حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلاَ تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَمْرٍ إِذَا أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ أَفْشُوا السَّلاَمَ بَيْنَكُمْ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَشُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, имон келтирмагунингизча жаннатга кира олмайсиз, бир-бирингизни севмагунингизча имон келтирган бўлмайсиз. Сизларга шундай бир ишни кўрсатайми, агар уни қилсангиз, бир-бирингизни севасиз? Орангларда саломни ёйинглар,» дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Салом, Шурайҳ ибн Ҳониъдан, у отасидан, ҳамда Абдуллоҳ ибн Амр, ал-Баро, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَرِيرِيُّ، بَلْخِيٌّ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيِّ، عَنْ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " عَشْرٌ " . ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " عِشْرُونَ " . ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثُونَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ва ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Ҳаририй — балхлик — ривоят қилиб дедилар: бизга Муҳаммад ибн Касир ривоят қилди, у Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъийдан, у Авфдан, у Абу Ражодан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Ас-салому алайкум,» деди. (Имрон) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўн,» дедилар. Сўнг бошқаси келиб: «Ас-салому алайкум ва раҳматуллаҳ,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йигирма,» дедилар. Сўнг яна бошқаси келиб: «Ас-салому алайкум ва раҳматуллаҳи ва баракотуҳ,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўттиз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл (санад) жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Али, Абу Саид ва Саҳл ибн Ҳунайфдан ҳам (ривоятлар бор).
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ اسْتَأْذَنَ أَبُو مُوسَى عَلَى عُمَرَ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ قَالَ عُمَرُ وَاحِدَةٌ . ثُمَّ سَكَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ قَالَ عُمَرُ ثِنْتَانِ . ثُمَّ سَكَتَ سَاعَةً فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ فَقَالَ عُمَرُ ثَلاَثٌ . ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ عُمَرُ لِلْبَوَّابِ مَا صَنَعَ قَالَ رَجَعَ . قَالَ عَلَىَّ بِهِ . فَلَمَّا جَاءَهُ قَالَ مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتَ قَالَ السُّنَّةَ . قَالَ السُّنَّةَ وَاللَّهِ لَتَأْتِيَنِّي عَلَى هَذَا بِبُرْهَانٍ أَوْ بِبَيِّنَةٍ أَوْ لأَفْعَلَنَّ بِكَ . قَالَ فَأَتَانَا وَنَحْنُ رُفْقَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ أَلَسْتُمْ أَعْلَمَ النَّاسِ بِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَلَمْ يَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الاِسْتِئْذَانُ ثَلاَثٌ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلاَّ فَارْجِعْ " . فَجَعَلَ الْقَوْمُ يُمَازِحُونَهُ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ ثُمَّ رَفَعْتُ رَأْسِي إِلَيْهِ فَقُلْتُ فَمَا أَصَابَكَ فِي هَذَا مِنَ الْعُقُوبَةِ فَأَنَا شَرِيكُكَ . قَالَ فَأَتَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ عُمَرُ مَا كُنْتُ عَلِمْتُ بِهَذَا . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأُمِّ طَارِقٍ مَوْلاَةِ سَعْدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْجُرَيْرِيُّ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ يُكْنَى أَبَا مَسْعُودٍ وَقَدْ رَوَى هَذَا غَيْرُهُ أَيْضًا عَنْ أَبِي نَضْرَةَ وَأَبُو نَضْرَةَ الْعَبْدِيُّ اسْمُهُ الْمُنْذِرُ بْنُ مَالِكِ بْنِ قُطَعَةَ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Аъло ибн Абдил-Аъло ривоят қилди, у ал-Журайрийдан, у Абу Назрадан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Абу Мусо Умарнинг ҳузурига киришга изн сўраб: «Ас-салому алайкум, кирайми?» деди. Умар: «Бир (марта),» деди. Сўнг бир оз жим турди, кейин яна: «Ас-салому алайкум, кирайми?» деди. Умар: «Икки (марта),» деди. Сўнг яна бир оз жим туриб: «Ас-салому алайкум, кирайми?» деди. Умар: «Уч (марта),» деди. Кейин (Абу Мусо) қайтиб кетди. Умар дарбонга: «У нима қилди?» деди. (Дарбон): «Қайтиб кетди,» деди. (Умар): «Уни менга (чақириб) келтир,» деди. (Абу Мусо) келганида, (Умар): «Бу қилган ишинг нима эди?» деди. (Абу Мусо): «Суннат (шундай),» деди. (Умар): «Суннатми? Аллаҳга қасамки, бунга албатта менга далил ёки гувоҳ келтирасан, акс ҳолда сенга (жазо) қиламан,» деди. (Абу Мусо) деди: кейин у бизнинг олдимизга келди, биз ансорлардан бир гуруҳ эдик. У: «Эй ансорлар жамоаси! Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳадисини одамлар ичида энг яхши билгувчи сизлар эмасмисизлар? Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Изн сўраш уч мартадир, агар сенга изн берилса (кир), акс ҳолда қайтиб кет,» демаганмидилар?» деди. Шунда жамоа у билан ҳазиллаша бошлади. Абу Саид деди: кейин мен бошимни унга кўтариб: «Бу (ишда) сенга тушадиган жазода мен сенинг шеригингман,» дедим. (Абу Саид) деди: сўнг (Абу Мусо) Умарнинг олдига келиб унга буни хабар берди. Шунда Умар: «Мен буни билмас эдим,» деди. Бу бобда Али ва Саъднинг озод қилган чўриси Умм Ториқдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ал-Журайрийнинг исми Саид ибн Иёс бўлиб, куняси Абу Масъуддир. Бу (ҳадисни) ундан бошқаси ҳам Абу Назрадан ривоят қилган. Абу Назра ал-Абдийнинг исми ал-Мунзир ибн Молик ибн Қутаъадир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثًا فَأَذِنَ لِي . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَأَبُو زُمَيْلٍ اسْمُهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ . وَإِنَّمَا أَنْكَرَ عُمَرُ عِنْدَنَا عَلَى أَبِي مُوسَى حَيْثُ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " الاِسْتِئْذَانُ ثَلاَثٌ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلاَّ فَارْجِعْ " . وَقَدْ كَانَ عُمَرُ اسْتَأْذَنَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثًا فَأَذِنَ لَهُ وَلَمْ يَكُنْ عَلِمَ هَذَا الَّذِي رَوَاهُ أَبُو مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلاَّ فَارْجِعْ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Юнус ривоят қилди, у деди: бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, у деди: менга Абу Зумайл ривоят қилди, у деди: менга Ибн Аббос ривоят қилди, у деди: менга Умар ибн ал-Хаттоб ривоят қилди, у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига киришга уч марта изн сўрадим, шунда у менга изн бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Зумайлнинг исми Симок ал-Ҳанафийдир. Бизнинг наздимизда Умар Абу Мусони Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Изн сўраш уч мартадир, агар сенга изн берилса (кир), акс ҳолда қайтиб кет,» деб ривоят қилгани учунгина инкор қилган эди. Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига киришга уч марта изн сўраб, унга изн берилган эди, аммо у Абу Мусо Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган: «Агар сенга изн берилса (кир), акс ҳолда қайтиб кет,» (деган) бу (ҳукм)ни билмас эди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَعَلَيْكَ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ فَقَالَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَقَالَ " وَعَلَيْكَ " . قَالَ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَصَحُّ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр хабар берди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: бир киши масжидга кирди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса масжиднинг бир чеккасида ўтирган эдилар. У (киши) намоз ўқиди, сўнг келиб у кишига салом берди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ва алайк. Қайтиб намозни (қайта) ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг,» дедилар. Сўнг у (рови) ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу (ҳадис)ни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан ривоят қилиб: «Отасидан, у Абу Ҳурайрадан,» деди ва унда «унга салом берди» (жумласини) зикр қилмади, балки: «Ва алайк,» деди. (Абу Исо) деди: Яҳё ибн Саиднинг ҳадиси (ривояти) саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، حَدَّثَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا " إِنَّ جِبْرِيلَ يُقْرِئُكِ السَّلاَمَ " . قَالَتْ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي نُمَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ أَيْضًا عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ .
Бизга Али ибн ал-Мунзир ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Закариё ибн Аби Зоидадан, у Омир аш-Шаъбийдан (ривоят қилдики), у деди: менга Абу Салама ривоят қилди, унга Оиша (розияллаҳу анҳо) ривоят қилиб: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Албатта Жибрил сенга салом йўлламоқда,» дедилар. (Оиша): «Ва алайҳис-салому ва раҳматуллаҳи ва баракотуҳ,» деди. Бу бобда Бану Нумайрдан бир кишидан, у отасидан, у бобосидан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни аз-Зуҳрий ҳам Абу Саламадан, у Оишадан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ الأَسَدِيُّ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ الرَّهَاوِيِّ، يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلاَنِ يَلْتَقِيَانِ أَيُّهُمَا يَبْدَأُ بِالسَّلاَمِ فَقَالَ " أَوْلاَهُمَا بِاللَّهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . قَالَ مُحَمَّدٌ أَبُو فَرْوَةَ الرَّهَاوِيُّ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ إِلاَّ أَنَّ ابْنَهُ مُحَمَّدَ بْنَ يَزِيدَ يَرْوِي عَنْهُ مَنَاكِيرَ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Қуррон ибн Таммом ал-Асадий хабар берди, у Абу Фарва ар-Раҳовий — Язид ибн Синондан, у Сулайм ибн Омирдан, у Абу Умомадан (ривоят қилдики), у деди: «Эй Расулуллаҳ! Икки киши учрашса, қайси бири саломни бошлайди?» дейилди. Шунда у: «Аллаҳга (таъат жиҳатидан) энг яқинроғи,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: Абу Фарва ар-Раҳовий ҳадиси муқораб (ўртача қабул қилинган), фақат ўғли Муҳаммад ибн Язид ундан мункар (ривоятлар) ривоят қилади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَشَبَّهَ بِغَيْرِنَا لاَ تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ وَلاَ بِالنَّصَارَى فَإِنَّ تَسْلِيمَ الْيَهُودِ الإِشَارَةُ بِالأَصَابِعِ وَتَسْلِيمَ النَّصَارَى الإِشَارَةُ بِالأَكُفِّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ . وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ فَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа ривоят қилди, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Биздан бошқасига ўхшамоқчи бўлган кимса биздан эмас. Яҳудийларга ҳам, насорога ҳам ўхшаманглар. Чунки яҳудийларнинг салом бериши бармоқлар билан ишора қилишдир, насоронинг салом бериши эса кафтлар билан ишора қилишдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди заифдир. Ибн ал-Муборак бу ҳадисни Ибн Лаҳиъадан ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаган (Пайғамбарга нисбат бермаган).
حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو عَتَّابٍ، سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَيَّارٍ، قَالَ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ فَمَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ ثَابِتٌ كُنْتُ مَعَ أَنَسٍ فَمَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ أَنَسٌ كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ ثَابِتٍ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَهُ
Бизга Абул-Хаттоб Зиёд ибн Яҳё ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аттоб Саҳл ибн Ҳаммод ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Сайёрдан (ривоят қилдики), у деди: мен Собит ал-Буноний билан юрар эдим, у болалар ёнидан ўтиб, уларга салом берди. Сўнг Собит деди: мен Анас билан бирга эдим, у болалар ёнидан ўтиб, уларга салом берди ва Анас деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдим, у болалар ёнидан ўтиб, уларга салом бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир, уни бир неча (рови) Собитдан ривоят қилган ва Анасдан турли йўллар билан ривоят қилинган. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у Собитдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ بَهْرَامَ، أَنَّهُ سَمِعَ شَهْرَ بْنَ حَوْشَبٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَسْمَاءَ بِنْتَ يَزِيدَ، تُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ فِي الْمَسْجِدِ يَوْمًا وَعُصْبَةٌ مِنَ النِّسَاءِ قُعُودٌ فَأَلْوَى بِيَدِهِ بِالتَّسْلِيمِ وَأَشَارَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بِيَدِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ بَأْسَ بِحَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ شَهْرٌ حَسَنُ الْحَدِيثِ وَقَوَّى أَمْرَهُ وَقَالَ إِنَّمَا تَكَلَّمَ فِيهِ ابْنُ عَوْنٍ ثُمَّ رَوَى عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي زَيْنَبَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ . أَنْبَأَنَا أَبُو دَاوُدَ الْمَصَاحِفِيُّ بَلْخِيٌّ أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ عَنِ ابْنِ عَوْنٍ قَالَ إِنَّ شَهْرًا نَزَكُوهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ تَرَكُوهُ أَىْ طَعَنُوا فِيهِ وَإِنَّمَا طَعَنُوا فِيهِ لأَنَّهُ وَلِيَ أَمْرَ السُّلْطَانِ .
Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Абдул-Ҳамид ибн Баҳром хабар бердики, у Шаҳр ибн Ҳавшабнинг: «Мен Асмо бинт Язиднинг шундай ривоят қилганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир куни масжиддан ўтдилар, у ерда бир гуруҳ аёллар ўтирган эди, шунда у қўллари билан салом (ишорасини) қилдилар,» деганини эшитди. Абдул-Ҳамид (рови) қўли билан ишора қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: Абдул-Ҳамид ибн Баҳромнинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан (қилган) ҳадисида ҳеч қабоҳат йўқ. Муҳаммад ибн Исмоил (ал-Бухорий) деди: Шаҳр ҳасанул-ҳадис (ҳадиси яхши)дир ва унинг ишини қувватлади, ҳамда деди: уни фақат Ибн Авн (мазаммат қилиб) сўз айтган, кейин (Ибн Авн) Ҳилол ибн Аби Зайнабдан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан ривоят қилган. Бизга Абу Довуд ал-Масоҳифий — балхлик — хабар берди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл хабар берди, у Ибн Авндан (ривоят қилиб): «Шаҳрни таъна қилдилар,» деди. Абу Довуд деди: ан-Назр: «Уни тарк қилдилар, яъни унга таъна қилдилар,» деди. Унга таъна қилишларининг сабаби шуки, у султон (ҳокимият) ишига вали (масъул) бўлган эди.
حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ الأَنْصَارِيُّ، مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا بُنَىَّ إِذَا دَخَلْتَ عَلَى أَهْلِكَ فَسَلِّمْ يَكُونُ بَرَكَةً عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Абу Ҳотим ал-Басрий ал-Ансорий Муслим ибн Ҳотим ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ривоят қилди, у отасидан, у Али ибн Зайддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), у деди: Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй ўғилчам! Аҳлинг олдига кирсанг, салом бер, (бу) сенга ва уй аҳлингга барака бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ، - بَغْدَادِيٌّ - حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " السَّلاَمُ قَبْلَ الْكَلاَمِ " . وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَدْعُوا أَحَدًا إِلَى الطَّعَامِ حَتَّى يُسَلِّمَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ عَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ذَاهِبٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ زَاذَانَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ .
Бизга ал-Фазл ибн ас-Саббоҳ — бағдодлик — ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Закариё ривоят қилди, у Анбаса ибн Абдурраҳмондан, у Муҳаммад ибн Зозондан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Салом калом (сўз)дан олдиндир,» дедилар. Шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинганки), у: «Ҳеч кимни таом едиришга, то у салом бермагунча, даъват қилманглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис мункардир, биз уни фақат шу йўл (санад) билангина биламиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «Анбаса ибн Абдурраҳмон ҳадисда заиф, (ривояти) тарк қилингувчидир, Муҳаммад ибн Зозон эса мункарул-ҳадисдир,» деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Суҳайл ибн Аби Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Яҳудий ва насорога салом беришни (сиз) бошламанглар, улардан бирини йўлда учратсангиз, уни энг тор (жой)га сиқиб қўйинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّ رَهْطًا مِنَ الْيَهُودِ دَخَلُوا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكَ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " عَلَيْكُمْ " . فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ بَلْ عَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الأَمْرِ كُلِّهِ " . قَالَتْ عَائِشَةُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ " قَدْ قُلْتُ عَلَيْكُمْ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُهَنِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: яҳудийлардан бир гуруҳ Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига кириб: «Ас-сому алайк (сенга ўлим бўлсин),» дедилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Алайкум (сизларга ҳам),» дедилар. Оиша айтди: мен: «Балки сизларга ўлим ва лаънат бўлсин,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Оиша! Албатта Аллаҳ ҳар ишда мулойимликни севади,» дедилар. Оиша: «Уларнинг нима деганини эшитмадингизми?» деди. У: «Мен «алайкум (сизларга ҳам)» деб (жавоб) бердим-ку,» дедилар. Бу бобда Абу Басра ал-Ғифорий, Ибн Умар, Анас ва Абу Абдурраҳмон ал-Жуҳанийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِمَجْلِسٍ وَفِيهِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан (ривоят қилдики), Усома ибн Зайд унга хабар бердики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир мажлис ёнидан ўтдилар, унда мусулмонлар ва яҳудийлар аралаш (ўтирган) эди, шунда у уларга салом бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ " . وَزَادَ ابْنُ الْمُثَنَّى فِي حَدِيثِهِ " وَيُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَقَالَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَيُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ إِنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Иброҳим ибн Яъқуб ривоят қилиб дедилар: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у Ҳабиб ибн аш-Шаҳиддан, у ал-Ҳасандан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Отлиқ пиёдага, пиёда ўтирганга, озчилик кўпчиликка салом беради,» дедилар. Ибн ал-Мусанно ўз ҳадисида: «Кичик каттага салом беради,» (жумласини) қўшди. Бу бобда Абдурраҳмон ибн Шибл, Фазола ибн Убайд ва Жобирдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абу Ҳурайрадан турли йўллар билан ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёний, Юнус ибн Убайд ва Али ибн Зайд: «ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан эшитмаган,» дедилар.