Жаннат аҳлининг энг паст даражалиси

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ سُلَيْمٍ الْعَنْبَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ الْفَقِيرُ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ قَوْمًا يُخْرَجُونَ مِنَ النَّارِ يَحْتَرِقُونَ فِيهَا إِلاَّ دَارَاتِ وُجُوهِهِمْ حَتَّى يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Жобир ибн Абдуллаҳ айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Албатта бир қавм дўзахдан чиқарилади — улар унда ёнган (куйган) — фақат юзларининг доиралари (куймаган) — то жаннатга киргунча" деди.

وَحَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، - يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي أَيُّوبَ - قَالَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ الْفَقِيرُ، قَالَ كُنْتُ قَدْ شَغَفَنِي رَأْىٌ مِنْ رَأْىِ الْخَوَارِجِ فَخَرَجْنَا فِي عِصَابَةٍ ذَوِي عَدَدٍ نُرِيدُ أَنْ نَحُجَّ ثُمَّ نَخْرُجَ عَلَى النَّاسِ - قَالَ - فَمَرَرْنَا عَلَى الْمَدِينَةِ فَإِذَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ الْقَوْمَ - جَالِسٌ إِلَى سَارِيَةٍ - عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَإِذَا هُوَ قَدْ ذَكَرَ الْجَهَنَّمِيِّينَ - قَالَ - فَقُلْتُ لَهُ يَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ مَا هَذَا الَّذِي تُحَدِّثُونَ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏{‏ إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ‏}‏ وَ ‏{‏ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا‏}‏ فَمَا هَذَا الَّذِي تَقُولُونَ قَالَ فَقَالَ أَتَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ سَمِعْتَ بِمَقَامِ مُحَمَّدٍ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - يَعْنِي الَّذِي يَبْعَثُهُ اللَّهُ فِيهِ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ مَقَامُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم الْمَحْمُودُ الَّذِي يُخْرِجُ اللَّهُ بِهِ مَنْ يُخْرِجُ ‏.‏ - قَالَ - ثُمَّ نَعَتَ وَضْعَ الصِّرَاطِ وَمَرَّ النَّاسِ عَلَيْهِ - قَالَ - وَأَخَافُ أَنْ لاَ أَكُونَ أَحْفَظُ ذَاكَ - قَالَ - غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ زَعَمَ أَنَّ قَوْمًا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ بَعْدَ أَنْ يَكُونُوا فِيهَا - قَالَ - يَعْنِي فَيَخْرُجُونَ كَأَنَّهُمْ عِيدَانُ السَّمَاسِمِ ‏.‏ قَالَ فَيَدْخُلُونَ نَهْرًا مِنْ أَنْهَارِ الْجَنَّةِ فَيَغْتَسِلُونَ فِيهِ فَيَخْرُجُونَ كَأَنَّهُمُ الْقَرَاطِيسُ ‏.‏ فَرَجَعْنَا قُلْنَا وَيْحَكُمْ أَتُرَوْنَ الشَّيْخَ يَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَجَعْنَا فَلاَ وَاللَّهِ مَا خَرَجَ مِنَّا غَيْرُ رَجُلٍ وَاحِدٍ أَوْ كَمَا قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ ‏.‏

Язид ал-Фақир айтди: Мени хорижийлар фикрларидан бир фикр (қаттиқ) қизиқтириб қўйган эди; биз саноқли (кўп) бир жамоа(да) — ҳаж қилмоқчи, кейин одамларга (қарши) чиқмоқчи — бўлиб чиқдик. Мадинадан ўтдик; қарасак, Жобир ибн Абдуллаҳ — бир устунга суяниб ўтирган ҳолда — қавмга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) ривоят қиляпти. (Язид:) Қарасам, у жаҳаннамийларни (дўзахдан чиқарилганларни) зикр қилди. Мен унга: "Эй Расулуллаҳ саҳобаси, бу сиз ривоят қиляптган нарса нима? Ҳолбуки Аллаҳ: «Албатта Сен кимни дўзахга киритсанг, уни хор қилибсан» ва: «Ҳар қачон ундан чиқмоқчи бўлсалар, унга қайтарилади» дейди-ку?" дедим. (Язид:) У: "Қуръан ўқийсанми?" деди. Мен: "Ҳа" дедим. У: "Муҳаммад (алайҳиссалом)нинг мақомини — яъни Аллаҳ уни унга юборадиган (қойим қиладиган) мақомни — эшитганмисан?" деди. Мен: "Ҳа" дедим. У: "Бас у — Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Мақоми Маҳмуд (мақталган мақом)и — Аллаҳ у билан чиқарадиганни чиқаради (дегани)" деди. Кейин у Сиротнинг қўйилишини ва одамларнинг унинг устидан ўтишини таърифлади. (Язид:) Мен ўшани ёдда сақлаб қолмаган бўлишимдан қўрқаман; фақат у: "Бир қавм дўзахда бўлганларидан кейин ундан чиқарилади" деб ўйлади (ривоят қилди); яъни улар — гўё кунжут поялари (қорайган) каби — чиқади; кейин улар жаннат дарёларидан бир дарёга кириб, унда ғусл қиладилар; бас улар — гўё қоғозлар (оппоқ) каби — чиқадй, деди. Биз қайтдик ва: "Вой сизларга, шу шайхни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ёлғон (тўқияпти) деб ўйлайсизми?" дедик. Биз қайтдик; валлаҳи, биздан фақат битта киши(дан бошқаси хорижий бўлиб) чиқмади — ёки Абу Нуъайм айтгандек.

حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ، وَثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ أَرْبَعَةٌ فَيُعْرَضُونَ عَلَى اللَّهِ فَيَلْتَفِتُ أَحَدُهُمْ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ إِذْ أَخْرَجْتَنِي مِنْهَا فَلاَ تُعِدْنِي فِيهَا ‏.‏ فَيُنْجِيهِ اللَّهُ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Анас ибн Молик (ривоят қилди): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Дўзахдан тўрт (киши) чиқарилади; улар Аллаҳга (ҳузурига) кўрсатилади; улардан бири ўгрилиб қарай: ‹Эй Роббим, мени ундан чиқарган экансан — мени унга қайта қайтарма› дейди. Бас Аллаҳ уни ундан нажот беради" деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ الْجَحْدَرِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْغُبَرِيُّ - وَاللَّفْظُ لأَبِي كَامِلٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَهْتَمُّونَ لِذَلِكَ - وَقَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ فَيُلْهَمُونَ لِذَلِكَ - فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا عَلَى رَبِّنَا حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا - قَالَ - فَيَأْتُونَ آدَمَ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُونَ أَنْتَ آدَمُ أَبُو الْخَلْقِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ اشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - فَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ - قَالَ - فَيَأْتُونَ نُوحًا صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - فَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم الَّذِي اتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلاً ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى صلى الله عليه وسلم الَّذِي كَلَّمَهُ اللَّهُ وَأَعْطَاهُ التَّوْرَاةَ ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى رُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى رُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ‏.‏ وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم عَبْدًا قَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَيَأْتُونِي فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَإِذَا أَنَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ قُلْ تُسْمَعْ سَلْ تُعْطَهْ اشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُ رَبِّي بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ رَبِّي ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ثُمَّ أَعُودُ فَأَقَعُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يُقَالُ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ قُلْ تُسْمَعْ سَلْ تُعْطَهْ اشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُ رَبِّي بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ - قَالَ فَلاَ أَدْرِي فِي الثَّالِثَةِ أَوْ فِي الرَّابِعَةِ قَالَ - فَأَقُولُ يَا رَبِّ مَا بَقِيَ فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ‏"‏ ‏.‏ - قَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ فِي رِوَايَتِهِ قَالَ قَتَادَةُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ‏.‏

Анас ибн Молик айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Аллаҳ қиёмат куни одамларни жамлайди; улар шундан ғамланадилар — Ибн Убайд: ‹уларга шу илҳом қилинади› деди — ва: ‹Роббимизга шафоат тилаб борсак — то бизни шу ўрнимиздан роҳатга чиқарса› дейдилар. (Набий айтди:) Улар Одам (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб: ‹Сен Одамсан, халқнинг отаси; Аллаҳ сени Ўз қўли билан яратди, сенга Ўз руҳидан (яратилган жон)ни пуфлади, Малакларга буюрди — улар сенга сажда қилдилар; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил — то бизни шу ўрнимиздан роҳатга чиқарса› дейдилар. У: ‹Мен у (мартаба)да эмасман› дейди — ва ўзи содир этган хатосини эслаб, Роббидан (ундан) уялади — ‹лекин Нуҳ(нинг олди)га боринглар — Аллаҳ юборган биринчи Расул› дейди. (Набий айтди:) Улар Нуҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман› дейди — ва ўзи содир этган хатосини эслаб, Роббидан уялади — ‹лекин Иброҳим (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар — Аллаҳ уни халил (дўст) тутган› дейди. Улар Иброҳим (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман› дейди — ва ўзи содир этган хатосини эслаб, Роббидан уялади — ‹лекин Мусо (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар — Аллаҳ у билан (бевосита) сўзлашган ва унга Тавротни берган› дейди. (Набий айтди:) Улар Мусо (алайҳиссалом)га келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман› дейди — ва ўзи содир этган хатосини эслаб, Роббидан уялади — ‹лекин Исо(нинг олди)га боринглар — Аллаҳнинг руҳи