Халифалар

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا بُرْدٌ أَبُو الْعَلاَءِ، عَنْ مَكْحُولٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَوْضِعُ فُسْطَاطِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَلاَحِمِ أَرْضٌ يُقَالُ لَهَا الْغُوطَةُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди, бизга Бурд Абул-Ало Макҳулдан ривоят қилди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Малоҳимларда (охирзамон жангларида) мусулмонлар чодирининг жойи — Ғута деб аталадиган бир ердир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو ظَفَرٍ عَبْدُ السَّلاَمِ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ، عَنْ عَوْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَخْطُبُ وَهُوَ يَقُولُ إِنَّ مَثَلَ عُثْمَانَ عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ يَقْرَؤُهَا وَيَفُسِّرُهَا ‏{‏ إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَىَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏}‏ يُشِيرُ إِلَيْنَا بِيَدِهِ وَإِلَى أَهْلِ الشَّامِ ‏.‏

Бизга Абу Зафар Абдуссалом ривоят қилди, бизга Жаъфар ривоят қилди, Авфдан, у деди: Ҳажжожни хутба қилаётганини эшитдим, у шундай дерди: «Аллаҳнинг ҳузурида Усмоннинг мисоли Ийсо ибн Марямнинг мисоли кабидир», сўнг у шу оятни ўқиб, уни тафсир қилар эди: ‹Ўшанда Аллаҳ деди: Эй Ийсо, албатта Мен сени қабз қилувчи ва Ўзимга кўтарувчи ва сени кофир бўлганлардан покловчиман› — у қўли билан бизга ва Шом аҳлига ишора қиларди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خَالِدٍ الضَّبِّيِّ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَخْطُبُ فَقَالَ فِي خُطْبَتِهِ رَسُولُ أَحَدِكُمْ فِي حَاجَتِهِ أَكْرَمُ عَلَيْهِ أَمْ خَلِيفَتُهُ فِي أَهْلِهِ فَقُلْتُ فِي نَفْسِي لِلَّهِ عَلَىَّ أَلاَّ أُصَلِّيَ خَلْفَكَ صَلاَةً أَبَدًا وَإِنْ وَجَدْتُ قَوْمًا يُجَاهِدُونَكَ لأُجَاهِدَنَّكَ مَعَهُمْ ‏.‏ زَادَ إِسْحَاقُ فِي حَدِيثِهِ قَالَ فَقَاتَلَ فِي الْجَمَاجِمِ حَتَّى قُتِلَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Исмоил ат-Толиқоний ривоят қилди, бизга Жарийр ривоят қилди, (ҳ) ва бизга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Жарийр ривоят қилди, Муғийрадан, у Робийъ ибн Холид аз-Заббийдан: У деди: Ҳажжожни хутба қилаётганини эшитдим, у ўз хутбасида деди: «Бирортангизнинг ўз ҳожати учун юборган элчиси унга кўпроқ қадрлими ёки аҳли ичидаги халийфасими?» Мен ичимда дедим: «Аллаҳга аҳд қилдимки, ҳеч қачон орқангда намоз ўқимайман, агар сенга қарши жиҳод қиладиган қавмни топсам, улар билан бирга сенга қарши жиҳод қиламан.» Ишоқ ўз ҳадисида зиёда қилди: У деди: «Сўнг у Жаможим жангида жанг қилди, токи ўлдирилди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ اتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ لَيْسَ فِيهَا مَثْنَوِيَّةٌ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا لَيْسَ فِيهَا مَثْنَوِيَّةٌ لأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَبْدِ الْمَلِكِ وَاللَّهِ لَوْ أَمَرْتُ النَّاسَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ فَخَرَجُوا مِنْ بَابٍ آخَرَ لَحَلَّتْ لِي دِمَاؤُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ وَاللَّهِ لَوْ أَخَذْتُ رَبِيعَةَ بِمُضَرَ لَكَانَ ذَلِكَ لِي مِنَ اللَّهِ حَلاَلاً وَيَا عَذِيرِي مِنْ عَبْدِ هُذَيْلٍ يَزْعُمُ أَنَّ قِرَاءَتَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا هِيَ إِلاَّ رَجَزٌ مِنْ رَجَزِ الأَعْرَابِ مَا أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَعَذِيرِي مِنْ هَذِهِ الْحَمْرَاءِ يَزْعُمُ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَرْمِي بِالْحَجَرِ فَيَقُولُ إِلَى أَنْ يَقَعَ الْحَجَرُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ فَوَاللَّهِ لأَدَعَنَّهُمْ كَالأَمْسِ الدَّابِرِ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرْتُهُ لِلأَعْمَشِ فَقَالَ أَنَا وَاللَّهِ سَمِعْتُهُ مِنْهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Алў ривоят қилди, бизга Абу Бакр ривоят қилди, Осимдан, у деди: Ҳажжожни минбар устида туриб шундай деяётганини эшитдим: «Аллаҳдан кучингиз етганича қўрқинг — бунда истисно йўқ — ва Амийрул мўминин Абдулмаликка қулоқ солинг ва итоат қилинг — бунда истисно йўқ. Аллаҳга қасамки, агар мен одамларга масжид эшикларидан биридан чиқишни буюрсам-у, улар бошқа эшикдан чиқсалар, уларнинг қонлари ва моллари менга ҳалол бўлур эди. Аллаҳга қасамки, агар мен Робийъани Музар ўрнига олсам, бу менга Аллаҳдан ҳалол бўлур эди. Ҳузайл қулидан менга нажот йўқми? У ўз қироати Аллаҳ ҳузуридан деб даъво қилади. Аллаҳга қасамки, у аъробийларнинг ражазларидан бир ражаздан ўзга нарса эмас, Аллаҳ уни Пайғамбарига — унга салом бўлсин — нозил қилмаган. Бу ҳамрўлардан менга нажот йўқми? Улардан бири тош отади-ю, тош тушгунича: ‹Бир иш содир бўлибди› дейди. Аллаҳга қасамки, мен уларни ўтиб кетган кечаги кун каби тарк қиламан.» У деди: Буни Аъмашга айтдим, у деди: «Аллаҳга қасамки, мен буни ундан эшитганман.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ هَذِهِ الْحَمْرَاءُ هَبْرٌ هَبْرٌ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ قَرَعْتُ عَصًا بِعَصًا لأَذَرَنَّهُمْ كَالأَمْسِ الذَّاهِبِ يَعْنِي الْمَوَالِي ‏.‏

Бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга ибн Идрис ривоят қилди, Аъмашдан, у деди: Ҳажжожни минбар устида туриб шундай деяётганини эшитдим: «Бу ҳамрўлар бўлакдир, бўлакдир. Билингки, Аллаҳга қасамки, мен ҳассани ҳассага урдим, уларни ўтиб кетган кечаги кун каби тарк қиламан» — яъни маволийларни (озод қилинган қулларни назарда тутди).

حَدَّثَنَا قَطَنُ بْنُ نُسَيْرٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ، ح حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، قَالَ جَمَّعْتُ مَعَ الْحَجَّاجِ فَخَطَبَ فَذَكَرَ حَدِيثَ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ قَالَ فِيهَا فَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا لِخَلِيفَةِ اللَّهِ وَصَفِيِّهِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ قَالَ وَلَوْ أَخَذْتُ رَبِيعَةَ بِمُضَرَ وَلَمْ يَذْكُرْ قِصَّةَ الْحَمْرَاءِ ‏.‏

Бизга Қатан ибн Нусайр ривоят қилди, бизга Жаъфар яъни ибн Сулаймон ривоят қилди, (ҳ) бизга Сулаймон ибн Довуд ривоят қилди, Шарийкдан, у Сулаймон ал-Аъмашдан: У деди: Мен Ҳажжож билан жумъа намозини ўқидим, у хутба қилди. Сўнг у Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадисини зикр қилди. Унда деди: «Аллаҳнинг халийфаси ва саралангани Абдулмалик ибн Марвонга қулоқ солинг ва итоат қилинг.» Ва ҳадисни давом эттирди, деди: «Агар мен Робийъани Музар ўрнига олсам...» Ва ҳамрўлар қиссасини зикр қилмади.

حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنْ سَفِينَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خِلاَفَةُ النُّبُوَّةِ ثَلاَثُونَ سَنَةً ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ - أَوْ مُلْكَهُ - مَنْ يَشَاءُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ قَالَ لِي سَفِينَةُ أَمْسِكْ عَلَيْكَ أَبَا بَكْرٍ سَنَتَيْنِ وَعُمَرَ عَشْرًا وَعُثْمَانَ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ وَعَلِيٌّ كَذَا ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ قُلْتُ لِسَفِينَةَ إِنَّ هَؤُلاَءِ يَزْعُمُونَ أَنَّ عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلاَمُ لَمْ يَكُنْ بِخَلِيفَةٍ ‏.‏ قَالَ كَذَبَتْ أَسْتَاهُ بَنِي الزَّرْقَاءِ يَعْنِي بَنِي مَرْوَانَ ‏.‏

Бизга Саввор ибн Абдуллаҳ ривоят қилди, бизга Абдулворис ибн Саъийд ривоят қилди, Саъийд ибн Жумҳондан, у Сафийнадан: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Нубувват халийфалиги ўттиз йилдир, сўнг Аллаҳ мулкни — ёки Унинг мулкини — хоҳлаган кишига беради.» Саъийд деди: Сафийна менга деди: «Сен учун ҳисобла: Абу Бакр икки йил, Умар ўн йил, Усмон ўн икки йил ва Алий ҳам шунча.» Саъийд деди: Сафийнага дедим: «Ана улар Алий алайҳиссалом халийфа бўлмаган деб даъво қиладилар.» У деди: «Зарқў ўғилларининг — яъни Марвон ўғилларининг — орқалари ёлғон сўзлади.»

