حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " احْتَجَّتِ النَّارُ وَالْجَنَّةُ فَقَالَتْ هَذِهِ يَدْخُلُنِي الْجَبَّارُونَ وَالْمُتَكَبِّرُونَ . وَقَالَتْ هَذِهِ يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ وَالْمَسَاكِينُ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِهَذِهِ أَنْتِ عَذَابِي أُعَذِّبُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ - وَرُبَّمَا قَالَ أُصِيبُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ - وَقَالَ لِهَذِهِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْكُمَا مِلْؤُهَا " .
Бизга ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён Абу Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Олов билан Жаннат баҳслашдилар. Бу (олов): ‹Менга жабборлар ва кибрланувчилар киради›, деди. Бу (Жаннат): ‹Менга заифлар ва мискинлар киради›, деди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла бунга (оловга): ‹Сен Менинг азобимсан, сен орқали хоҳлаганимни азоблайман›, деди — баъзан у: ‹Сен орқали хоҳлаганимга мусибат етказаман›, деди. Бунга (Жаннатга): ‹Сен Менинг раҳматимсан, сен орқали хоҳлаганимга раҳм қиламан. Сизларнинг ҳар бирингиз учун тўлдиргулик (бандалар) бордир›, деди».
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنِي وَرْقَاءُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " تَحَاجَّتِ النَّارُ وَالْجَنَّةُ فَقَالَتِ النَّارُ أُوثِرْتُ بِالْمُتَكَبِّرِينَ وَالْمُتَجَبِّرِينَ . وَقَالَتِ الْجَنَّةُ فَمَا لِي لاَ يَدْخُلُنِي إِلاَّ ضُعَفَاءُ النَّاسِ وَسَقَطُهُمْ وَعَجَزُهُمْ . فَقَالَ اللَّهُ لِلْجَنَّةِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ مِنْ عِبَادِي . وَقَالَ لِلنَّارِ أَنْتِ عَذَابِي أُعَذِّبُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ مِنْ عِبَادِي وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْكُمْ مِلْؤُهَا فَأَمَّا النَّارُ فَلاَ تَمْتَلِئُ . فَيَضَعُ قَدَمَهُ عَلَيْهَا فَتَقُولُ قَطْ قَطْ . فَهُنَالِكَ تَمْتَلِئُ وَيُزْوَى بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ " .
Менга Муҳаммад ибн Рофеъ ривоят қилди, бизга Шаббоба ривоят қилди, менга Варқў Абу Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу), у Набийдан (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ривоят қилди: «Олов билан Жаннат баҳслашдилар. Олов: ‹Мен кибрланувчилар ва жабборлар билан устун қилиндим›, деди. Жаннат: ‹Менга нима бўлдики, менга фақат одамларнинг заифлари, паст-пастлари ва ожизлари киради?› деди. Шунда Аллаҳ Жаннатга: ‹Сен Менинг раҳматимсан, сен орқали бандаларимдан хоҳлаганимга раҳм қиламан›, деди. Оловга: ‹Сен Менинг азобимсан, сен орқали бандаларимдан хоҳлаганимни азоблайман. Сизларнинг ҳар бирингиз учун тўлдиргулик бордир›, деди. Аммо олов тўлмайди, токи У (Аллаҳ) Оёғини унинг устига қўйганида у: ‹Бас, бас!› дейди. Ана ўшанда у тўлади ва унинг баъзи қисми баъзисига қисилиб қўшилади».
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَوْنٍ الْهِلاَلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو سُفْيَانَ، - يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ حُمَيْدٍ - عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " احْتَجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ " . وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ .
Бизга Абдуллаҳ ибн Авн Ҳилолий ривоят қилди, бизга Абу Суфён — яъни Муҳаммад ибн Ҳумайд — Маъмардан, у Айюбдан, у ибн Сирийндан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Жаннат билан олов баҳслашдилар», ва ҳадисни Абу Зиноднинг ҳадиси маъносида баён қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَذَكَرَ أَحَادِيثَ مِنْهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَحَاجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَقَالَتِ النَّارُ أُوثِرْتُ بِالْمُتَكَبِّرِينَ وَالْمُتَجَبِّرِينَ . وَقَالَتِ الْجَنَّةُ فَمَا لِي لاَ يَدْخُلُنِي إِلاَّ ضُعَفَاءُ النَّاسِ وَسَقَطُهُمْ وَغِرَّتُهُمْ قَالَ اللَّهُ لِلْجَنَّةِ إِنَّمَا أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ مِنْ عِبَادِي . وَقَالَ لِلنَّارِ إِنَّمَا أَنْتِ عَذَابِي أُعَذِّبُ بِكِ مَنْ أَشَاءُ مِنْ عِبَادِي . وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْكُمَا مِلْؤُهَا فَأَمَّا النَّارُ فَلاَ تَمْتَلِئُ حَتَّى يَضَعَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى رِجْلَهُ تَقُولُ قَطْ قَطْ قَطْ . فَهُنَالِكَ تَمْتَلِئُ وَيُزْوَى بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ وَلاَ يَظْلِمُ اللَّهُ مِنْ خَلْقِهِ أَحَدًا وَأَمَّا الْجَنَّةُ فَإِنَّ اللَّهَ يُنْشِئُ لَهَا خَلْقًا " .
Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан ривоят қилди, у деди: Бу Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу) бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган нарсадир. Бир неча ҳадис зикр қилди, улардан бири: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Жаннат билан олов баҳслашдилар. Олов: ‹Мен кибрланувчилар ва жабборлар билан устун қилиндим›, деди. Жаннат: ‹Менга нима бўлдики, менга фақат одамларнинг заифлари, паст-пастлари ва ғофиллари киради?› деди. Аллаҳ Жаннатга: ‹Албатта сен Менинг раҳматимсан, сен орқали бандаларимдан хоҳлаганимга раҳм қиламан›, деди. Оловга: ‹Албатта сен Менинг азобимсан, сен орқали бандаларимдан хоҳлаганимни азоблайман. Сизларнинг ҳар бирингиз учун тўлдиргулик бордир. Аммо олов тўлмайди, токи Аллаҳ табарока ва таоло Оёғини қўйганида, у: «Бас, бас, бас!» дейди. Ана ўшанда у тўлади ва унинг баъзи қисми баъзисига қисилиб қўшилади. Аллаҳ халқидан ҳеч кимга зулм қилмайди. Жаннатга келсак, Аллаҳ унинг учун янги халқ яратади›, деди».
وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " احْتَجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ " . فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلَى قَوْلِهِ " وَلِكِلَيْكُمَا عَلَىَّ مِلْؤُهَا " . وَلَمْ يَذْكُرْ مَا بَعْدَهُ مِنَ الزِّيَادَةِ .
Яна бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Жарийр Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саъид Худрийдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Жаннат билан олов баҳслашдилар», ва Абу Ҳурайранинг ҳадиси каби унинг: «Сизларнинг иккингиз учун ҳам Менга тўлдиргулик бордир» деган сўзига қадар зикр қилди ва ундан кейинги зиёдани зикр қилмади.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَزَالُ جَهَنَّمُ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . حَتَّى يَضَعَ فِيهَا رَبُّ الْعِزَّةِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَدَمَهُ فَتَقُولُ قَطْ قَطْ وَعِزَّتِكَ . وَيُزْوَى بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ " .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Юнус ибн Муҳаммад ривоят қилди, бизга Шайбон Қатодадан ривоят қилди, бизга Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Жаҳаннам ‹Яна борми?› деявериб туради, токи иззат Робби табарока ва таоло Оёғини унга қўйганида у: ‹Бас, бас, иззатингга қасамки!› дейди. Ва унинг баъзи қисми баъзисига қисилиб қўшилади».
وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، الْعَطَّارِ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَى حَدِيثِ شَيْبَانَ .
Менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, бизга Абон ибн Язид Аттор ривоят қилди, бизга Қатода Анасдан (розияллаҳу анҳу), у Набийдан (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Шайбоннинг ҳадиси маъносида ривоят қилди.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَنسًا، يَقُولُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَبْقَى مِنَ الْجَنَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَبْقَى ثُمَّ يُنْشِئُ اللَّهُ تَعَالَى لَهَا خَلْقًا مِمَّا يَشَاءُ " .
Менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Аффон ривоят қилди, бизга Ҳаммод — яъни ибн Салама — ривоят қилди, бизга Собит хабар берди, у деди: Анаснинг (розияллаҳу анҳу) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шундай дерканини эшитдим: «Жаннатдан Аллаҳ хоҳлаганча (жой) қолади, сўнг Аллаҳ таоло унинг учун хоҳлаган нарсасидан янги халқ яратади».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَتَقَارَبَا فِي اللَّفْظِ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُجَاءُ بِالْمَوْتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَنَّهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ - زَادَ أَبُو كُرَيْبٍ - فَيُوقَفُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ - وَاتَّفَقَا فِي بَاقِي الْحَدِيثِ - فَيُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ - قَالَ - وَيُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا قَالَ فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ - قَالَ - فَيُؤْمَرُ بِهِ فَيُذْبَحُ - قَالَ - ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلاَ مَوْتَ " . قَالَ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى الدُّنْيَا .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Курайб ривоят қилдилар — лафзлари яқин эди — иккаласи: бизга Абу Муовия Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саъиддан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Қиёмат кунида ўлим оқ-қора рангли қўчқор суратида келтирилади — Абу Курайб қўшди: — ва Жаннат билан олов ўртасида тўхтатилади — ҳадиснинг қолганида иккиси иттифоқ қилдилар: — сўнг: ‹Эй Жаннат аҳли, буни танийсизларми?› дейилади. Улар бўйинларини чўзиб қарайдилар ва: ‹Ҳа, бу ўлим›, дейдилар. Ва: ‹Эй олов аҳли, буни танийсизларми?› дейилади. Улар бўйинларини чўзиб қарайдилар ва: ‹Ҳа, бу ўлим›, дейдилар. Сўнг у (ўлим қўчқори) келтирилиб сўйилади. Сўнг: ‹Эй Жаннат аҳли, абадийлик, энди ўлим йўқ; эй олов аҳли, абадийлик, энди ўлим йўқ›, дейилади». Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқиди: «Уларни ҳасрат куни — иш ҳал қилинган вақт билан огоҳлантир, ҳолбуки улар ғафлатда ва имон келтирмайдилар», ва қўли билан дунёга ишора қилди.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي، سَعِيدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أُدْخِلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ قِيلَ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ " . ثُمَّ ذَكَرَ بِمَعْنَى حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " فَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ " . وَلَمْ يَقُلْ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَلَمْ يَذْكُرْ أَيْضًا وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى الدُّنْيَا .
Бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Жарийр Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саъиддан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Жаннат аҳли Жаннатга, олов аҳли оловга киритилганида: ‹Эй Жаннат аҳли›, дейилади». Сўнг Абу Муовиянинг ҳадиси маъносида зикр қилди, фақат у: «Мана шу Аллаҳ азза ва жалланинг сўзидир», деди ва: «Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқиди», демади, ҳамда «қўли билан дунёга ишора қилди» деган сўзни ҳам зикр қилмади.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنِي وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - وَهُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ، قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُدْخِلُ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَيُدْخِلُ أَهْلَ النَّارِ النَّارَ ثُمَّ يَقُومُ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ فَيَقُولُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ لاَ مَوْتَ كُلٌّ خَالِدٌ فِيمَا هُوَ فِيهِ " .
Бизга Зуҳайр ибн Ҳарб, Ҳасан ибн Алий Ҳулвоний ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар — Абд ‹менга хабар берди› деди, қолган иккиси ‹бизга ривоят қилди› дедилар — Яъқуб — яъни ибн Иброҳим ибн Саъд — бизга отам Солиҳдан ривоят қилди, бизга Нофеъ ривоят қилди: Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳу) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Аллаҳ Жаннат аҳлини Жаннатга, олов аҳлини оловга киритади. Сўнг уларнинг ўртасида бир жарчи туриб: ‹Эй Жаннат аҳли, ўлим йўқ; эй олов аҳли, ўлим йўқ. Ҳар бири ўзи турган ҳолда абадий қолади›, дейди».
حَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ، عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا صَارَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ وَصَارَ أَهْلُ النَّارِ إِلَى النَّارِ أُتِيَ بِالْمَوْتِ حَتَّى يُجْعَلَ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُذْبَحُ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ لاَ مَوْتَ . فَيَزْدَادُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَرَحًا إِلَى فَرَحِهِمْ وَيَزْدَادُ أَهْلُ النَّارِ حُزْنًا إِلَى حُزْنِهِمْ " .
Менга Ҳорун ибн Саъид Айлий ва Ҳармала ибн Яҳё ривоят қилдилар, иккаласи: бизга ибн Ваҳб ривоят қилди, менга Умар ибн Муҳаммад ибн Зайд ибн Абдуллаҳ ибн Умар ибн Хаттоб ривоят қилди, унга отаси Абдуллаҳ ибн Умардан (розияллаҳу анҳума) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Жаннат аҳли Жаннатга, олов аҳли оловга етганида ўлим келтирилиб, Жаннат билан олов ўртасига қўйилади, сўнг сўйилади. Сўнг бир жарчи: ‹Эй Жаннат аҳли, ўлим йўқ; эй олов аҳли, ўлим йўқ›, деб нидо қилади. Шунда Жаннат аҳлининг шодлиги шодликларига зиёда бўлади, олов аҳлининг қайғуси қайғуларига зиёда бўлади».
حَدَّثَنِي سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ هَارُونَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ضِرْسُ الْكَافِرِ أَوْ نَابُ الْكَافِرِ مِثْلُ أُحُدٍ وَغِلَظُ جِلْدِهِ مَسِيرَةُ ثَلاَثٍ " .
Менга Сурайж ибн Юнус ривоят қилди, бизга Ҳумайд ибн Абдурраҳмон Ҳасан ибн Солиҳдан, у Ҳорун ибн Саъддан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Кофирнинг озиғи — ёки кофирнинг қозиқ тиши — Уҳуд тоғи кабидир, терисининг қалинлиги эса уч (кун) йўл масофасидир».
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ عُمَرَ الْوَكِيعِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَرْفَعُهُ قَالَ " مَا بَيْنَ مَنْكِبَىِ الْكَافِرِ فِي النَّارِ مَسِيرَةُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ لِلرَّاكِبِ الْمُسْرِعِ " . وَلَمْ يَذْكُرِ الْوَكِيعِيُّ " فِي النَّارِ " .
Бизга Абу Курайб ва Аҳмад ибн Умар Вакийъий ривоят қилдилар, иккаласи: бизга ибн Фузайл отасидан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) марфуъ қилиб ривоят қилди: «Кофирнинг оловдаги икки елкаси ораси тез юрувчи отлиқ учун уч кунлик йўл масофасидир». Вакийъий «оловда» деган сўзни зикр қилмади.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنِي مَعْبَدُ بْنُ خَالِدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ حَارِثَةَ بْنَ وَهْبٍ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ " . قَالُوا بَلَى . قَالَ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ ضَعِيفٍ مُتَضَعَّفٍ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ " . ثُمَّ قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ النَّارِ " . قَالُوا بَلَى . قَالَ " كُلُّ عُتُلٍّ جَوَّاظٍ مُسْتَكْبِرٍ " .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муоз Анбарий ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, менга Маъбад ибн Холид ривоят қилди, у Ҳориса ибн Ваҳбдан эшитган, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган, у деди: «Сизларга Жаннат аҳли ҳақида хабар бермайми?» Улар: «Ҳа», дедилар. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Ҳар бир заиф, кучсиз саналган кишидир — агар у Аллаҳга қасам ичса, Аллаҳ унинг қасамини бажаради». Сўнг деди: «Сизларга олов аҳли ҳақида хабар бермайми?» Улар: «Ҳа», дедилар. У деди: «Ҳар бир қўпол, очкўз, кибрланувчидир».