ва калимаси› дейди. Улар Исо — Аллаҳнинг руҳи ва калимаси(нинг олди)га келадилар; у: ‹Мен у (мартаба)да эмасман; лекин Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар — гуноҳи аввали ва кейингиси кечирилган банда› дейди" деди. (Набий айтди:) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Бас улар менга келадилар; мен Роббим ҳузурида изн сўрайман, менга изн берилади; мен Уни кўрганимда саждага йиқиламан; У мени — Аллаҳ хоҳлаганча — (шу ҳолда) қолдиради; кейин: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; айт — эшитиласан; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен бошимни кўтараман ва Роббимни — Роббим менга ўргатган бир ҳамд билан — ҳамд қиламан; кейин шафоат қиламан; бас У менга бир ҳадд (чегара) белгилайди; мен уларни дўзахдан чиқараман ва жаннатга киритаман. Кейин қайтиб, саждага йиқиламан; У мени — Аллаҳ хоҳлаганча — қолдиради; кейин: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад; айт — эшитиласан; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен бошимни кўтараман ва Роббимни — У менга ўргатган ҳамд билан — ҳамд қиламан; кейин шафоат қиламан; У менга бир ҳадд белгилайди; мен уларни дўзахдан чиқараман ва жаннатга киритаман. (Набий айтди:) Учинчисидами ёки тўртинчисидами — билмайман — мен: ‹Эй Роббим, дўзахда фақат Қуръан (оятлари) тутиб қолганлар — яъни унга абадийлик вожиб бўлганлар — қолди› дейман" деди. Ибн Убайд ўз ривоятида: "Қатода: ‹Яъни унга абадийлик вожиб бўлган› деди" деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجْتَمِعُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَهْتَمُّونَ بِذَلِكَ أَوْ يُلْهَمُونَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ ‏"‏ ثُمَّ آتِيهِ الرَّابِعَةَ - أَوْ أَعُودُ الرَّابِعَةَ - فَأَقُولُ يَا رَبِّ مَا بَقِيَ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ ‏"‏ ‏.‏

Анас айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Қиёмат куни мўминлар тўпланадилар ва шундан ғамланадилар — ёки: шу илҳом қилинади" деди — Абу Авона ҳадиси мисли; ва у ҳадисда: "Кейин мен тўртинчи марта Унга келаман — ёки: тўртинчи марта қайтаман — ва: ‹Эй Роббим, фақат Қуръан тутиб қолган(лар)дан бошқа ҳеч ким қолмади› дейман" деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْهَمُونَ لِذَلِكَ ‏"‏ بِمِثْلِ حَدِيثِهِمَا وَذَكَرَ فِي الرَّابِعَةِ ‏"‏ فَأَقُولُ يَا رَبِّ مَا بَقِيَ فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ‏"‏ ‏.‏

Анас ибн Молик (ривоят қилди): Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Аллаҳ қиёмат куни мўминларни жамлайди ва уларга шу илҳом қилинади" деди — икковининг ҳадиси мисли; ва тўртинчисида: "Мен: ‹Эй Роббим, дўзахда фақат Қуръан тутиб қолганлар — яъни унга абадийлик вожиб бўлган — қолди› дейман" деб зикр қилди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، وَهِشَامٌ، صَاحِبُ الدَّسْتَوَائِيِّ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنِي أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، - وَهُوَ ابْنُ هِشَامٍ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ شَعِيرَةً ثُمَّ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ بُرَّةً ثُمَّ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ ذَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ مِنْهَالٍ فِي رِوَايَتِهِ قَالَ يَزِيدُ فَلَقِيتُ شُعْبَةَ فَحَدَّثْتُهُ بِالْحَدِيثِ فَقَالَ شُعْبَةُ حَدَّثَنَا بِهِ قَتَادَةُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْحَدِيثِ ‏.‏ إِلاَّ أَنَّ شُعْبَةَ جَعَلَ مَكَانَ الذَّرَّةِ ذُرَةً قَالَ يَزِيدُ صَحَّفَ فِيهَا أَبُو بِسْطَامٍ ‏.‏

Анас ибн Молик (ривоят қилди): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Дўзахдан ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› деган ва қалбида бир арпа оғирлигида яхшилик бўлган киши чиқади; кейин дўзахдан ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› деган ва қалбида бир буғдой донаси оғирлигида яхшилик бўлган киши чиқади; кейин дўзахдан ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› деган ва қалбида бир зарра оғирлигида яхшилик бўлган киши чиқади" деди. Ибн Минҳол ўз ривоятида зиёда қилди: Язид: "Мен Шуъбани учратиб, унга ҳадисни айтдим; Шуъба: ‹Бизга буни Қатода Анас ибн Моликдан, (у) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадисни ривоят қилди› деди; фақат Шуъба ‹зарра› ўрнига ‹зура (маккажўхори)› (деб) қўйди" деди. Язид: "Унда Абу Бистом (Шуъба) (сўзни) бузди (ташиф қилди)" деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، ح وَحَدَّثَنَاهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، قَالَ انْطَلَقْنَا إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَتَشَفَّعْنَا بِثَابِتٍ فَانْتَهَيْنَا إِلَيْهِ وَهُوَ يُصَلِّي الضُّحَى فَاسْتَأْذَنَ لَنَا ثَابِتٌ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ وَأَجْلَسَ ثَابِتًا مَعَهُ عَلَى سَرِيرِهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا حَمْزَةَ إِنَّ إِخْوَانَكَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ يَسْأَلُونَكَ أَنْ تُحَدِّثَهُمْ حَدِيثَ الشَّفَاعَةِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مَاجَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ لَهُ اشْفَعْ لِذُرِّيَّتِكَ ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِإِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ خَلِيلُ اللَّهِ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ كَلِيمُ اللَّهِ ‏.‏ فَيُؤْتَى مُوسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِعِيسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ ‏.‏ فَيُؤْتَى عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَأُوتَى فَأَقُولُ أَنَا لَهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَأَقُومُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَأَحْمَدُهُ بِمَحَامِدَ لاَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ الآنَ يُلْهِمُنِيهِ اللَّهُ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ بُرَّةٍ أَوْ شَعِيرَةٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَى رَبِّي فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَقُولُ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ لِي انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ إِلَى رَبِّي فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ لِي انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَدْنَى أَدْنَى أَدْنَى مِنْ مِثْقَالِ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنَ النَّارِ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثُ أَنَسٍ الَّذِي أَنْبَأَنَا بِهِ فَخَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ فَلَمَّا كُنَّا بِظَهْرِ الْجَبَّانِ قُلْنَا لَوْ مِلْنَا إِلَى الْحَسَنِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ وَهُوَ مُسْتَخْفٍ فِي دَارِ أَبِي خَلِيفَةَ - قَالَ - فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَقُلْنَا يَا أَبَا سَعِيدٍ جِئْنَا مِنْ عِنْدِ أَخِيكَ أَبِي حَمْزَةَ فَلَمْ نَسْمَعْ مِثْلَ حَدِيثٍ حَدَّثَنَاهُ فِي الشَّفَاعَةِ قَالَ هِيهِ ‏.‏ فَحَدَّثْنَاهُ الْحَدِيثَ ‏.‏ فَقَالَ هِيهِ ‏.‏ قُلْنَا مَا زَادَنَا ‏.‏ قَالَ قَدْ حَدَّثَنَا بِهِ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً وَهُوَ يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ وَلَقَدْ تَرَكَ شَيْئًا مَا أَدْرِي أَنَسِيَ الشَّيْخُ أَوْ كَرِهَ أَنْ يُحَدِّثَكُمْ فَتَتَّكِلُوا ‏.‏ قُلْنَا لَهُ حَدِّثْنَا ‏.‏ فَضَحِكَ وَقَالَ خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ مَا ذَكَرْتُ لَكُمْ هَذَا إِلاَّ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أُحَدِّثَكُمُوهُ ‏"‏ ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَى رَبِّي فِي الرَّابِعَةِ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَقُولُ يَا رَبِّ ائْذَنْ لِي فِيمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ لَكَ - أَوْ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ إِلَيْكَ - وَلَكِنْ وَعِزَّتِي وَكِبْرِيَائِي وَعَظَمَتِي وَجِبْرِيَائِي لأُخْرِجَنَّ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَشْهَدُ عَلَى الْحَسَنِ أَنَّهُ حَدَّثَنَا بِهِ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ أُرَاهُ قَالَ قَبْلَ عِشْرِينَ سَنَةً وَهُوَ يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ ‏.‏

Маъбад ибн Ҳилол ал-Аназий айтди: Биз Анас ибн Молик(нинг олди)га бордик ва Собитни (ўртага солиб) шафоатчи қилдик. Биз унга етиб бордик — у зуҳо (чошт) намозини ўқияпти. Собит биз учун изн сўради ва биз унинг ҳузурига кирдик; у Собитни ўзи билан каравотига ўтқазди ва унга: "Эй Абу Ҳамза, Басра аҳлидан бўлган биродарларинг сендан — уларга шафоат ҳадисини ривоят қилиб беришингни — сўраяпти" деди. У: "Бизга Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ривоят қилди: ‹Қиёмат куни бўлганида одамлар бир-бирига (тўлқин каби) мавж уради; улар Одам(нинг олди)га келиб, унга: «Зурриётинг учун шафоат қил» дейдилар. У: «Мен у (мартаба)да эмасман; лекин Иброҳим (алайҳиссалом)га боринглар — у Аллаҳнинг халили» дейди. Улар Иброҳим(нинг олди)га келадилар; у: «Мен у (мартаба)да эмасман; лекин Мусо (алайҳиссалом)га боринглар — у Аллаҳнинг калими (сўзлашган зоти)» дейди. Бас Мусога келинади; у: «Мен у (мартаба)да эмасман; лекин Исо (алайҳиссалом)га боринглар — у Аллаҳнинг руҳи ва калимаси» дейди. Бас