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ وَالْمَارُّ عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ " . قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Кичик каттага, ўтиб борувчи ўтирганга, озчилик кўпчиликка салом беради,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَنْبَأَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو هَانِئٍ، اسْمُهُ حُمَيْدُ بْنُ هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْجَنْبِيِّ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُسَلِّمُ الْفَارِسُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَائِمِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَلِيٍّ الْجَنْبِيُّ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ хабар берди, у деди: бизга Ҳайва ибн Шурайҳ хабар берди, у деди: менга Абу Ҳониъ — исми Ҳумайд ибн Ҳониъ ал-Хавлоний — хабар берди, у Абу Али ал-Жанбийдан, у Фазола ибн Убайддан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Отлиқ пиёдага, пиёда турганга, озчилик кўпчиликка салом беради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Али ал-Жанбийнинг исми Амр ибн Моликдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا انْتَهَى أَحَدُكُمْ إِلَى مَجْلِسٍ فَلْيُسَلِّمْ فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يَجْلِسَ فَلْيَجْلِسْ ثُمَّ إِذَا قَامَ فَلْيُسَلِّمْ فَلَيْسَتِ الأُولَى بِأَحَقَّ مِنَ الآخِرَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз бир мажлисга етиб келганида салом берсин. Агар ўтиришни хоҳласа, ўтирсин. Сўнг ўрнидан турганида ҳам салом берсин. (Салом беришда) аввалгиси кейингисидан ҳақлироқ эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис яна Ибн Ажлондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деган санад билан) ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كَشَفَ سِتْرًا فَأَدْخَلَ بَصَرَهُ فِي الْبَيْتِ قَبْلَ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ فَرَأَى عَوْرَةَ أَهْلِهِ فَقَدْ أَتَى حَدًّا لاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْتِيَهُ لَوْ أَنَّهُ حِينَ أَدْخَلَ بَصَرَهُ اسْتَقْبَلَهُ رَجُلٌ فَفَقَأَ عَيْنَيْهِ مَا غَيَّرْتُ عَلَيْهِ وَإِنْ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى بَابٍ لاَ سِتْرَ لَهُ غَيْرِ مُغْلَقٍ فَنَظَرَ فَلاَ خَطِيئَةَ عَلَيْهِ إِنَّمَا الْخَطِيئَةُ عَلَى أَهْلِ الْبَيْتِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфардан, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абу Зарр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким пардани кўтариб, рухсат берилишидан олдин уйга кўз ташласа ва унинг аҳлининг авратини кўрса, у қилиши ўзига ҳалол бўлмаган ишни қилибди. Агар у кўз ташлаган пайтда бир киши қаршисида туриб, икки кўзини ўйиб олганида эди, мен уни айбламасдим. Агар бир киши пардаси йўқ, ёпилмаган эшик олдидан ўтиб қараса, унга гуноҳ йўқ. Гуноҳ фақат уй аҳлининг зиммасидадир,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Абу Умомадан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни шу шаклда фақат Ибн Лаҳианинг ҳадиси орқалигина биламиз. Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийнинг исми Абдуллоҳ ибн Язиддир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي بَيْتِهِ فَاطَّلَعَ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَأَهْوَى إِلَيْهِ بِمِشْقَصٍ فَتَأَخَّرَ الرَّجُلُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйида эдилар, бир киши унга (мўралаб) қаради. Шунда у (Набий) ўқ пайкони билан унга (урадигандек) интилдилар, киши орқага чекинди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، اطَّلَعَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جُحْرٍ فِي حُجْرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِدْرَاةٌ يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهَا فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا جُعِلَ الاِسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъд ас-Соидийдан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳужрасидаги тешикдан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қаради. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қўлларида бошларини тарайдиган темир тароғ бор эди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сен қараётганингни билганимда, уни кўзингга санчган бўлардим. Изн сўраш фақат кўз (авратга тушмаслиги) учун жорий қилинган,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ كَلَدَةَ بْنَ حَنْبَلٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ بَعَثَهُ بِلَبَنٍ وَلِبَإٍ وَضَغَابِيسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَعْلَى الْوَادِي قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ وَلَمْ أُسَلِّمْ وَلَمْ أَسْتَأْذِنْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " ارْجِعْ فَقُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ " . وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ صَفْوَانُ . قَالَ عَمْرٌو وَأَخْبَرَنِي بِهَذَا الْحَدِيثِ أُمَيَّةُ بْنُ صَفْوَانَ وَلَمْ يَقُلْ سَمِعْتُهُ مِنْ كَلَدَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مِثْلَ هَذَا . وَضَغَابِيسُ هُوَ حَشِيشٌ يُؤْكَلُ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ровҳ ибн Убода ривоят қилди, Ибн Журайждан, (у деди:) менга Амр ибн Абу Суфён хабар бердики, Амр ибн Абдуллоҳ ибн Сафвон унга хабар берди, Калада ибн Ҳанбал унга хабар бердики, Сафвон ибн Умайя уни сут, оғиз сути ва зағобис (ейиладиган бир ўсимлик) билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га жўнатди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) водийнинг юқори томонида эдилар. У (Калада) деди: мен салом бермай, изн ҳам сўрамай унинг олдига кирдим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайтиб, Ассалому алайкум, кирайми? деб айт,» дедилар. Бу Сафвон Исломни қабул қилганидан кейин (бўлган) эди. Амр деди: бу ҳадисни менга Умайя ибн Сафвон ҳам хабар берди, лекин у «буни Калададан эшитдим» демади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Буни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилган. Зағобис — ейиладиган бир ўт (ўсимлик)дир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي دَيْنٍ كَانَ عَلَى أَبِي فَقَالَ " مَنْ هَذَا " . فَقُلْتُ أَنَا . فَقَالَ " أَنَا أَنَا " . كَأَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Ибнул-Муборак хабар берди, (у деди:) бизга Шуъба хабар берди, Муҳаммад ибнул-Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен отамнинг зиммасидаги қарз хусусида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан изн сўрадим. У: «Ким бу?» дедилар. Мен: «Мен,» дедим. Шунда у: «Мен, мен (дейиладими)?» дедилар — гўё буни ёқтирмагандек. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ نُبَيْحٍ الْعَنَزِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَاهُمْ أَنْ يَطْرُقُوا النِّسَاءَ لَيْلاً . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَاهُمْ أَنْ يَطْرُقُوا النِّسَاءَ لَيْلاً قَالَ فَطَرَقَ رَجُلاَنِ بَعْدَ نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ хабар берди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, ал-Асвад ибн Қайсдан, у Нубайҳ ал-Аназийдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни кечаси аёлларининг олдига (тўсатдан) келишдан қайтардилар. Бу бобда Анас, Ибн Умар ва Ибн Аббосдан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан турли йўллар билан ривоят қилинган. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларни кечаси аёлларининг олдига (тўсатдан) келишдан қайтардилар. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қайтарганидан кейин икки киши (тўсатдан) келди ва уларнинг ҳар бири ўз хотини билан бирга бир эркакни топди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَتَبَ أَحَدُكُمْ كِتَابًا فَلْيُتَرِّبْهُ فَإِنَّهُ أَنْجَحُ لِلْحَاجَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُهُ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . قَالَ وَحَمْزَةُ هُوَ عِنْدِي ابْنُ عَمْرٍو النَّصِيبِيُّ هُوَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Шабааба ривоят қилди, Ҳамзадан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз бир хат ёзса, уни (сиёҳини қуритиш учун) тупроқ сепиб қуритсин. Зеро бу ҳожатнинг битишига кўмаклашади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис мункардир, биз уни Абуз-Зубайрдан фақат шу йўл билангина биламиз. У деди: Ҳамза, назаримда, Ибн Амр ан-Насибийдир, у ҳадисда заифдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَنْبَسَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ أُمِّ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ يَدَيْهِ كَاتِبٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ " ضَعِ الْقَلَمَ عَلَى أُذُنِكَ فَإِنَّهُ أَذْكَرُ لِلْمُمْلِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ . وَعَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمُحَمَّدُ بْنُ زَاذَانَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибнул-Ҳорис ривоят қилди, Анбасадан, у Муҳаммад ибн Зазондан, у Умму Саъддан, у Зайд ибн Собит (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига кирдим, қаршиларида бир котиб бор эди. Мен уларнинг: «Қаламни қулоғингга қўй, зеро бу айттирувчини (ёздирувчини) яхшироқ эслатади,» деганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз ва у заиф исноддир. Анбаса ибн Абдурраҳмон ва Муҳаммад ибн Зазон ҳадисда заиф саналади.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَعَلَّمَ لَهُ كَلِمَاتِ كِتَابِ يَهُودَ . قَالَ " إِنِّي وَاللَّهِ مَا آمَنُ يَهُودَ عَلَى كِتَابٍ " . قَالَ فَمَا مَرَّ بِي نِصْفُ شَهْرٍ حَتَّى تَعَلَّمْتُهُ لَهُ قَالَ فَلَمَّا تَعَلَّمْتُهُ كَانَ إِذَا كَتَبَ إِلَى يَهُودَ كَتَبْتُ إِلَيْهِمْ وَإِذَا كَتَبُوا إِلَيْهِ قَرَأْتُ لَهُ كِتَابَهُمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَعَلَّمَ السُّرْيَانِيَّةَ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод хабар берди, отасидан, у Хорижа ибн Зайд ибн Собитдан, у отаси Зайд ибн Собит (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга яҳудийларнинг ёзуви (тили)даги сўзларни ўрганишимни буюрдилар. У: «Валлоҳи, мен яҳудийларга (менинг) хатим хусусида ишонмайман,» дедилар. У деди: мен уни у зот учун ўрганиб олгунимча ярим ой ҳам ўтмади. У деди: мен буни ўрганганимдан кейин, у зот яҳудийларга (хат) ёзганларида мен уларга ёзар, улар у зотга ёзганларида эса мен уларнинг хатини у зотга ўқиб берардим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Зайд ибн Собитдан шу йўлдан бошқа (йўл билан) ҳам ривоят қилинган. Уни ал-Аъмаш, Собит ибн Убайд ал-Ансорийдан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга сурёний тилини ўрганишимни буюрдилар.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ قَبْلَ مَوْتِهِ إِلَى كِسْرَى وَإِلَى قَيْصَرَ وَإِلَى النَّجَاشِيِّ وَإِلَى كُلِّ جَبَّارٍ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ وَلَيْسَ بِالنَّجَاشِيِّ الَّذِي صَلَّى عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга Юсуф ибн Ҳаммод ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Аъла ривоят қилди, Саиддан, у Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафотларидан олдин Кисрога, Қайсарга, Нажошийга ва ҳар бир золим (ҳукмдор)га уларни Аллаҳга (иймонга) чорлаб хат ёздилар. Бу Нажоший Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жаноза намозини ўқиган ўша (Нажоший) эмас. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تُجَّارًا بِالشَّامِ فَأَتَوْهُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ السَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو سُفْيَانَ اسْمُهُ صَخْرُ بْنُ حَرْبٍ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, (у деди:) бизга Юнус хабар берди, аз-Зуҳрийдан, (у деди:) менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар берди, Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, унга Абу Суфён ибн Ҳарб хабар беришича, Ҳирақл (Ҳиракл) уни Қурайшдан бўлган бир гуруҳ кишилар билан бирга чақирди — улар Шомда савдо қилувчилар эди. Улар унинг олдига келдилар. Сўнг ҳадисни зикр қилди ва деди: кейин у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хатини чақирди, у ўқилди. Унда шундай (ёзилган) эди: «Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳим. Аллаҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд...». Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Суфённинг исми Сахр ибн Ҳарбдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا أَرَادَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكْتُبَ إِلَى الْعَجَمِ قِيلَ لَهُ إِنَّ الْعَجَمَ لاَ يَقْبَلُونَ إِلاَّ كِتَابًا عَلَيْهِ خَاتَمٌ فَاصْطَنَعَ خَاتَمًا . قَالَ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِهِ فِي كَفِّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом хабар берди, (у деди:) менга отам ривоят қилди, Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ажамларга (араб бўлмаганларга) хат ёзмоқчи бўлганларида, уларга: «Ажамлар фақат устида муҳр бўлган хатнигина қабул қиладилар,» дейилди. Шунда у зот бир узук (муҳр) ясаттирдилар. У (Анас) деди: мен ҳозир унинг (узукнинг) қўлларидаги оқлигига қараб тургандекман. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ، قَالَ أَقْبَلْتُ أَنَا وَصَاحِبَانِ، لِي قَدْ ذَهَبَتْ أَسْمَاعُنَا وَأَبْصَارُنَا مِنَ الْجَهْدِ فَجَعَلْنَا نَعْرِضُ أَنْفُسَنَا عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَيْسَ أَحَدٌ يَقْبَلُنَا فَأَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى بِنَا أَهْلَهُ فَإِذَا ثَلاَثَةُ أَعْنُزٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " احْتَلِبُوا هَذَا اللَّبَنَ بَيْنَنَا " . فَكُنَّا نَحْتَلِبُهُ فَيَشْرَبُ كُلُّ إِنْسَانٍ نَصِيبَهُ وَنَرْفَعُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَصِيبَهُ فَيَجِيءُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ اللَّيْلِ فَيُسَلِّمُ عَلَيْنَا تَسْلِيمًا لاَ يُوقِظُ النَّائِمَ وَيُسْمِعُ الْيَقْظَانَ ثُمَّ يَأْتِي الْمَسْجِدَ فَيُصَلِّي ثُمَّ يَأْتِي شَرَابَهُ فَيَشْرَبُهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, (у деди:) бизга Сулаймон ибнул-Муғира хабар берди, (у деди:) бизга Собит ал-Буноний ривоят қилди, (у деди:) бизга Ибн Абу Лайла ривоят қилди, ал-Миқдод ибнул-Асвад (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен ва икки шеригим (йўлга) келдик, очлик-машаққатдан эшитишимиз ва кўришимиз сусайган эди. Биз ўзимизни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларига (меҳмон қилишларини сўраб) тақдим этардик, лекин ҳеч ким бизни қабул қилмасди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдик. У бизни ўз аҳлининг олдига олиб борди, қарасак учта эчки бор экан. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу сутни ўртамизда (бўлиб) соғинглар,» дедилар. Биз уни соғар, ҳар бир киши ўз улушини ичар ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг улушини кўтариб (ажратиб) қўярдик. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси келиб, бизга ухлаганни уйғотмайдиган, уйғоққа эса эшитиладиган тарзда салом берардилар. Сўнг масжидга келиб намоз ўқир, кейин ичимлигининг олдига келиб уни ичардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، سَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَبُولُ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ يَعْنِي السَّلاَمَ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ الْفَغْوَاءِ، وَجَابِرٍ، وَالْبَرَاءِ، وَالْمُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذٍ، . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Наср ибн Али ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, Суфёндан, у аз-Заҳҳок ибн Усмондан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бавл қилаётган пайтларида салом берди, у эса унга — яъни саломга — жавоб қайтармадилар. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, Суфёндан, у аз-Заҳҳок ибн Усмондан, шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Бу бобда Алқама ибнул-Фағвў, Жобир, ал-Барў ва ал-Муҳожир ибн Қунфуздан (ҳам ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ قَوْمِهِ قَالَ طَلَبْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَيْهِ فَجَلَسْتُ فَإِذَا نَفَرٌ هُوَ فِيهِمْ وَلاَ أَعْرِفُهُ وَهُوَ يُصْلِحُ بَيْنَهُمْ فَلَمَّا فَرَغَ قَامَ مَعَهُ بَعْضُهُمْ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ قُلْتُ عَلَيْكَ السَّلاَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَيْكَ السَّلاَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَيْكَ السَّلاَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " إِنَّ عَلَيْكَ السَّلاَمُ تَحِيَّةُ الْمَيِّتِ إِنَّ عَلَيْكَ السَّلاَمُ تَحِيَّةُ الْمَيِّتِ " . ثَلاَثًا ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَىَّ فَقَالَ " إِذَا لَقِيَ الرَّجُلُ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ فَلْيَقُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ " . ثُمَّ رَدَّ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو غِفَارٍ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي جُرَىٍّ، جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ الْهُجَيْمِيِّ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . وَأَبُو تَمِيمَةَ اسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ
Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ хабар берди, (у деди:) бизга Холид ал-Ҳаззў хабар берди, Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у ўз қавмидан бўлган бир кишидан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни қидирдим, аммо топа олмадим, сўнг ўтирдим. Шунда бир гуруҳ кишилар (пайдо бўлди) — у (Набий) ҳам улар орасида эди, лекин мен уни танимасдим. У улар ўртасини ислоҳ қилар (яраштирар) эди. Иш тугагач, улардан баъзилари у билан бирга туриб: «Эй Аллаҳнинг Расули,» дейишди. Буни кўрганимда мен: «Алайкас-салом, эй Аллаҳнинг Расули! Алайкас-салом, эй Аллаҳнинг Расули! Алайкас-салом, эй Аллаҳнинг Расули!» дедим. У: «Албатта алайкас-салом — бу ўлганнинг саломи (табриги)дир, албатта алайкас-салом — бу ўлганнинг саломидир,» деб уч марта (айтдилар). Сўнг менга юзланиб: «Бир киши мусулмон биродарига йўлиққанида Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳ десин,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Ва алайка ва раҳматуллоҳ, ва алайка ва раҳматуллоҳ, ва алайка ва раҳматуллоҳ,» деб жавоб қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Абу Ғифор ҳам, Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Журай Жобир ибн Сулайм ал-Ҳужаймийдан (ривоят қилган), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдим, деб ҳадисни зикр қилди. Абу Таминанинг исми Тариф ибн Мужолидир.
حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي غِفَارٍ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ عَلَيْكَ السَّلاَمُ . فَقَالَ " لاَ تَقُلْ عَلَيْكَ السَّلاَمُ وَلَكِنْ قُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكَ " . وَذَكَرَ قِصَّةً طَوِيلَةً وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Буни бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, Абу Ғифор ал-Мусанна ибн Саид ат-Тоийдан, у Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Жобир ибн Сулаймдан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келдим ва: «Алайкас-салом,» дедим. Шунда у: «Алайкас-салом дема, балки Ассалому алайка деб айт,» дедилар. Ва у узун бир қиссани зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَلَّمَ سَلَّمَ ثَلاَثًا وَإِذَا تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ أَعَادَهَا ثَلاَثًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис хабар берди, (у деди:) бизга Абдуллоҳ ибнул-Мусанна ривоят қилди, (у деди:) бизга Сумома ибн Абдуллоҳ ибн Анас ибн Молик ривоят қилди, Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) салом берганларида уч марта салом берардилар, бир сўз сўзлаганларида эса уни уч марта такрорлардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي مُرَّةَ، مَوْلَى عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أَبِي وَاقِدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَمَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَالنَّاسُ مَعَهُ إِذْ أَقْبَلَ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ فَأَقْبَلَ اثْنَانِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَهَبَ وَاحِدٌ فَلَمَّا وَقَفَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَلَّمَا فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَرَأَى فُرْجَةً فِي الْحَلْقَةِ فَجَلَسَ فِيهَا وَأَمَّا الآخَرُ فَجَلَسَ خَلْفَهُمْ وَأَمَّا الآخَرُ فَأَدْبَرَ ذَاهِبًا فَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكُمْ عَنِ النَّفَرِ الثَّلاَثَةِ أَمَّا أَحَدُهُمْ فَأَوَى إِلَى اللَّهِ فَآوَاهُ اللَّهُ وَأَمَّا الآخَرُ فَاسْتَحْيَا فَاسْتَحْيَا اللَّهُ مِنْهُ وَأَمَّا الآخَرُ فَأَعْرَضَ فَأَعْرَضَ اللَّهُ عَنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ الْحَارِثُ بْنُ عَوْفٍ وَأَبُو مُرَّةَ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ وَاسْمُهُ يَزِيدُ وَيُقَالُ مَوْلَى عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Ишоқ ибн Абдуллаҳ ибн Абу Талҳадан, у Абу Муррадан — Ақийл ибн Абу Толибнинг озод қилинган қули — у Абу Воқид ал-Лайсийдан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) масжидда ўтирган, одамлар ҳам у билан бирга эди. Шу пайт уч киши келди. Улардан иккитаси Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) томон юзланди, бири эса кетиб қолди. Иккаласи Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдида тўхтаб, салом беришди. Улардан бири ҳалқада (ўтирганлар орасида) бўш жой кўриб, ўша ерга ўтирди. Иккинчиси эса уларнинг орқасига ўтирди. Учинчиси эса орқасига қайтиб кетди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (сўзини) тугатгач: «Сизларга бу уч киши ҳақида хабар бермайми? Улардан бирига келсак, у Аллаҳдан паноҳ сўради, Аллаҳ ҳам унга паноҳ берди. Иккинчисига келсак, у ҳаё қилди, Аллаҳ ҳам ундан ҳаё қилди. Учинчисига келсак, у юз ўгирди, Аллаҳ ҳам ундан юз ўгирди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Воқид ал-Лайсийнинг исми ал-Ҳорис ибн Авф. Абу Мурра эса Умм Ҳони бинти Абу Толибнинг озод қилинган қули бўлиб, исми Язид. Ақийл ибн Абу Толибнинг қули ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كُنَّا إِذَا أَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ أَحَدُنَا حَيْثُ يَنْتَهِي . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رَوَاهُ زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ عَنْ سِمَاكٍ أَيْضًا .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Шарик хабар берди, Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самурадан (ривоят қилиб) дедики: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келганимизда, ҳар биримиз қаерга етиб борса, ўша ерга ўтирар эдик. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Буни Зуҳайр ибн Муовия ҳам Симокдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، وَلَمْ يَسْمَعْهُ مِنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ وَهُمْ جُلُوسٌ فِي الطَّرِيقِ فَقَالَ " إِنْ كُنْتُمْ لاَ بُدَّ فَاعِلِينَ فَرُدُّوا السَّلاَمَ وَأَعِينُوا الْمَظْلُومَ وَاهْدُوا السَّبِيلَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у ал-Бародан — уни ундан эшитмаган ҳолда — (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ансорлардан бўлган, йўлда ўтирган бир гуруҳ одамларнинг ёнидан ўтиб қолиб: «Агар (йўлда ўтирмасдан) иложи бўлмаса, саломга жавоб қайтаринглар, мазлумга ёрдам беринглар ва (йўл сўраганга) йўл кўрсатинглар,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Абу Шурайҳ ал-Хузоийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ مُسْلِمَيْنِ يَلْتَقِيَانِ فَيَتَصَافَحَانِ إِلاَّ غُفِرَ لَهُمَا قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْبَرَاءِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ وَالأَجْلَحُ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيُّ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ва Ишоқ ибн Мансур ривоят қилиб дедилар: бизга Абдуллаҳ ибн Нумайр ривоят қилди, ал-Ажлаҳдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилиб) дедики: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Икки мусулмон учрашиб қўл бериб кўришсалар, ажралиб кетишларидан олдин албатта иккови ҳам мағфират қилинади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абу Ишоқнинг ал-Бародан ривоятидан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис ал-Бародан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Ал-Ажлаҳ эса ибн Абдуллаҳ ибн Ҳужайя ибн Адий ал-Киндийдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ مِنَّا يَلْقَى أَخَاهُ أَوْ صَدِيقَهُ أَيَنْحَنِي لَهُ قَالَ " لاَ " . قَالَ أَفَيَلْتَزِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ قَالَ " لاَ " . قَالَ أَفَيَأْخُذُ بِيَدِهِ وَيُصَافِحُهُ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ хабар берди, у деди: бизга Ҳанзала ибн Убайдуллаҳ хабар берди, Анас ибн Моликдан (ривоят қилиб) дедики: Бир киши: «Эй Расулуллаҳ, биздан бири ўз биродари ёки дўсти билан учрашганда унга таъзим (эгилиб салом) қиладими?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Уни қучоқлаб ўпадими?» деди. У: «Йўқ,» дедилар. У: «Қўлини олиб, қўл бериб кўришадими?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ هَلْ كَانَتِ الْمُصَافَحَةُ فِي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ хабар берди, у деди: бизга Ҳаммом хабар берди, Қатодадан (ривоят қилиб) дедики: Мен Анас ибн Моликка: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари орасида қўл бериб кўришиш бормиди?» дедим. У: «Ҳа,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مِنْ تَمَامِ التَّحِيَّةِ الأَخْذُ بِالْيَدِ " . وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ . قَالَ سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعُدَّهُ مَحْفُوظًا وَقَالَ إِنَّمَا أَرَادَ عِنْدِي حَدِيثَ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ خَيْثَمَةَ عَمَّنْ سَمِعَ ابْنَ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ سَمَرَ إِلاَّ لِمُصَلٍّ أَوْ مُسَافِرٍ " . قَالَ مُحَمَّدٌ وَإِنَّمَا يُرْوَى عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ أَوْ غَيْرِهِ قَالَ مِنْ تَمَامِ التَّحِيَّةِ الأَخْذُ بِالْيَدِ .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Сулайм ат-Тоифий ривоят қилди, Суфёндан, у Мансурдан, у Хайсамадан, у бир кишидан, у Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Саломнинг тўлиқлигидан бири қўл олишдир (қўл бериб кўришишдир),» дедилар. Бу бобда ал-Баро ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Сулаймнинг Суфёндан ривояти орқалигина биламиз. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни маҳфуз (ишончли сақланган) деб ҳисобламади ва деди: «Менинг фикримча, у фақат Суфённинг Мансурдан, у Хайсамадан, у Ибн Масъудни эшитган кишидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган: ‹Фақат намозхон ёки мусофир учунгина (тунда) суҳбат қуриш (жоиз),› деган ҳадисини назарда тутган.» Муҳаммад деди: «Бу (сўз) Мансурдан, у Абу Ишоқдан, у Абдурраҳмон ибн Язид ёки бошқасидан ривоят қилинадики, у: ‹Саломнинг тўлиқлигидан бири қўл олишдир,› деган.»