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنْ سَفِينَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ خِلاَفَةُ النُّبُوَّةِ ثَلاَثُونَ سَنَةً ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ - أَوْ مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ - ‏"‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Авн ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, ал-Аввом ибн Ҳавшабдан, у Саъийд ибн Жумҳондан, у Сафийнадан: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Нубувват халийфалиги ўттиз йилдир, сўнг Аллаҳ мулкни хоҳлаган кишига беради — ёки Унинг мулкини хоҳлаган кишига.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ، قَالَ ذَكَرَ سُفْيَانُ رَجُلاً فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ قَالَ لَمَّا قَدِمَ فُلاَنٌ الْكُوفَةَ أَقَامَ فُلاَنٌ خَطِيبًا فَأَخَذَ بِيَدِي سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ أَلاَ تَرَى إِلَى هَذَا الظَّالِمِ فَأَشْهَدُ عَلَى التِّسْعَةِ إِنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَلَوْ شَهِدْتُ عَلَى الْعَاشِرِ لَمْ إِيثَمْ - قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ وَالْعَرَبُ تَقُولُ آثَمْ - قُلْتُ وَمَنِ التِّسْعَةُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى حِرَاءٍ ‏ "‏ اثْبُتْ حِرَاءُ إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَنِ التِّسْعَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ‏.‏ قُلْتُ وَمَنِ الْعَاشِرُ فَتَلَكَّأَ هُنَيَّةً ثُمَّ قَالَ أَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنِ ابْنِ حَيَّانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ بِإِسْنَادِهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Алў ривоят қилди, ибн Идрисдан, бизга Ҳусайн хабар берди, Ҳилол ибн Йисофдан, у Абдуллаҳ ибн Золимдан, ва Суфён, Мансурдан, у Ҳилол ибн Йисофдан, у Абдуллаҳ ибн Золим ал-Мозинийдан: У деди: Суфён ўзи билан Абдуллаҳ ибн Золим ал-Мозиний ўртасида бир кишини зикр қилди. У деди: Саъийд ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни эшитдим, у деди: Фалончи Куфага келганида, фалончи хатиб бўлиб турди. Саъийд ибн Зайд қўлимдан ушлаб деди: «Мана бу золимни кўрмаяпсанми? Мен тўққиз кишига гувоҳлик бераманки, улар жаннатдадирлар, агар ўнинчисига гувоҳлик берсам ҳам гуноҳкор бўлмасдим — ибн Идрис деди: араблар ‹оасама› дейди — Мен дедим: Тўққиз киши кимлар? У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳиро тоғида туриб дедилар: ‹Собит тур, эй Ҳиро, сенинг устингда Пайғамбар ёки сиддиқ ёки шаҳиддан бошқа ҳеч ким йўқ.› Мен дедим: Тўққиз киши кимлар? Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр ва Умар ва Усмон ва Алий ва Талҳа ва Зубайр ва Саъд ибн Абу Ваққос ва Абдурраҳмон ибн Авф. Мен дедим: Ўнинчиси ким? У бир оз тўхтаб қолди, сўнг деди: Мен.» Абу Довуд деди: Буни ал-Ашжаъий Суфёндан, у Мансурдан, у Ҳилол ибн Йисофдан, у ибн Ҳайёндан, у Абдуллаҳ ибн Золимдан, ўз исноди билан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحُرِّ بْنِ الصَّيَّاحِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَخْنَسِ، أَنَّهُ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ فَذَكَرَ رَجُلٌ عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَامَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ أَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي سَمِعْتُهُ وَهُوَ يَقُولُ ‏ "‏ عَشْرَةٌ فِي الْجَنَّةِ النَّبِيُّ فِي الْجَنَّةِ وَأَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ فِي الْجَنَّةِ وَعَلِيٌّ فِي الْجَنَّةِ وَطَلْحَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ فِي الْجَنَّةِ وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ فِي الْجَنَّةِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَلَوْ شِئْتَ لَسَمَّيْتُ الْعَاشِرَ ‏.‏ قَالَ فَقَالُوا مَنْ هُوَ فَسَكَتَ قَالَ فَقَالُوا مَنْ هُوَ فَقَالَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Ҳафс ибн Умар ан-Намарий ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, ал-Ҳурр ибн ас-Сайёҳдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Ахнасдан: У масжидда эди, бир киши Алий алайҳиссаломни зикр қилди. Шунда Саъийд ибн Зайд туриб деди: «Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга гувоҳлик бераманки, мен у зотни шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ўн киши жаннатда: Пайғамбар жаннатда, Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон жаннатда, Алий жаннатда, Талҳа жаннатда, Зубайр ибн ал-Аввом жаннатда, Саъд ибн Молик жаннатда, Абдурраҳмон ибн Авф жаннатда.› Агар хоҳласам, ўнинчисини ҳам айтар эдим.» У деди: Улар дедилар: «У ким?» У сукут қилди. У деди: Улар дедилар: «У ким?» У деди: «У Саъийд ибн Зайддир.»

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْمُثَنَّى النَّخَعِيُّ، حَدَّثَنِي جَدِّي، رِيَاحُ بْنُ الْحَارِثِ قَالَ كُنْتُ قَاعِدًا عِنْدَ فُلاَنٍ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَعِنْدَهُ أَهْلُ الْكُوفَةِ فَجَاءَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ فَرَحَّبَ بِهِ وَحَيَّاهُ وَأَقْعَدَهُ عِنْدَ رِجْلِهِ عَلَى السَّرِيرِ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ يُقَالُ لَهُ قَيْسُ بْنُ عَلْقَمَةَ فَاسْتَقْبَلَهُ فَسَبَّ وَسَبَّ فَقَالَ سَعِيدٌ مَنْ يَسُبُّ هَذَا الرَّجُلُ قَالَ يَسُبُّ عَلِيًّا ‏.‏ قَالَ أَلاَ أَرَى أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسَبُّونَ عِنْدَكَ ثُمَّ لاَ تُنْكِرُ وَلاَ تُغَيِّرُ أَنَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَإِنِّي لَغَنِيٌّ أَنْ أَقُولَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْ فَيَسْأَلُنِي عَنْهُ غَدًا إِذَا لَقِيتُهُ ‏ "‏ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ مَعْنَاهُ ثُمَّ قَالَ لَمَشْهَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْبَرُّ فِيهِ وَجْهُهُ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِ أَحَدِكُمْ عُمْرَهُ وَلَوْ عُمِّرَ عُمْرَ نُوحٍ ‏.‏