Исога келинади; у: «Мен у (мартаба)да эмасман; лекин Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар» дейди. Бас менга келинади; мен: «Мен у (мартаба)да(ман)» дейман. Бас мен бориб Роббим ҳузурида изн сўрайман; менга изн берилади; мен Унинг ҳузурида тураман ва Уни — ҳозир мен қодир бўлмайдиган, Аллаҳ менга илҳом қиладиган — ҳамдлар билан ҳамд қиламан; кейин Унга саждага йиқиламан. Менга: «Эй Муҳаммад, бошингни кўтар ва айт — сен учун эшитилади; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади» дейилади. Мен: «Роббим, умматим, умматим» дейман. Менга: «Бор; кимнинг қалбида бир буғдой ёки арпа донаси оғирлигида иймон бўлса — уни ундан чиқар» дейилади. Мен бориб, (шу тариқа) қиламан; кейин Роббимга қайтиб, ўша ҳамдлар билан ҳамд қиламан; кейин Унга саждага йиқиламан. Менга: «Эй Муҳаммад, бошингни кўтар ва айт — эшитиласан; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади» дейилади. Мен: «Умматим, умматим» дейман. Менга: «Бор; кимнинг қалбида бир хардал донаси оғирлигида иймон бўлса — уни ундан чиқар» дейилади. Мен бориб, (шундай) қиламан; кейин Роббимга қайтиб, ўша ҳамдлар билан ҳамд қиламан; кейин Унга саждага йиқиламан. Менга: «Эй Муҳаммад, бошингни кўтар ва айт — эшитиласан; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади» дейилади. Мен: «Эй Роббим, умматим, умматим» дейман. Менга: «Бор; кимнинг қалбида хардал донаси оғирлигидан ҳам паст-паст-паст (энг оз) иймон бўлса — уни дўзахдан чиқар» дейилади. Мен бориб, (шундай) қиламан›" деди. Бу — Анас бизга хабар берган ҳадис. Биз унинг олдидан чиқдик; Жаббон (қабристон) орқасига етганимизда: "Ҳасан (ал-Басрий)нинг олдига бурилсак эди ва унга салом берсак — у Абу Халифа уйида яшириниб ётган эди" дедик. (Маъбад:) Биз унинг олдига кириб, унга салом бердик ва: "Эй Абу Саъид, биз биродаринг Абу Ҳамза(нинг олди)дан келдик; биз шафоат ҳақида у бизга айтиб берган ҳадис кабисини эшитмаган эдик" дедик. У: "Айтавер" деди. Биз унга ҳадисни айтдик. У: "Айтавер (давом эт)" деди. Биз: "Бизга (шундан) кўпроқ айтмади" дедик. У: "У бизга буни йигирма йил олдин ривоят қилган эди — ўша куни у (хотираси) бутун эди; у бир нарсани тарк этибди — билмайман, шайх унутдими ёки сизларга айтишни — (унга) суяниб қоласизлар деб — ёқтирмадими" деди. Биз унга: "Бизга айтиб бер" дедик. У кулди ва: "Инсон шошқалоқликдан яратилган; мен буни сизларга — сизларга айтиб бермоқчи бўлиб туриб — зикр қилдим" деди. "Кейин мен тўртинчисида Роббимга қайтиб, ўша ҳамдлар билан ҳамд қиламан; кейин Унга саждага йиқиламан. Менга: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар ва айт — сен учун эшитилади; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Роббим, ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› деган киши (ҳақи)да менга изн бер› дейман. (Аллаҳ): ‹Бу сен учун эмас — ёки: бу сенга тегишли эмас — лекин иззатим, кибриём, азаматим ва жабароутимга қасамки, ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› деган кишини албатта чиқараман› дейди". (Маъбад:) Мен Ҳасан устига гувоҳлик бераман — у буни бизга ривоят қилди: у Анас ибн Моликни эшитди — менингча, у: ‹йигирма йил олдин› деди — ўша куни у (Анас) бутун (соғ-саломат) эди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، - وَاتَّفَقَا فِي سِيَاقِ الْحَدِيثِ إِلاَّ مَا يَزِيدُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْحَرْفِ بَعْدَ الْحَرْفِ - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا بِلَحْمٍ فَرُفِعَ إِلَيْهِ الذِّرَاعُ وَكَانَتْ تُعْجِبُهُ فَنَهَسَ مِنْهَا نَهْسَةً فَقَالَ ‏ "‏ أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهَلْ تَدْرُونَ بِمَ ذَاكَ يَجْمَعُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي وَيَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَتَدْنُو الشَّمْسُ فَيَبْلُغُ النَّاسَ مِنَ الْغَمِّ وَالْكَرْبِ مَا لاَ يُطِيقُونَ وَمَا لاَ يَحْتَمِلُونَ فَيَقُولُ بَعْضُ النَّاسِ لِبَعْضٍ أَلاَ تَرَوْنَ مَا أَنْتُمْ فِيهِ أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ بَلَغَكُمْ أَلاَ تَنْظُرُونَ مَنْ يَشْفَعُ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ فَيَقُولُ بَعْضُ النَّاسِ لِبَعْضٍ ائْتُوا آدَمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى إِلَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ آدَمُ إِنَّ رَبِّي غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ نَهَانِي عَنِ الشَّجَرَةِ فَعَصَيْتُهُ نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى نُوحٍ ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُونَ يَا نُوحُ أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى الأَرْضِ وَسَمَّاكَ اللَّهُ عَبْدًا شَكُورًا اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ كَانَتْ لِي دَعْوَةٌ دَعَوْتُ بِهَا عَلَى قَوْمِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ وَخَلِيلُهُ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى إِلَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ إِبْرَاهِيمُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلاَ يَغْضَبُ بَعْدَهُ مِثْلَهُ ‏.‏ وَذَكَرَ كَذَبَاتِهِ نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُوسَى صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُونَ يَا مُوسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ فَضَّلَكَ اللَّهُ بِرِسَالاَتِهِ وَبِتَكْلِيمِهِ عَلَى النَّاسِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ مُوسَى صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَتَلْتُ نَفْسًا لَمْ أُومَرْ بِقَتْلِهَا نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى عِيسَى صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُونَ يَا عِيسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلَّمْتَ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَلِمَةٌ مِنْهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَاشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ عِيسَى صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ - وَلَمْ يَذْكُرْ لَهُ ذَنْبًا - نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَيَأْتُونِّي فَيَقُولُونَ يَا مُحَمَّدُ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ الأَنْبِيَاءِ وَغَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَأَنْطَلِقُ فَآتِي تَحْتَ الْعَرْشِ فَأَقَعُ سَاجِدًا لِرَبِّي ثُمَّ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَىَّ وَيُلْهِمُنِي مِنْ مَحَامِدِهِ وَحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ شَيْئًا لَمْ يَفْتَحْهُ لأَحَدٍ قَبْلِي ثُمَّ يُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَهْ اشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِكَ مَنْ لاَ حِسَابَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَابِ الأَيْمَنِ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ وَهُمْ شُرَكَاءُ النَّاسِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الأَبْوَابِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّ مَا بَيْنَ الْمِصْرَاعَيْنِ مِنْ مَصَارِيعِ الْجَنَّةِ لَكَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَهَجَرٍ أَوْ كَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَبُصْرَى ‏"‏ ‏.‏

Абу Ҳурайра айтди: Бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га гўшт келтирилди; унга билак (қисм) кўтариб берилди — у (қисм) унга ёқар эди; бас ундан бир тишлаб олди ва: "Мен қиёмат куни одамларнинг саййиди (улуғи)ман; бу нима сабабли эканини биласизми? Аллаҳ қиёмат куни аввалги ва кейингиларни битта текисликка жамлайди; уларга даъватчи (овози) эшиттиради ва кўз (ҳаммасини) тешиб (қамраб) ўтади; қуёш яқинлашади; бас одамларга — тоқат қила олмайдиган, кўтара олмайдиган — ғам ва қаттиқ ташвиш етади. Одамларнинг баъзиси баъзисига: ‹Ўзингиз тушган (ҳолатни) кўрмайсизми? Бошингизга етган (нарсани) кўрмайсизми? Сизларга Роббингиз ҳузурида шафоат қиладиган кишини изласангиз-чи?› дейди. Одамларнинг баъзиси баъзисига: ‹Одам(нинг олди)га боринглар› дейди. Улар Одам(нинг олди)га келиб: ‹Эй Одам, сен — башарнинг отаси; Аллаҳ сени Ўз қўли билан яратди, сенга Ўз руҳидан пуфлади ва Малакларга буюрди — улар сенга сажда қилдилар; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил; биз тушган (ҳолатни) кўрмайсанми? Бизга етган (нарсани) кўрмайсанми?› дейдилар. Одам: ‹Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин (ҳеч қачон) бундай ғазаб қилмаган ва ундан кейин (ҳеч қачон) бундай ғазаб қилмайди; ва У мени дарахтдан қайтарган эди, мен Унга осий бўлдим; нафсим, нафсим! Мендан бошқага боринглар; Нуҳ(нинг олди)га боринглар› дейди. Улар Нуҳ(нинг олди)га келиб: ‹Эй Нуҳ, сен — ер (аҳли)га (юборилган) Расулларнинг биринчиси; Аллаҳ сени «шукр қилувчи банда» деб атади; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил; биз тушган (ҳолатни) кўрмайсанми? Бизга етган (нарсани) кўрмайсанми?› дейдилар. У уларга: ‹Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин бундай ғазаб қилмаган ва ундан кейин бундай ғазаб қилмайди; ва менга бир дуо (мустажоб бўладиган) бор эди — уни ўз қавмимга (қарши) дуо қилиб қўйдим; нафсим, нафсим! Иброҳим (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар› дейди. Улар Иброҳим(нинг олди)га келиб: ‹Сен Аллаҳнинг Набийси ва ер аҳлидан Унинг халили(дўсти)сан; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил; биз тушган (ҳолатни) кўрмайсанми?...