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " أَلاَ أَدُلُّكُمْ " .
Яна бизга Муҳаммад ибн Мусанно ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба шу иснод билан худди шундай ривоят қилди, фақат у: «Сизларга кўрсатмайми?» деди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ حَارِثَةَ بْنَ وَهْبٍ الْخُزَاعِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ كُلُّ ضَعِيفٍ مُتَضَعَّفٍ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ النَّارِ كُلُّ جَوَّاظٍ زَنِيمٍ مُتَكَبِّرٍ " .
Яна бизга Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибн Нумайр ривоят қилди, бизга Вакийъ ривоят қилди, бизга Суфён Маъбад ибн Холиддан ривоят қилди, у деди: Ҳориса ибн Ваҳб Хузоийнинг шундай деётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Сизларга Жаннат аҳли ҳақида хабар бермайми? Ҳар бир заиф, кучсиз саналган кишидир — агар у Аллаҳга қасам ичса, Аллаҳ унинг қасамини бажаради. Сизларга олов аҳли ҳақида хабар бермайми? Ҳар бир очкўз, паст насл, кибрланувчидир».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ، عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ، قَالَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ النَّاقَةَ وَذَكَرَ الَّذِي عَقَرَهَا فَقَالَ " إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا انْبَعَثَ بِهَا رَجُلٌ عَزِيزٌ عَارِمٌ مَنِيعٌ فِي رَهْطِهِ مِثْلُ أَبِي زَمْعَةَ " . ثُمَّ ذَكَرَ النِّسَاءَ فَوَعَظَ فِيهِنَّ ثُمَّ قَالَ " إِلاَمَ يَجْلِدُ أَحَدُكُمُ امْرَأَتَهُ " . فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ " جَلْدَ الأَمَةِ " . وَفِي رِوَايَةِ أَبِي كُرَيْبٍ " جَلْدَ الْعَبْدِ وَلَعَلَّهُ يُضَاجِعُهَا مِنْ آخِرِ يَوْمِهِ " . ثُمَّ وَعَظَهُمْ فِي ضَحِكِهِمْ مِنَ الضَّرْطَةِ فَقَالَ " إِلاَمَ يَضْحَكُ أَحَدُكُمْ مِمَّا يَفْعَلُ " .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Курайб ривоят қилдилар, иккаласи: бизга ибн Нумайр Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллаҳ ибн Замъадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилди, туя (Солиҳ туяси)ни ва уни сўйганни зикр қилди ва деди: «Қачонки унинг энг бахтсизи қўзғалган эди — уни ўз қавмида азиз, қаттиққўл, кучли бир киши қўзғаган эди, худди Абу Замъа каби». Сўнг аёлларни зикр қилди ва улар ҳақида насиҳат қилди, сўнг деди: «Нега бирортангиз аёлини уради» — Абу Бакр ривоятида: «чўрини ургандек» — Абу Курайбнинг ривоятида: «қулни ургандек? Балки унинг охирги кунида у билан бирга ётар». Сўнг уларга ош овозидан кулишлари ҳақида насиҳат қилди ва деди: «Нега бирортангиз ўзи қиладиган нарсадан кулади?»
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ لُحَىِّ بْنِ قَمَعَةَ بْنِ خِنْدِفَ أَبَا بَنِي كَعْبٍ هَؤُلاَءِ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ " .
Менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Жарийр Суҳайлдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Амр ибн Луҳайй ибн Қамаъа ибн Хиндиф — ана шу Бану Каъбнинг отаси — ни оловда ичакларини судраб юрганини кўрдим».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، فِي قَوْلِهِ { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} قَالَتْ أُنْزِلَتْ فِي الرَّجُلِ تَكُونُ لَهُ الْيَتِيمَةُ وَهُوَ وَلِيُّهَا وَوَارِثُهَا وَلَهَا مَالٌ وَلَيْسَ لَهَا أَحَدٌ يُخَاصِمُ دُونَهَا فَلاَ يُنْكِحُهَا لِمَالِهَا فَيَضُرُّ بِهَا وَيُسِيءُ صُحْبَتَهَا فَقَالَ { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} يَقُولُ مَا أَحْلَلْتُ لَكُمْ وَدَعْ هَذِهِ الَّتِي تَضُرُّ بِهَا .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Курайб ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Ҳишом отасидан, у Оишадан, Аллаҳнинг ‹Агар етимлар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз› деган сўзи ҳақида ривоят қилди. У (Оиша): «Бу киши ҳақида нозил бўлди — унинг қарамоғида етим қиз бўлади, у унинг ҳомийси ва меросхўри, қизнинг моли бор, унинг ёнида (ҳимоясида) ҳеч ким бўлмайди. Шунда у қизнинг моли учун унга уйланмайди-ю, лекин унга зарар етказади ва у билан ёмон муносабатда бўлади. Шунда Аллаҳ: ‹Агар етимлар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, аёллардан ўзингизга ёққанини никоҳлаб олинг› деди. Яъни: мен сизларга ҳалол қилган нарсани (олинг) ва зарар етказаётган бу (етим қиз)ни қўйинг», деди.
حَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَحَسَنٌ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنِي وَقَالَ، الآخَرَانِ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - وَهُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ، شِهَابٍ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ إِنَّ الْبَحِيرَةَ الَّتِي يُمْنَعُ دَرُّهَا لِلطَّوَاغِيتِ فَلاَ يَحْلُبُهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ وَأَمَّا السَّائِبَةُ الَّتِي كَانُوا يُسَيِّبُونَهَا لآلِهَتِهِمْ فَلاَ يُحْمَلُ عَلَيْهَا شَىْءٌ . وَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ عَامِرٍ الْخُزَاعِيَّ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ سَيَّبَ السُّيُوبَ " .
Менга Амр Ноқид, Ҳасан Ҳулвоний ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар — Абд ‹менга хабар берди› деди, қолган иккиси ‹бизга ривоят қилди› дедилар — бизга Яъқуб — яъни ибн Иброҳим ибн Саъд — ривоят қилди, бизга отам Солиҳдан, у ибн Шиҳобдан ривоят қилди, у деди: Саъид ибн Мусайябнинг шундай деётганини эшитдим: Баҳийра — сутини тоғутлар (бутлар) учун ман қилинган, ҳеч бир киши соғмайдиган туядир. Соиба эса — улар илоҳлари учун эркин қўйиб юборган, устига ҳеч нарса ортилмайдиган туядир. Ибн Мусайяб деди: Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу) айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Амр ибн Омир Хузоийни оловда ичакларини судраб юрганини кўрдим, у соиба қилиб қўйиб юборишни биринчи бўлиб бошлаган киши эди».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، فِي قَوْلِهِ { وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} قَالَتْ أُنْزِلَتْ فِي الْيَتِيمَةِ تَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ فَتَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ فَيَرْغَبُ عَنْهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا وَيَكْرَهُ أَنْ يُزَوِّجَهَا غَيْرَهُ فَيَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ فَيَعْضِلُهَا فَلاَ يَتَزَوَّجُهَا وَلاَ يُزَوِّجُهَا غَيْرَهُ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Ҳишомдан, у отасидан, у Оишадан, Аллаҳнинг ‹Китобда сизга ўқиладиган, ёзиб қўйилган нарсани бермаётган етим аёллар ҳақида — сиз уларга уйланишни хоҳлайсизлар› деган сўзи ҳақида ривоят