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " تَمَامُ عِيَادَةِ الْمَرِيضِ أَنْ يَضَعَ أَحَدُكُمْ يَدَهُ عَلَى جَبْهَتِهِ أَوْ قَالَ عَلَى يَدِهِ فَيَسْأَلَهُ كَيْفَ هُوَ وَتَمَامُ تَحِيَّاتِكُمْ بَيْنَكُمُ الْمُصَافَحَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا إِسْنَادٌ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زَحْرٍ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ ضَعِيفٌ وَالْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ وَالْقَاسِمُ شَامِيٌّ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Айюб хабар берди, Убайдуллаҳ ибн Заҳрдан, у Али ибн Язиддан, у ал-Қосим Абу Абдурраҳмондан, у Абу Умома (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Касални тўлиқ зиёрат қилиш бирингизнинг қўлини унинг пешонасига — ёки: қўлига — қўйиб, аҳволини сўрашидир. Оранглардаги саломлашувнинг тўлиқлиги эса қўл бериб кўришишдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу иснод кучли эмас. Муҳаммад деди: «Убайдуллаҳ ибн Заҳр ишончли, Али ибн Язид заиф, ал-Қосим ибн Абдурраҳмоннинг куняси Абу Абдурраҳмон бўлиб, у Абдурраҳмон ибн Холид ибн Язид ибн Муовиянинг озод қилинган қулидир ва у ишончлидир. Ал-Қосим шомликдир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَدِمَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ الْمَدِينَةَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِي فَأَتَاهُ فَقَرَعَ الْبَابَ فَقَامَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عُرْيَانًا يَجُرُّ ثَوْبَهُ وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُهُ عُرْيَانًا قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ فَاعْتَنَقَهُ وَقَبَّلَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Яҳё ибн Муҳаммад ибн Аббод ал-Маданий ривоят қилди, у деди: менга Абу Яҳё ибн Муҳаммад ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Муҳаммад ибн Муслим аз-Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб) дедики: Зайд ибн Ҳориса Мадинага келди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса менинг уйимда эдилар. У (Зайд) келиб, эшикни тақиллатди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) яланғоч ҳолда, кийимини судраб унинг олдига туриб чиқдилар — Аллаҳга қасамки, мен у кишини ундан олдин ҳам, кейин ҳам яланғоч ҳолда кўрмаганман — сўнг уни қучоқлаб ўпдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни аз-Зуҳрий ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، قَالَ قَالَ يَهُودِيٌّ لِصَاحِبِهِ اذْهَبْ بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ . فَقَالَ صَاحِبُهُ لاَ تَقُلْ نَبِيٌّ إِنَّهُ لَوْ سَمِعَكَ كَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَعْيُنٍ . فَأَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلاَهُ عَنْ تِسْعِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ . فَقَالَ لَهُمْ " لاَ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلاَ تَسْرِقُوا وَلاَ تَزْنُوا وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ تَمْشُوا بِبَرِيءٍ إِلَى ذِي سُلْطَانٍ لِيَقْتُلَهُ وَلاَ تَسْحَرُوا وَلاَ تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلاَ تَقْذِفُوا مُحْصَنَةً وَلاَ تُوَلُّوا الْفِرَارَ يَوْمَ الزَّحْفِ وَعَلَيْكُمْ خَاصَّةً الْيَهُودَ أَنْ لاَ تَعْتَدُوا فِي السَّبْتِ " . قَالَ فَقَبَّلُوا يَدَهُ وَرِجْلَهُ فَقَالاَ نَشْهَدُ أَنَّكَ نَبِيٌّ . قَالَ " فَمَا يَمْنَعُكُمْ أَنْ تَتَّبِعُونِي " . قَالُوا إِنَّ دَاوُدَ دَعَا رَبَّهُ أَنْ لاَ يَزَالَ فِي ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ وَإِنَّا نَخَافُ إِنْ تَبِعْنَاكَ أَنْ تَقْتُلَنَا الْيَهُودُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ وَابْنِ عُمَرَ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Идрис ва Абу Усома ривоят қилди, Шуъбадан, у Амр ибн Муррадан, у Абдуллаҳ ибн Салимадан, у Сафвон ибн Ассолдан (ривоят қилиб) дедики: Бир яҳудий ўртоғига: «Бизни шу Набий ҳузурига олиб бор,» деди. Ўртоғи унга: «‹Набий› дема, агар у сени эшитса, унинг тўртта кўзи бор (деб ўйлаб хурсанд бўлиб кетади),» деди. Сўнг иккаласи Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб, ундан тўққизта равшан оят (аломат) ҳақида сўрадилар. У эса уларга: «Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилманглар, ўғрилик қилманглар, зино қилманглар, Аллаҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирманглар, бегуноҳ кишини ўлдирилиши учун ҳоким ҳузурига (чақиб) элтманглар, сеҳр қилманглар, рибо еманглар, покиза аёлга (зино) туҳмат қилманглар, жанг куни қочиб орқага қараманглар. Сизларга — яҳудийларга — хусусан: шанба кунида тажовуз қилмаслигингиз (лозим),» дедилар. (Рови) деди: Шунда улар унинг қўлини ва оёғини ўпиб: «Биз гувоҳлик берамизки, сен Набийсан,» дедилар. У: «Бас, нима сизларни менга эргашишдан тўсиб турибди?» дедилар. Улар: «Довуд Роббига унинг зурриётида доимо Набий бўлиб туришини дуо қилган эди. Биз эса, агар сенга эргашсак, яҳудийлар бизни ўлдиришидан қўрқамиз,» дедилар. Бу бобда Язид ибн ал-Асвад, Ибн Умар ва Каъб ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، أَنَّ أَبَا مُرَّةَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ بِنْتِ أَبِي طَالِبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أُمَّ هَانِئٍ، تَقُولُ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ فَوَجَدْتُهُ يَغْتَسِلُ وَفَاطِمَةُ تَسْتُرُهُ بِثَوْبٍ قَالَتْ فَسَلَّمْتُ فَقَالَ " مَنْ هَذِهِ " . قُلْتُ أَنَا أُمُّ هَانِئٍ فَقَالَ " مَرْحَبًا بِأُمِّ هَانِئٍ " . قَالَ فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ قِصَّةً طَوِيلَةً هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Абун-Назрдан (ривоят қилдики), Абу Мурра — Умм Ҳони бинти Абу Толибнинг озод қилинган қули — унга хабар бердики, у Умм Ҳонининг шундай деганини эшитган: Мен Фатҳ йили Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига бордим ва у кишини ғусл қилаётган, Фотима эса кийим билан тўсиб турган ҳолда топдим. (Умм Ҳони) деди: Мен салом бердим. У: «Бу ким?» дедилар. Мен: «Мен Умм Ҳониман,» дедим. У: «Марҳабо, эй Умм Ҳони,» дедилар. (Рови) деди: кейин ҳадисда узун бир воқеани зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.