Бизга Абу Комил ривоят қилди, бизга Абдулвоҳид ибн Зиёд ривоят қилди, бизга Садақа ибн ал-Мусанно ан-Нахаъий ривоят қилди, менга бобом Риёҳ ибн ал-Ҳорис ривоят қилди: У деди: Мен Куфа масжидида фалончининг ҳузурида ўтирган эдим, унинг ёнида Куфа аҳли бор эди. Шунда Саъийд ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл келди, у уни қарши олиб, саломлашди ва сўри устида ўз оёғи ёнида ўтқазди. Кейин Куфа аҳлидан Қайс ибн Алқама деб аталган бир киши келди, унинг олдига туриб сўкди ва сўкди. Саъийд деди: «Бу киши кимни сўкаяпти?» Дедилар: «Алийни сўкаяпти.» У деди: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари сенинг ҳузурингда сўкилаётганини кўраману, сен на инкор қиласан, на ўзгартирасан? Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни эшитганман, эртага У зотни учратганимда У мендан сўрашидан мен у зотга айтмаган нарсасини айтишдан бениҳоя йироқман: ‹Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда.›» Ва шу маънода давом эттирди. Сўнг деди: «Улардан бир кишининг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан бирга юзини чанг босган бир ҳолатда иштирок этиши, сизлардан бирортангизнинг умри бўйи қилган амалидан — Нуҳнинг умрича умр кўрса ҳам — яхшироқдир.»

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُمْ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَعِدَ أُحُدًا فَتَبِعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ فَضَرَبَهُ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرِجْلِهِ وَقَالَ ‏ "‏ اثْبُتْ أُحُدُ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Язийд ибн Зурайъ ривоят қилди, (ҳ) ва бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Яҳё ривоят қилди — маъно бир — иккаласи деди: бизга Саъийд ибн Абу Аруба ривоят қилди, Қатодадан, Анас ибн Молик уларга ривоят қилдики, Аллаҳнинг Пайғамбари соллаллаҳу алайҳи васаллам Уҳуд тоғига чиқдилар, У зотга Абу Бакр, Умар ва Усмон эргашди. Шунда у (тоғ) улар билан бирга силкинди. Аллаҳнинг Пайғамбари соллаллаҳу алайҳи васаллам уни оёқлари билан уриб дедилар: «Собит тур, эй Уҳуд, сенинг устингда бир Пайғамбар, бир сиддиқ ва икки шаҳид бор.»

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيِّ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الدَّالاَنِيِّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، مَوْلَى آلِ جَعْدَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَخَذَ بِيَدِي فَأَرَانِي بَابَ الْجَنَّةِ الَّذِي تَدْخُلُ مِنْهُ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ مَعَكَ حَتَّى أَنْظُرَ إِلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّكَ يَا أَبَا بَكْرٍ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Муҳаммад ал-Муҳорибийдан, у Абдуссалом ибн Ҳарбдан, у Абу Холид ад-Долонийдан, у Абу Холиддан — Жўда оиласининг мавлоси — у Абу Ҳурайрадан: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Жибрил менга келиб, қўлимдан ушлади ва менга умматим кирадиган жаннат эшигини кўрсатди.» Шунда Абу Бакр деди: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен ҳам сен билан бирга бўлиб, унга қарашни истардим.» Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Билки, эй Абу Бакр, сен умматимдан жаннатга кирадиган биринчи кишисан.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَيَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الرَّمْلِيُّ، أَنَّ اللَّيْثَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ لاَ يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ مِمَّنْ بَايَعَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саъийд ва Язийд ибн Холид ар-Ромлий ривоят қилди: ал-Лайс уларга ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан: У зот дедилар: «Дарахт остида байъат қилганлардан бирортаси дўзахга кирмайди.»