› дейдилар. Иброҳим уларга: ‹Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин бундай ғазаб қилмаган ва ундан кейин бундай ғазаб қилмайди› дейди — ва ўз (учта узрли) ёлғонларини зикр қилди — ‹нафсим, нафсим! Мендан бошқага боринглар; Мусо(нинг олди)га боринглар› дейди. Улар Мусо (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб: ‹Эй Мусо, сен — Аллаҳнинг Расули; Аллаҳ сени Ўз рисолатлари ва (бевосита) сўзлашуви билан одамлардан устун қилди; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил; биз тушган (ҳолатни) кўрмайсанми?...› дейдилар. Мусо (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: ‹Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин бундай ғазаб қилмаган ва ундан кейин бундай ғазаб қилмайди; ва мен бир жонни — ўлдиришга буюрилмаган ҳолда — ўлдирган эдим; нафсим, нафсим! Исо (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар› дейди. Улар Исо(нинг олди)га келиб: ‹Эй Исо, сен — Аллаҳнинг Расули; сен бешикда (гўдакликда) одамлар билан сўзладинг; сен Ундан бир калима — Марямга (инъом) қилинган, Ундан бир руҳ; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил; биз тушган (ҳолатни) кўрмайсанми?...› дейдилар. Исо (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: ‹Албатта Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, ундан олдин бундай ғазаб қилмаган ва ундан кейин бундай ғазаб қилмайди› дейди — ва ўзига (бирор) гуноҳни зикр қилмади — ‹нафсим, нафсим! Мендан бошқага боринглар; Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га боринглар› дейди. Бас улар менга келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен — Аллаҳнинг Расули ва анбиёларнинг хотими (сўнггиси); Аллаҳ сенга гуноҳинг аввали ва кейингисини кечирди; бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил; биз тушган (ҳолатни) кўрмайсанми? Бизга етган (нарсани) кўрмайсанми?› дейдилар. Бас мен бораман ва Арш остига келиб, Роббим учун саждага йиқиламан; кейин Аллаҳ менга Ўз ҳамдлари ва гўзал сано(мақтов)ларидан — мендан олдин ҳеч кимга очмаган — бир нарсани очади (илҳом қилади). Кейин: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; сўра — бериласан; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен бошимни кўтариб: ‹Эй Роббим, умматим, умматим› дейман. Менга: ‹Эй Муҳаммад, умматингдан ҳисобсиз (кирувчилар)ни жаннат эшикларидан ўнг эшикдан киритгин; улар бундан бошқа эшикларда одамлар билан шерикдир› дейилади. Жоним қўлида бўлган Зот ила қасамки, жаннат эшикларининг икки тавақаси ораси — Макка билан Ҳажар ораси каби, ёки Макка билан Бусро ораси кабидир" деди.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ وُضِعَتْ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَصْعَةٌ مِنْ ثَرِيدٍ وَلَحْمٍ فَتَنَاوَلَ الذِّرَاعَ وَكَانَتْ أَحَبَّ الشَّاةِ إِلَيْهِ فَنَهَسَ نَهْسَةً فَقَالَ ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ نَهَسَ أُخْرَى فَقَالَ ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا رَأَى أَصْحَابَهُ لاَ يَسْأَلُونَهُ قَالَ ‏"‏ أَلاَ تَقُولُونَ كَيْفَهْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا كَيْفَهْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ أَبِي حَيَّانَ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ وَزَادَ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ وَذَكَرَ قَوْلَهُ فِي الْكَوْكَبِ هَذَا رَبِّي ‏.‏ وَقَوْلَهُ لآلِهَتِهِمْ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا ‏.‏ وَقَوْلَهُ إِنِّي سَقِيمٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّ مَا بَيْنَ الْمِصْرَاعَيْنِ مِنْ مَصَارِيعِ الْجَنَّةِ إِلَى عِضَادَتَىِ الْبَابِ لَكَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَهَجَرٍ أَوْ هَجَرٍ وَمَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ أَدْرِي أَىَّ ذَلِكَ قَالَ ‏.‏

Абу Ҳурайра айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига сарид (нон тўғраб гўшт) ва гўшт (солинган) бир товоқ қўйилди; у билак (қисм)ни олди — у (қисм) унга қўйдан энг севимлиси эди; бас бир тишлади ва: "Мен қиёмат куни одамларнинг саййидиман" деди. Кейин яна бир тишлаб: "Мен қиёмат куни одамларнинг саййидиман" деди. У ашобларини ундан сўрамаяптганини кўрганида: "Қанай (қилиб) демайсизлар?" деди. Улар: "Қанай (қилиб), эй Расулуллаҳ?" дедилар. У: "Одамлар оламларнинг Робби учун (қабрларидан) турадилар" деди — ва ҳадисни Абу Ҳайён — Абу Зуръадан (ривояти) ҳадиси маъносида келтирди; ва Иброҳим қиссасида зиёда қилди: У Иброҳимнинг юлдуз ҳақида: «Мана бу — менинг