باب نَدْبِ مَنْ حَلَفَ يَمِينًا فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا أَنْ يَأْتِيَ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَيُكَفِّرَ عَنْ يَمِينِهِ
وَحَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا الصَّعْقُ، - يَعْنِي ابْنَ حَزْنٍ - حَدَّثَنَا مَطَرٌ الْوَرَّاقُ، حَدَّثَنَا زَهْدَمٌ الْجَرْمِيُّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي مُوسَى وَهُوَ يَأْكُلُ لَحْمَ دَجَاجٍ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِ حَدِيثِهِمْ وَزَادَ فِيهِ قَالَ " إِنِّي وَاللَّهِ مَا نَسِيتُهَا " .
Бизга Шайбон ибн Фаррух ривоят қилди: Бизга ас-Саъқ — яъни Ибн Ҳазн — ривоят қилди: Бизга Матар ал-Варроқ ривоят қилди: Бизга Заҳдам ал-Жармий ривоят қилди: У деди: Мен Абу Мусо олдига кирдим, у товуқ гўшти еётган эди. Сўнг у ҳадисни уларнинг ҳадисига ўхшатиб нақл қилди ва унда қўшимча қилди: У: «Мен, Аллаҳга қасамки, уни унутмадим» дедилар.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ ضُرَيْبِ بْنِ، نُقَيْرٍ الْقَيْسِيِّ عَنْ زَهْدَمٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ " مَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ وَاللَّهِ مَا أَحْمِلُكُمْ " . ثُمَّ بَعَثَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِثَلاَثَةِ ذَوْدٍ بُقْعِ الذُّرَى فَقُلْنَا إِنَّا أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَسْتَحْمِلُهُ فَحَلَفَ أَنْ لاَ يَحْمِلَنَا فَأَتَيْنَاهُ فَأَخْبَرْنَاهُ فَقَالَ " إِنِّي لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ أَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ " .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим ривоят қилди: Бизга Жарийр Сулаймон ат-Таймийдан, у Зурайб ибн Нуқайр ал-Қайсийдан, у Заҳдамдан, у Абу Мусо ал-Ашъарийдан хабар берди: У деди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига от-улов сўраб келдик. Расулуллаҳ: «Менда сизларни миндирадиган нарса йўқ, Аллаҳга қасамки, мен сизларни миндирмайман» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бизга оқ-ала елкали учта туя юбордилар. Биз: «Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига от-улов сўраб келган эдик, У бизни миндирмасликка қасам ичган эди» деб, Унинг олдига келиб, буни Унга хабар бердик. У: «Мен бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрсам, албатта яхшироқ бўлганини қиламан» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى التَّيْمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، حَدَّثَنَا أَبُو السَّلِيلِ، عَنْ زَهْدَمٍ، يُحَدِّثُهُ عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ كُنَّا مُشَاةً فَأَتَيْنَا نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَسْتَحْمِلُهُ . بِنَحْوِ حَدِيثِ جَرِيرٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ат-Таймий ривоят қилди: Бизга ал-Муътамир отасидан ривоят қилди: Бизга Абус-Салийл Заҳдамдан ривоят қилди: У Абу Мусодан ривоят қилиб: У деди: Биз пиёда эдик, Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига от-улов сўраб келдик. Жарийрнинг ҳадисига ўхшаш.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَعْتَمَ رَجُلٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ فَوَجَدَ الصِّبْيَةَ قَدْ نَامُوا فَأَتَاهُ أَهْلُهُ بِطَعَامِهِ فَحَلَفَ لاَ يَأْكُلُ مِنْ أَجْلِ صِبْيَتِهِ ثُمَّ بَدَا لَهُ فَأَكَلَ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِهَا وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ " .
Менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди: Бизга Марвон ибн Муовия ал-Фазорий ривоят қилди: Бизга Язид ибн Кайсон Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди: У деди: Бир киши Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳузурида хуфтон вақтигача қолди. Сўнг ўз аҳли олдига қайтиб, болаларини ухлаб қолган ҳолда топди. Аҳли унга таомини келтирди. У болалари сабабли емасликка қасам ичди. Сўнг унга (бошқа) фикр келди ва еди. Кейин Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига келиб, буни Унга айтди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрса, уни (яхшироқ бўлганини) қилсин ва қасамининг каффоратини берсин» дедилар.
وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي، صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلْ " .
Менга Абут-Тоҳир ривоят қилди: Бизга Абдуллаҳ ибн Ваҳб ривоят қилди: Менга Молик Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрса, қасамининг каффоратини берсин ва (яхшироқ ишни) қилсин» дедилар.
وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُطَّلِبِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ " .
Менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди: Бизга Ибн Абу Увайс ривоят қилди: Менга Абдулазийз ибн ал-Мутталиб Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрса, яхшироқ бўлганини қилсин ва қасамининг каффоратини берсин» дедилар.
وَحَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - حَدَّثَنِي سُهَيْلٌ، فِي هَذَا الإِسْنَادِ بِمَعْنَى حَدِيثِ مَالِكٍ " فَلْيُكَفِّرْ يَمِينَهُ وَلْيَفْعَلِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ " .
Менга ал-Қосим ибн Закариё ривоят қилди: Бизга Холид ибн Махлад ривоят қилди: Менга Сулаймон — яъни Ибн Билол — ривоят қилди: Менга Суҳайл шу иснодда Моликнинг ҳадиси маъносида ривоят қилди: «Қасамининг каффоратини берсин ва яхшироқ бўлганини қилсин.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ رُفَيْعٍ - عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرَفَةَ، قَالَ جَاءَ سَائِلٌ إِلَى عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ فَسَأَلَهُ نَفَقَةً فِي ثَمَنِ خَادِمٍ أَوْ فِي بَعْضِ ثَمَنِ خَادِمٍ . فَقَالَ لَيْسَ عِنْدِي مَا أُعْطِيكَ إِلاَّ دِرْعِي وَمِغْفَرِي فَأَكْتُبُ إِلَى أَهْلِي أَنْ يُعْطُوكَهَا . قَالَ فَلَمْ يَرْضَ فَغَضِبَ عَدِيٌّ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ لاَ أُعْطِيكَ شَيْئًا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ رَضِيَ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ ثُمَّ رَأَى أَتْقَى لِلَّهِ مِنْهَا فَلْيَأْتِ التَّقْوَى " . مَا حَنَّثْتُ يَمِينِي .
Бизга Қутайба ибн Саийд ривоят қилди: Бизга Жарийр Абдулазийздан — яъни Ибн Руфайъ — у Тамим ибн Тарафадан ривоят қилди: У деди: Адий ибн Ҳотим олдига бир сўровчи келиб, ундан хизматкор нархига ёки хизматкор нархининг бир қисмига нафақа сўради. Адий: «Менда сенга берадиган нарсам, совутим ва дубулғамдан бошқа йўқ. Аҳлимга ёзиб берай, уларни сенга берсин» деди. Сўровчи рози бўлмади. Адий ғазабланиб: «Билиб қўй, Аллаҳга қасамки, мен сенга ҳеч нарса бермайман» деди. Сўнг ўша киши рози бўлди. Адий: «Билиб қўй, агар мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ‹Ким бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан кўра Аллаҳга тақволироқ бўлганини кўрса, тақвони қилсин› деганларини эшитмаганимда, қасамимни бузмаган бўлардим» деди.
وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرَفَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيَتْرُكْ يَمِينَهُ " .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муоз ривоят қилди: Бизга отам ривоят қилди: Бизга Шуъба Абдулазийз ибн Руфайъдан, у Тамим ибн Тарафадан, у Адий ибн Ҳотимдан ривоят қилди: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ким бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрса, яхшироқ бўлганини қилсин ва қасамини тарк этсин» дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْبَجَلِيُّ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ طَرِيفٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ تَمِيمٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَدِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا حَلَفَ أَحَدُكُمْ عَلَى الْيَمِينِ فَرَأَى خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْهَا وَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ " .
Менга Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибн Нумайр ва Муҳаммад ибн Тарийф ал-Бажалий — матн Ибн Тарийфники — ривоят қилиб дедилар: Бизга Муҳаммад ибн Фузайл ал-Аъмашдан, у Абдулазийз ибн Руфайъдан, у Тамим ат-Тоийдан, у Адийдан ривоят қилди: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Сизлардан бирингиз бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан яхшироқни кўрса, унинг каффоратини берсин ва яхшироқ бўлганини қилсин» дедилар.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، بْنِ رُفَيْعٍ عَنْ تَمِيمٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ذَلِكَ .
Бизга Муҳаммад ибн Тарийф ривоят қилди: Бизга Муҳаммад ибн Фузайл аш-Шайбонийдан, у Абдулазийз ибн Руфайъдан, у Тамим ат-Тоийдан, у Адий ибн Ҳотимдан ривоят қилдики, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг буни айтганларини эшитди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرَفَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ، وَأَتَاهُ، رَجُلٌ يَسْأَلُهُ مِائَةَ دِرْهَمٍ . فَقَالَ تَسْأَلُنِي مِائَةَ دِرْهَمٍ وَأَنَا ابْنُ حَاتِمٍ وَاللَّهِ لاَ أُعْطِيكَ . ثُمَّ قَالَ لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ ثُمَّ رَأَى خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Ибн Башшор ривоят қилиб дедилар: Бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди: Бизга Шуъба Симок ибн Ҳарбдан, у Тамим ибн Тарафадан ривоят қилди: У деди: Мен Адий ибн Ҳотимни эшитдим, унинг олдига бир киши келиб, ундан юз дирҳам сўради. Адий: «Мендан юз дирҳам сўраяпсанми, мен Ҳотимнинг ўғли бўла туриб? Аллаҳга қасамки, сенга бермайман» деди. Сўнг: «Агар мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ‹Ким бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан яхшироқни кўрса, яхшироқ бўлганини қилсин› деганларини эшитмаганимда...» деди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ تَمِيمَ بْنَ طَرَفَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَهُ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَزَادَ وَلَكَ أَرْبَعُمِائَةٍ فِي عَطَائِي .
Менга Муҳаммад ибн Ҳотим ривоят қилди: Бизга Баҳз ривоят қилди: Бизга Шуъба ривоят қилди: Бизга Симок ибн Ҳарб ривоят қилди: У деди: Мен Тамим ибн Тарафани эшитдим, у деди: Мен Адий ибн Ҳотимни эшитдим, бир киши ундан сўради. Сўнг у шунга ўхшашини зикр қилди ва: «Сенга менинг ато (маошим)мдан тўрт юз (дирҳам) бор» деб қўшди.
حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، بْنُ سَمُرَةَ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ فَإِنَّكَ إِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا وَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ وَائْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ " . قَالَ أَبُو أَحْمَدَ الْجُلُودِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَاسَرْجَسِيُّ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، . بِهَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Шайбон ибн Фаррух ривоят қилди: Бизга Жарийр ибн Ҳозим ривоят қилди: Бизга ал-Ҳасан ривоят қилди: Бизга Абдурраҳмон ибн Самура ривоят қилди: У деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам менга: «Эй Абдурраҳмон ибн Самура, амирликни сўрама. Агар у сенга сўрашинг туфайли берилса, унга (ўзинг билан) топширилиб қоласан (Аллаҳнинг ёрдамисиз). Агар у сенга сўрамаганинг ҳолда берилса, унга (Аллаҳнинг) ёрдами берилади. Ва қачон бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрсанг, қасамингнинг каффоратини бер ва яхшироқ бўлганини қил» дедилар. Абу Аҳмад ал-Жулудий деди: Бизга Абул-Аббос ал-Мосаржасий ривоят қилди: Бизга Шайбон ибн Фаррух шу ҳадис билан ривоят қилди.
حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يُونُسَ، وَمَنْصُورٍ، وَحُمَيْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ الْجَحْدَرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ عَطِيَّةَ، وَيُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، وَهِشَامِ، بْنِ حَسَّانَ فِي آخَرِينَ ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، ح وَحَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، كُلُّهُمْ عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ الْمُعْتَمِرِ عَنْ أَبِيهِ ذِكْرُ الإِمَارَةِ .
Менга Алий ибн Ҳужр ас-Саъдий ривоят қилди: Бизга Ҳушайм Юнусдан, Мансурдан ва Ҳумайддан ривоят қилди. (ҳ) Бизга Абу Комил ал-Жаҳдарий ривоят қилди: Бизга Ҳаммод ибн Зайд Симок ибн Атийядан, Юнус ибн Убайддан ва Ҳишом ибн Ҳассондан бошқалар қаторида ривоят қилди. (ҳ) Бизга Убайдуллаҳ ибн Муоз ривоят қилди: Бизга ал-Муътамир отасидан ривоят қилди. (ҳ) Бизга Уқба ибн Мукрам ал-Аммий ривоят қилди: Бизга Саийд ибн Омир Саийддан, у Қатодадан ривоят қилди. Буларнинг ҳаммаси ал-Ҳасандан, у Абдурраҳмон ибн Самурадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан шу ҳадис билан ривоят қилдилар. Ал-Муътамирнинг отасидан ривоятида амирлик зикри йўқ.
حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَيَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْحَارِثِيُّ، - وَاللَّفْظُ لِخَلَفٍ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، الأَشْعَرِيِّ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي رَهْطٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ نَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ " وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ وَمَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ " . قَالَ فَلَبِثْنَا مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أُتِيَ بِإِبِلٍ فَأَمَرَ لَنَا بِثَلاَثِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى فَلَمَّا انْطَلَقْنَا قُلْنَا - أَوْ قَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ - لاَ يُبَارِكُ اللَّهُ لَنَا أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَسْتَحْمِلُهُ فَحَلَفَ أَنْ لاَ يَحْمِلَنَا ثُمَّ حَمَلَنَا . فَأَتَوْهُ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ " مَا أَنَا حَمَلْتُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَمَلَكُمْ وَإِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ ثُمَّ أَرَى خَيْرًا مِنْهَا إِلاَّ كَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي وَأَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ " .
Бизга Халаф ибн Ҳишом, Қутайба ибн Саийд ва Яҳё ибн Ҳабиб ал-Ҳорисий — матн Халафники — ривоят қилиб дедилар: Бизга Ҳаммод ибн Зайд Ғайлон ибн Жарийрдан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусо ал-Ашъарийдан ривоят қилди: У деди: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига Ашъарийлардан бир гуруҳ билан от-улов сўраб келдим. Расулуллаҳ: «Аллаҳга қасамки, мен сизларни миндирмайман ва менда сизларни миндирадиган нарса ҳам йўқ» дедилар. У деди: Биз Аллаҳ хоҳлаганча турдик, сўнг туялар келтирилди. Расулуллаҳ биз учун оқим-елкали учта туяни буюрдилар. Биз жўнаганимизда, биз айтдик — ёки баъзимиз баъзимизга айтди — Аллаҳ бизга барака бермайди: биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига от-улов сўраб келдик, У бизни миндирмасликка қасам ичдилар, сўнг бизни миндирдилар. Улар Расулуллаҳ олдига келиб, буни унга айтдилар. Расулуллаҳ: «Мен сизларни миндирмадим, балки Аллаҳ сизларни миндирди. Ва мен, Аллаҳга қасамки, иншааллаҳ, бирор қасам устига қасам ичсам, сўнг ундан яхшироқни кўрсам, қасамим каффоратини бериб, яхшироқ бўлганини қиламан» дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَرَّادٍ الأَشْعَرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيُّ، - وَتَقَارَبَا فِي اللَّفْظِ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ أَرْسَلَنِي أَصْحَابِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْأَلُهُ لَهُمُ الْحُمْلاَنَ إِذْ هُمْ مَعَهُ فِي جَيْشِ الْعُسْرَةِ - وَهِيَ غَزْوَةُ تَبُوكَ - فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ أَصْحَابِي أَرْسَلُونِي إِلَيْكَ لِتَحْمِلَهُمْ . فَقَالَ " وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ عَلَى شَىْءٍ " . وَوَافَقْتُهُ وَهُوَ غَضْبَانُ وَلاَ أَشْعُرُ فَرَجَعْتُ حَزِينًا مِنْ مَنْعِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمِنْ مَخَافَةِ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ عَلَىَّ فَرَجَعْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَأَخْبَرْتُهُمُ الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ أَلْبَثْ إِلاَّ سُوَيْعَةً إِذْ سَمِعْتُ بِلاَلاً يُنَادِي أَىْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ قَيْسٍ . فَأَجَبْتُهُ فَقَالَ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُوكَ . فَلَمَّا أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " خُذْ هَذَيْنِ الْقَرِينَيْنِ وَهَذَيْنِ الْقَرِينَيْنِ وَهَذَيْنِ الْقَرِينَيْنِ - لِسِتَّةِ أَبْعِرَةٍ ابْتَاعَهُنَّ حِينَئِذٍ مِنْ سَعْدٍ - فَانْطَلِقْ بِهِنَّ إِلَى أَصْحَابِكَ فَقُلْ إِنَّ اللَّهَ - أَوْ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَحْمِلُكُمْ عَلَى هَؤُلاَءِ فَارْكَبُوهُنَّ " . قَالَ أَبُو مُوسَى فَانْطَلَقْتُ إِلَى أَصْحَابِي بِهِنَّ فَقُلْتُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْمِلُكُمْ عَلَى هَؤُلاَءِ وَلَكِنْ وَاللَّهِ لاَ أَدَعُكُمْ حَتَّى يَنْطَلِقَ مَعِي بَعْضُكُمْ إِلَى مَنْ سَمِعَ مَقَالَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ سَأَلْتُهُ لَكُمْ وَمَنْعَهُ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ثُمَّ إِعْطَاءَهُ إِيَّاىَ بَعْدَ ذَلِكَ لاَ تَظُنُّوا أَنِّي حَدَّثْتُكُمْ شَيْئًا لَمْ يَقُلْهُ . فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ إِنَّكَ عِنْدَنَا لَمُصَدَّقٌ وَلَنَفْعَلَنَّ مَا أَحْبَبْتَ . فَانْطَلَقَ أَبُو مُوسَى بِنَفَرٍ مِنْهُمْ حَتَّى أَتَوُا الَّذِينَ سَمِعُوا قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَنْعَهُ إِيَّاهُمْ ثُمَّ إِعْطَاءَهُمْ بَعْدُ فَحَدَّثُوهُمْ بِمَا حَدَّثَهُمْ بِهِ أَبُو مُوسَى سَوَاءً .
