш) шарти билан — китобат тузди; менга ёрдам бер» деди. Мен унга: «Агар аҳлинг уни (пулни) уларга бир йўла санаб (тўлаб) беришимни, сени озод қилишимни ва валў меники бўлишини хоҳласалар, мен шундай қилардим» дедим. У буни аҳлига айтди, улар эса валў ўзларники бўлишидан бошқасига унамади. У менинг олдимга келиб, буни айтди. (Оиша) деди: Мен унга зарда қилдим. У: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, ундай бўлмайди!» деди. Буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эшитиб, мендан сўради, мен унга айтдим. У: «Уни сотиб ол, озод қил ва уларга валони шарт қилибер; зеро валў фақат озод қилган кишиникидир» деди. Мен шундай қилдим. (Оиша) деди: Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечқурун хутба қилиб, Аллаҳга Ўзига лойиқ ҳамд ва сано айтди, сўнг: «Аммо баъду, баъзи қавмларга нима бўлди — улар Аллаҳнинг Китобида йўқ шартларни шарт қиляпти?! Аллаҳ азза ва жалланинг Китобида йўқ ҳар қандай шарт ботилдир — гарчи юзта шарт бўлса ҳам. Аллаҳнинг Китоби ҳақроқ, Аллаҳнинг шарти мустаҳкамроқдир. Сизлардан баъзи эркакларга нима бўлди — улардан бири: ‹Фалонни озод қил, лекин валў меники бўлади› дейди?! Валў фақат озод қилган кишиникидир» деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنْ جَرِيرٍ، كُلُّهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ غَيْرَ أَنَّ فِي، حَدِيثِ جَرِيرٍ قَالَ وَكَانَ زَوْجُهَا عَبْدًا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَلَوْ كَانَ حُرًّا لَمْ يُخَيِّرْهَا ‏.‏ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمْ ‏ "‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏

Ва бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Курайб ривоят қилиб: бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, дедилар; (ҳ) ва бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакиъ ривоят қилди; (ҳ) ва бизга Зуҳайр ибн Ҳарб ва Ишоқ ибн Иброҳим иккаласи Жарирдан ривоят қилди — буларнинг ҳаммаси Ҳишом ибн Урвадан шу иснод билан, Абу Усоманинг ҳадиси мисли (ривоят қилди); фақат Жарирнинг ҳадисида: «Унинг (Барира)нинг эри қул эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (қолиш ёки ажралиш) ихтиёрига қўйди, у ўзини (ажралишни) танлади; агар (эри) ҳур (озод) бўлганида, уни ихтиёрга қўймас эди» деди. Уларнинг ҳадисида «Аммо баъду» (сўзи) йўқ.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، - وَاللَّفْظُ لِزُهَيْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ فِي بَرِيرَةَ ثَلاَثُ قَضِيَّاتٍ أَرَادَ أَهْلُهَا أَنْ يَبِيعُوهَا وَيَشْتَرِطُوا وَلاَءَهَا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَأَعْتِقِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَعَتَقَتْ فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَ النَّاسُ يَتَصَدَّقُونَ عَلَيْهَا وَتُهْدِي لَنَا ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هُوَ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ وَهُوَ لَكُمْ هَدِيَّةٌ فَكُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Зуҳайр ибн Ҳарб ва Муҳаммад ибн ал-Ало — лафз Зуҳайрники — ривоят қилиб: бизга Абу Муовия ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Урва Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оишадан ривоят қилди, дедилар; у деди: Барира (воқеаси)да учта ҳукм бор эди: Унинг аҳли уни сотиб, валосини шарт қилмоқчи бўлди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «Уни сотиб ол ва озод қил; зеро валў фақат озод қилган кишиникидир» деди. (Оиша) деди: У озод бўлди, сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (қолиш ёки ажралиш) ихтиёрига қўйди, у ўзини (ажралишни) танлади. (Оиша) деди: Одамлар унга садақа берар, у эса бизга ҳадя қилар эди. Мен буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим. У: «У унга садақа, сизларга эса ҳадя; бас, уни енглар» деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، ‏.‏ أَنَّهَا اشْتَرَتْ بَرِيرَةَ مِنْ أُنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ ‏.‏ وَاشْتَرَطُوا الْوَلاَءَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلاَءُ لِمَنْ وَلِيَ النِّعْمَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ زَوْجُهَا عَبْدًا وَأَهْدَتْ لِعَائِشَةَ لَحْمًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ صَنَعْتُمْ لَنَا مِنْ هَذَا اللَّحْمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَلَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ва бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Али Зоидадан, у Симокдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оишадан ривоят қилдики, у Барирани ансордан бўлган одамлардан сотиб олди. Улар валони шарт қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Валў неъмат эгаси бўлган (озод қилган) кишиникидир» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (қолиш ёки ажралиш) ихтиёрига қўйди — унинг эри қул эди. У (Барира) Оишага гўшт ҳадя қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бизга шу гўштдан (таом) тайёрлаб берсангизлар (яхши бўларди)» деди. Оиша: «У Барирага садақа қилинган (гўшт)дир» деди. У: «У унга садақа, бизга эса ҳадя» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ، الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ قَالَ سَمِعْتُ الْقَاسِمَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ لِلْعِتْقِ فَاشْتَرَطُوا وَلاَءَهَا فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَأَعْتِقِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَأُهْدِيَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَحْمٌ فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَهُوَ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَخُيِّرَتْ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ ثُمَّ سَأَلْتُهُ عَنْ زَوْجِهَا فَقَالَ لاَ أَدْرِي ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилиб деди: Мен Абдурраҳмон ибн ал-Қосимни эшитдим, у деди: Мен ал-Қосимни Оишадан ривоят қилаётганини эшитдим — у (Оиша) Барирани озод қилиш учун сотиб олмоқчи бўлди, улар валосини шарт қилди. У буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтди. У: «Уни сотиб ол ва озод қил; зеро валў фақат озод қилган кишиникидир» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га гўшт ҳадя қилинди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Бу Барирага садақа қилинган (гўшт)» дедилар. У: «У унга садақа, бизга эса ҳадя» деди. У (Барира қолиш ёки ажралиш) ихтиёрига қўйилди. Абдурраҳмон: «Унинг эри ҳур (озод) эди» деди. Шуъба деди: Сўнг мен ундан (Абдурраҳмондан) унинг эри ҳақида сўрадим, у: «Билмайман» деди.