Роббим» (деган) сўзини, уларнинг маъбудлари ҳақида: «Балки уни — мана бу — уларнинг каттаси қилди» (деган) сўзини ва: «Албатта мен касалман» (деган) сўзини зикр қилди. У: "Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот ила қасамки, жаннат эшикларининг икки тавақаси ораси — эшикнинг икки косагигача — Макка билан Ҳажар ораси каби, ёки Ҳажар билан Макка ораси кабидир" деди. (Равий:) "Қайсисини айтганини билмайман" деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفِ بْنِ خَلِيفَةَ الْبَجَلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَالِكٍ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبُو مَالِكٍ عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالاَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى النَّاسَ فَيَقُومُ الْمُؤْمِنُونَ حَتَّى تُزْلَفَ لَهُمُ الْجَنَّةُ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ يَا أَبَانَا اسْتَفْتِحْ لَنَا الْجَنَّةَ ‏.‏ فَيَقُولُ وَهَلْ أَخْرَجَكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلاَّ خَطِيئَةُ أَبِيكُمْ آدَمَ لَسْتُ بِصَاحِبِ ذَلِكَ اذْهَبُوا إِلَى ابْنِي إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ - قَالَ - فَيَقُولُ إِبْرَاهِيمُ لَسْتُ بِصَاحِبِ ذَلِكَ إِنَّمَا كُنْتُ خَلِيلاً مِنْ وَرَاءَ وَرَاءَ اعْمِدُوا إِلَى مُوسَى صلى الله عليه وسلم الَّذِي كَلَّمَهُ اللَّهُ تَكْلِيمًا ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُوسَى صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ لَسْتُ بِصَاحِبِ ذَلِكَ اذْهَبُوا إِلَى عِيسَى كَلِمَةِ اللَّهِ وَرُوحِهِ ‏.‏ فَيَقُولُ عِيسَى صلى الله عليه وسلم لَسْتُ بِصَاحِبِ ذَلِكَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَيَقُومُ فَيُؤْذَنُ لَهُ وَتُرْسَلُ الأَمَانَةُ وَالرَّحِمُ فَتَقُومَانِ جَنَبَتَىِ الصِّرَاطِ يَمِينًا وَشِمَالاً فَيَمُرُّ أَوَّلُكُمْ كَالْبَرْقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَىُّ شَىْءٍ كَمَرِّ الْبَرْقِ قَالَ ‏"‏ أَلَمْ تَرَوْا إِلَى الْبَرْقِ كَيْفَ يَمُرُّ وَيَرْجِعُ فِي طَرْفَةِ يْنٍ ثُمَّ كَمَرِّ الرِّيحِ ثُمَّ كَمَرِّ الطَّيْرِ وَشَدِّ الرِّجَالِ تَجْرِي بِهِمْ أَعْمَالُهُمْ وَنَبِيُّكُمْ قَائِمٌ عَلَى الصِّرَاطِ يَقُولُ رَبِّ سَلِّمْ سَلِّمْ حَتَّى تَعْجِزَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ حَتَّى يَجِيءَ الرَّجُلُ فَلاَ يَسْتَطِيعُ السَّيْرَ إِلاَّ زَحْفًا - قَالَ - وَفِي حَافَتَىِ الصِّرَاطِ كَلاَلِيبُ مُعَلَّقَةٌ مَأْمُورَةٌ بِأَخْذِ مَنْ أُمِرَتْ بِهِ فَمَخْدُوشٌ نَاجٍ وَمَكْدُوسٌ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَالَّذِي نَفْسُ أَبِي هُرَيْرَةَ بِيَدِهِ إِنَّ قَعْرَ جَهَنَّمَ لَسَبْعُونَ خَرِيفًا ‏.‏

Абу Ҳурайра ва Ҳузайфа (ривоят қилдилар): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Аллаҳ — табарака ва таоло — одамларни жамлайди; бас мўминлар турадилар — то жаннат уларга яқинлаштирилгунча. Улар Одам(нинг олди)га келиб: ‹Эй отамиз, бизга жаннат (эшигини) очишни сўра› дейдилар. У: ‹Сизларни жаннатдан отангиз Одамнинг хатосидан бошқа нарса чиқардими? Мен бу (иш)нинг соҳиби (эгаси) эмасман; ўғлим Иброҳим — Аллаҳнинг халили(нинг олди)га боринглар› дейди. (Набий айтди:) Иброҳим: ‹Мен бу (иш)нинг соҳиби эмасман; мен фақат орқадан-орқадан (узоқдан) бир халил эдим; Мусо (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қараб боринглар — Аллаҳ у билан ҳақиқатан сўзлашган› дейди. Улар Мусо (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келадилар; у: ‹Мен бу (иш)нинг соҳиби эмасман; Исо — Аллаҳнинг калимаси ва руҳи(нинг олди)га боринглар› дейди. Исо (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Мен бу (иш)нинг соҳиби эмасман› дейди. Бас улар Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келадилар; у туради, унга изн берилади; омонат ва раҳм (қариндошлик) юборилади ва улар Сиротнинг икки четида — ўнгда ва чапда — турадилар; бас сизнинг биринчингиз чақмоқдек ўтади" деди. (Равий:) Мен: "Отам-онам сенга фидо бўлсин, чақмоқнинг ўтиши каби (деганинг) қанақа (нарса)?" дедим. У: "Чақмоқни кўрмаганмисиз — у қандай қилиб бир кўз юмиб очгунча ўтиб, қайтиб келади? Кейин шамолнинг ўтиши каби, кейин қушнинг ўтиши ва эркакларнинг югуриши каби — уларни амаллари олиб кетади (бошқаради); ва Набийингиз Сирот узра туриб: ‹Роббим, салом (қил), салом (қил)› дейди — то бандаларнинг амаллари ожиз қолгунча, ҳатто бир киши келиб, эмаклаб (юришдан бошқа) юра олмайди. Сиротнинг икки четида осилган илгаклар бор — буюрилган (киши)ни олишга буюрилган; бас (баъзиси) тирналган-нажот топган, (баъзиси) дўзахга тўпланган" деди. Абу Ҳурайранинг жони қўлида бўлган Зот ила қасамки, албатта жаҳаннамнинг туби етмиш йиллик (чуқурлик)дир.