Бизга Абдуллаҳ ибн Баррод ал-Ашъарий ва Муҳаммад ибн ал-Ало ал-Ҳамдоний — матнда бир-бирига яқин — ривоят қилиб дедилар: Бизга Абу Усома Бурайддан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан ривоят қилди: У деди: Саҳобаларим мени Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига улар учун от-улов сўрашга юбордилар — ўшанда улар У билан Қийинчилик қўшинида, яъни Табук ғазотида эдилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Набийси, саҳобаларим мени Сенинг олдингга уларни миндиришинг учун юбордилар» дедим. Расулуллаҳ: «Аллаҳга қасамки, мен сизларни ҳеч нарсага миндирмайман» дедилар. Мен Унга ғазабли пайти тўғри келибман, сезмабман. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг рад қилганларидан ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам мендан кўнглида бир нарса топган бўлишларидан қўрқиб, хафа бўлиб қайтдим. Мен саҳобаларим олдига қайтиб, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам айтган нарсани уларга хабар бердим. Бир оз вақт ўтар-ўтмас, Билолнинг: «Эй Абдуллаҳ ибн Қайс!» деб чақирганини эшитдим. Мен жавоб бердим. У: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг чақириғига жавоб бер, Сени чақиряпти» деди. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига келганимда, У: «Мана бу икки жуфтни, мана бу икки жуфтни ва мана бу икки жуфтни ол — ўшанда Саъддан сотиб олган олтита туя учун — уларни саҳобаларинг олдига олиб бор ва айт: Албатта, Аллаҳ — ёки ‹Албатта, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам› дедилар — сизларни буларга миндиради, бас, уларга мининглар» дедилар. Абу Мусо деди: Мен уларни олиб саҳобаларим олдига жўнадим ва: «Албатта, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сизларни буларга миндиради» дедим. Лекин, Аллаҳга қасамки, сизларни қўймайман, токи баъзиларингиз мен билан мен Сўраган пайтдаги Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг сўзини, аввал рад қилганларини, сўнг менга берганларини эшитганлар олдига боргунларингизча. Мен сизларга У айтмаган бирор нарсани айтдим деб ўйламанглар. Улар менга: «Аллаҳга қасамки, сен бизнинг олдимизда чиндан тасдиқлангансан, ва албатта сен хоҳлаган ишни қиламиз» дедилар. Абу Мусо улардан бир неча киши билан жўнаб, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг сўзини, уларни рад қилганини, сўнг кейин уларга берганини эшитганлар олдига келдилар. Улар ҳам айнан Абу Мусо уларга ривоят қилгандек ривоят қилдилар.
حَدَّثَنِي أَبُو الرَّبِيعِ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي، قِلاَبَةَ وَعَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ، - قَالَ أَيُّوبُ وَأَنَا لِحَدِيثِ الْقَاسِمِ، أَحْفَظُ مِنِّي لِحَدِيثِ أَبِي قِلاَبَةَ - قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى فَدَعَا بِمَائِدَتِهِ وَعَلَيْهَا لَحْمُ دَجَاجٍ فَدَخَلَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ أَحْمَرُ شَبِيهٌ بِالْمَوَالِي فَقَالَ لَهُ هَلُمَّ . فَتَلَكَّأَ فَقَالَ هَلُمَّ فَإِنِّي قَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْكُلُ مِنْهُ . فَقَالَ الرَّجُلُ إِنِّي رَأَيْتُهُ يَأْكُلُ شَيْئًا فَقَذِرْتُهُ فَحَلَفْتُ أَنْ لاَ أَطْعَمَهُ فَقَالَ هَلُمَّ أُحَدِّثْكَ عَنْ ذَلِكَ إِنِّي أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَهْطٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ نَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ " وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ وَمَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ " . فَلَبِثْنَا مَا شَاءَ اللَّهُ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنَهْبِ إِبِلٍ فَدَعَا بِنَا فَأَمَرَ لَنَا بِخَمْسِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى قَالَ فَلَمَّا انْطَلَقْنَا قَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ أَغْفَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمِينَهُ لاَ يُبَارَكُ لَنَا . فَرَجَعْنَا إِلَيْهِ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا أَتَيْنَاكَ نَسْتَحْمِلُكَ وَإِنَّكَ حَلَفْتَ أَنْ لاَ تَحْمِلَنَا ثُمَّ حَمَلْتَنَا أَفَنَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " إِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَتَحَلَّلْتُهَا فَانْطَلِقُوا فَإِنَّمَا حَمَلَكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ " .
Менга Абур-Робийъ ал-Атакий ривоят қилди: Бизга Ҳаммод — яъни Зайд ўғли — Айюбдан, у Абу Қилоабадан ва ал-Қосим ибн Осимдан, у Заҳдам ал-Жармийдан ривоят қилди — Айюб: «Мен ал-Қосимнинг ҳадисини Абу Қилоабанинг ҳадисидан яхшироқ ёдлайман» деди — У деди: Биз Абу Мусо олдида эдик. У дастурхонини чақирди, унда товуқ гўшти бор эди. Бану Таймуллаҳдан қизғиш, озод қилинган қулларга ўхшаш бир киши кирди. Абу Мусо унга: «Кел» деди. У ноз қилди (келишга иккиланди). Абу Мусо: «Кел, мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ундан еётганларини кўрганман» деди. Киши: «Мен Унинг бир нарса еётганини кўриб, ундан тиржандим (нафсим тортмади), шу сабаб уни емасликка қасам ичган эдим» деди. Абу Мусо: «Кел, мен сен учун шу ҳақда гапириб берай. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам олдига Ашъарийлардан бир гуруҳ билан от-улов сўраб келдим. Расулуллаҳ: ‹Аллаҳга қасамки, мен сизларни миндирмайман ва менда сизларни миндирадиган нарса ҳам йўқ› дедилар. Биз Аллаҳ хоҳлаганча турдик. Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга ўлжадаги туялар келтирилди. У бизни чақириб, биз учун оқим-елкали бешта туяни буюрдилар. Биз жўнаганимизда, баъзимиз баъзимизга: ‹Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни қасамларидан ғофил қолдирдик, бизга барака берилмайди› дедик. Биз Унинг олдига қайтиб: ‹Эй Расулуллаҳ, биз Сенинг олдингга от-улов сўраб келган эдик, Сен бизни миндирмасликка қасам ичган эдинг, сўнг бизни миндирдинг. Эй Расулуллаҳ, унутдингми?› дедик. У: ‹Мен, Аллаҳга қасамки, иншааллаҳ, бирор қасам устига қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ кўрсам, албатта яхшироқ бўлганини қиламан ва қасамимни ечаман. Энди жўнанглар, сизларни Аллаҳ азза ва жалла миндирди› дедилар» деди.
وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، وَالْقَاسِمِ، التَّمِيمِيِّ عَنْ زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ، قَالَ كَانَ بَيْنَ هَذَا الْحَىِّ مِنْ جَرْمٍ وَبَيْنَ الأَشْعَرِيِّينَ وُدٌّ وَإِخَاءٌ فَكُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ فَقُرِّبَ إِلَيْهِ طَعَامٌ فِيهِ لَحْمُ دَجَاجٍ . فَذَكَرَ نَحْوَهُ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди: Бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий Айюбдан, у Абу Қилоаба ва ал-Қосим ат-Тамимийдан, у Заҳдам ал-Жармийдан ривоят қилди: У деди: Жармдан бўлган бу қабила билан Ашъарийлар ўртасида дўстлик ва биродарлик бор эди. Биз Абу Мусо ал-Ашъарий олдида эдик. Унга товуқ гўшти бор таом келтирилди. Сўнг у шунга ўхшашини зикр қилди.
وَحَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ، ابْنِ عُلَيَّةَ عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ الْقَاسِمِ التَّمِيمِيِّ، عَنْ زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، وَالْقَاسِمِ، عَنْ زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى . وَاقْتَصُّوا جَمِيعًا الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ .
Менга Алий ибн Ҳужр ас-Саъдий, Ишоқ ибн Иброҳим ва Ибн Нумайр Исмоил ибн Улайядан, у Айюбдан, у ал-Қосим ат-Тамимийдан, у Заҳдам ал-Жармийдан ривоят қилдилар. (ҳ) Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди: Бизга Суфён Айюбдан, у Абу Қилоабадан, у Заҳдам ал-Жармийдан ривоят қилди. (ҳ) Менга Абу Бакр ибн Ишоқ ривоят қилди: Бизга Аффон ибн Муслим ривоят қилди: Бизга Вуҳайб ривоят қилди: Бизга Айюб Абу Қилоаба ва ал-Қосимдан, у Заҳдам ал-Жармийдан ривоят қилди: У деди: Биз Абу Мусо олдида эдик. Уларнинг ҳаммаси ҳадисни Ҳаммод ибн Зайд ҳадисининг маъносида нақл қилдилар.