қилди. У (Оиша): «Бу етим қиз ҳақида нозил бўлди — у кишининг қарамоғида бўлади ва унинг молида шерик бўлади, шунда у (киши) унга уйланишдан бепарво бўлади, лекин уни бошқага узатишни ҳам ёқтирмайди, чунки (бошқаси) унинг молида шерик бўлиб қолади. Шунда у қизни тўсиб қўяди: на ўзи унга уйланади, на уни бошқага узатади», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، فِي قَوْلِهِ { ويَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} الآيَةَ قَالَتْ هِيَ الْيَتِيمَةُ الَّتِي تَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ لَعَلَّهَا أَنْ تَكُونَ قَدْ شَرِكَتْهُ فِي مَالِهِ حَتَّى فِي الْعَذْقِ فَيَرْغَبُ يَعْنِي أَنْ يَنْكِحَهَا وَيَكْرَهُ أَنْ يُنْكِحَهَا رَجُلاً فَيَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ فَيَعْضِلُهَا .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Ҳишом отасидан, у Оишадан, Аллаҳнинг ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айт: Аллаҳ сизларга улар ҳақида фатво беради› — оят — деган сўзи ҳақида хабар берди. У (Оиша): «Бу етим қиз ҳақидадир — у кишининг қарамоғида бўлади, эҳтимол унинг молида, ҳатто хурмо дарахтигача шерик бўлиб қолган бўлади. Шунда у (киши) унга уйланишдан бепарво бўлади ва уни бирор кишига узатишни ҳам ёқтирмайди, чунки у унинг молида шерик бўлиб қолади. Шунда у қизни тўсиб қўяди», деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا زَيْدٌ، - يَعْنِي ابْنَ حُبَابٍ - حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَافِعٍ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُوشِكُ إِنْ طَالَتْ بِكَ مُدَّةٌ أَنْ تَرَى قَوْمًا فِي أَيْدِيهِمْ مِثْلُ أَذْنَابِ الْبَقَرِ يَغْدُونَ فِي غَضَبِ اللَّهِ وَيَرُوحُونَ فِي سَخَطِ اللَّهِ " .
Бизга ибн Нумайр ривоят қилди, бизга Зайд — яъни ибн Ҳубоб — ривоят қилди, бизга Афлаҳ ибн Саъид ривоят қилди, бизга Умму Саламанинг озод қилинган қули Абдуллаҳ ибн Рофеъ ривоят қилди, у деди: Абу Ҳурайранинг (розияллаҳу анҳу) шундай деётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Агар муддатинг узайса, яқинда шундай бир қавмни кўришинг эҳтимолданки, уларнинг қўлларида сигир думлари каби (қамчилар) бўлиб, улар Аллаҳнинг ғазабида эрталаб юрадилар ва Аллаҳнинг қаҳрида кечқурун қайтадилар».
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَافِعٍ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنْ طَالَتْ بِكَ مُدَّةٌ أَوْشَكْتَ أَنْ تَرَى قَوْمًا يَغْدُونَ فِي سَخَطِ اللَّهِ وَيَرُوحُونَ فِي لَعْنَتِهِ فِي أَيْدِيهِمْ مِثْلُ أَذْنَابِ الْبَقَرِ " .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Саъийд, Абу Бакр ибн Нофеъ ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилиб айтдилар: Бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Афлаҳ ибн Саъийд ривоят қилди, менга Умму Саламанинг озод қилган қули Абдуллаҳ ибн Рофеъ ривоят қилиб айтди: Мен Абу Ҳурайранинг шундай деяётганини эшитдим: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Агар умринг узайса, яқинда шундай қавмни кўришинг эҳтимоли бор — улар эрталаб Аллаҳнинг ғазабида кетадилар ва кечқурун Унинг лаънатида қайтадилар, қўлларида сигир думларига ўхшаш нарса бўлади.»
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى { وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} قَالَتْ أُنْزِلَتْ فِي وَلِيِّ الْيَتِيمِ أَنْ يُصِيبَ مِنْ مَالِهِ إِذَا كَانَ مُحْتَاجًا بِقَدْرِ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ .
Яна бизга буни Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Ҳишом отасидан, у Оишадан, Аллаҳ таолонинг ‹Ким бой бўлса, (етим молидан) сақлансин, ким фақир бўлса, маъруф билан есин› деган сўзи ҳақида ривоят қилди. У (Оиша): «Бу етимнинг ҳомийси ҳақида нозил бўлди — агар у муҳтож бўлса, унинг молидан ўз молига яраша, маъруф билан олиши ҳақида», деди.