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مُوسَى ‏"‏ فَلَعَلَّ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ سِنَانٍ ‏"‏ اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, (ҳ) ва бизга Аҳмад ибн Синон ривоят қилди, бизга Язийд ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама хабар берди, Осимдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар — Мусо деди: «Балки Аллаҳ...» — Ибн Синон деди: «Аллаҳ Бадр аҳлига назар солиб деди: ‹Хоҳлаган амалингизни қилингиз, мен сизларни мағфират қилдим.›»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَوْرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَاهُ - يَعْنِي عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ - فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا كَلَّمَهُ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ فَضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ وَقَالَ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَتِهِ ‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Убайд ривоят қилди, Муҳаммад ибн Савр уларга ривоят қилди, Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан: У деди: Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия замонида чиқдилар. Сўнг ҳадисни зикр қилди. У деди: Шунда у — яъни Урва ибн Масъуд — У зотнинг олдига келди ва Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васаллам билан гаплаша бошлади. Ҳар гаплашганида У зотнинг соқолидан ушларди. Муғийра ибн Шуъба эса Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламнинг бош томонида, қўлида қилич ва бошида дубулға билан турарди. У қиличнинг дастаси билан унинг қўлига уриб деди: «Қўлингни У зотнинг соқолидан узоқлаштир.» Урва бошини кўтариб деди: «Бу ким?» Дедилар: «Муғийра ибн Шуъба.»

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ أَبُو عُمَرَ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيَّ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ، عَنِ الأَقْرَعِ، مُؤَذِّنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ بَعَثَنِي عُمَرُ إِلَى الأُسْقُفِّ فَدَعَوْتُهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ وَهَلْ تَجِدُنِي فِي الْكِتَابِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ كَيْفَ تَجِدُنِي قَالَ أَجِدُكَ قَرْنًا ‏.‏ فَرَفَعَ عَلَيْهِ الدِّرَّةَ فَقَالَ قَرْنُ مَهْ فَقَالَ قَرْنٌ حَدِيدٌ أَمِينٌ شَدِيدٌ ‏.‏ قَالَ كَيْفَ تَجِدُ الَّذِي يَجِيءُ مِنْ بَعْدِي فَقَالَ أَجِدُهُ خَلِيفَةً صَالِحًا غَيْرَ أَنَّهُ يُؤْثِرُ قَرَابَتَهُ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ يَرْحَمُ اللَّهُ عُثْمَانَ ثَلاَثًا فَقَالَ كَيْفَ تَجِدُ الَّذِي بَعْدَهُ قَالَ أَجِدُهُ صَدَأَ حَدِيدٍ فَوَضَعَ عُمَرُ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ فَقَالَ يَا دَفْرَاهُ يَا دَفْرَاهُ ‏.‏ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ خَلِيفَةٌ صَالِحٌ وَلَكِنَّهُ يُسْتَخْلَفُ حِينَ يُسْتَخْلَفُ وَالسَّيْفُ مَسْلُولٌ وَالدَّمُ مُهْرَاقٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الدَّفْرُ النَّتْنُ ‏.‏

Бизга Ҳафс ибн Умар Абу Умар аз-Зарийр ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди: Саъийд ибн Иёс ал-Журайсий уларга хабар берди, Абдуллаҳ ибн Шақийқ ал-Уқайлийдан, у Умар ибн ал-Хаттобнинг муаззини ал-Ақраъдан: У деди: Умар мени эпископ олдига юборди, мен уни чақирдим. Умар унга деди: «Сен мени Китобда топасанми?» У деди: «Ҳа.» У деди: «Мени қандай топасан?» У деди: «Сени шох каби топаман.» Шунда Умар унга қамчини кўтариб деди: «Қанақа шох?» У деди: «Темир шох, ишончли, қаттиқ.» У деди: «Мендан кейин келадиганни қандай топасан?» У деди: «Уни солиҳ халийфа топаман, лекин у қариндошларини афзал кўради.» Умар деди: «Аллаҳ Усмонга раҳм қилсин» — уч марта. Сўнг деди: «Ундан кейингисини қандай топасан?» У деди: «Уни занглаган темир топаман.» Шунда Умар қўлини бошига қўйиб деди: «Воҳ бу бадбўйлик, воҳ бу бадбўйлик.» У деди: «Эй амийрул мўминин, у солиҳ халийфа, лекин у халийфа қилинган вақтида халийфа қилинади-ю, қилич қинидан тортилган ва қон тўкилган ҳолатда бўлади.» Абу Довуд деди: ‹ад-дафр› бадбўйлик дегани.