Қон тўкишнинг оғирлиги

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، ثُمَّ ذَكَرَ كَلِمَةً مَعْنَاهَا عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الدِّمَاءِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Ҳафс хабар бериб, деди: менга отам ривоят қилиб, деди: менга Иброҳим ибн Таҳмон ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Шақиқдан, сўнг маъноси шундай бўлган бир сўзни зикр қилди, у Амр ибн Шураҳбилдан, у Абдуллаҳдан (ривоят қилиб), у деди: Қиёмат куни одамлар ўртасида энг аввал қонлар (тўкилиши) ҳақида ҳукм чиқарилади.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَوَّلُ مَا يُقْضَى فِيهِ بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الدِّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Ҳарб хабар бериб, деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Амр ибн Шураҳбилдан (ривоят қилиб), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қиёмат куни одамлар ўртасида энг аввал ҳақида ҳукм чиқариладиган нарса қонлар (тўкилиши)дир,» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فِي الدِّمَاءِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Алў хабар бериб, деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, у Шақиқдан, у Абдуллаҳдан (ривоят қилиб), у деди: Одамлар ўртасида энг аввал қонлар (тўкилиши) ҳақида ҳукм чиқарилади.

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُسْتَمِرِّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَجِيءُ الرَّجُلُ آخِذًا بِيَدِ الرَّجُلِ فَيَقُولُ يَا رَبِّ هَذَا قَتَلَنِي ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ لِمَ قَتَلْتَهُ فَيَقُولُ قَتَلْتُهُ لِتَكُونَ الْعِزَّةُ لَكَ ‏.‏ فَيَقُولُ فَإِنَّهَا لِي ‏.‏ وَيَجِيءُ الرَّجُلُ آخِذًا بِيَدِ الرَّجُلِ فَيَقُولُ إِنَّ هَذَا قَتَلَنِي ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ لِمَ قَتَلْتَهُ فَيَقُولُ لِتَكُونَ الْعِزَّةُ لِفُلاَنٍ فَيَقُولُ إِنَّهَا لَيْسَتْ لِفُلاَنٍ فَيَبُوءُ بِإِثْمِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн ал-Мустамир хабар бериб, деди: бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, у деди: бизга Муътамир ривоят қилди, у отасидан, у ал-Аъмашдан, у Шақиқ ибн Саламадан, у Амр ибн Шураҳбилдан, у Абдуллаҳ ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб), у: «Бир киши бошқа бир кишининг қўлидан ушлаб келиб: «Эй Роббим, мана шу мени ўлдирди,» дейди. Аллаҳ унга: «Нима учун уни ўлдирдинг?» дейди. У: «Иззат Сенга бўлсин, деб ўлдирдим,» дейди. (Аллаҳ): «Албатта у (иззат) Менингдир,» дейди. Яна бир киши бошқа бир кишининг қўлидан ушлаб келиб: «Албатта мана шу мени ўлдирди,» дейди. Аллаҳ унга: «Нима учун уни ўлдирдинг?» дейди. У: «Иззат фалончига бўлсин, деб (ўлдирдим),» дейди. (Аллаҳ): «Албатта у (иззат) фалончига эмас,» дейди ва у (қотил) ўз гуноҳини кўтариб қайтади,» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ تَمِيمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، قَالَ قَالَ جُنْدَبٌ حَدَّثَنِي فُلاَنٌ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَجِيءُ الْمَقْتُولُ بِقَاتِلِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي فَيَقُولُ قَتَلْتُهُ عَلَى مُلْكِ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جُنْدَبٌ فَاتَّقِهَا ‏.‏

Бизга Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ибн Тамим хабар бериб, деди: бизга Ҳажжож ривоят қилди, у деди: менга Шуъба хабар берди, у Абу Имрон ал-Жавнийдан (ривоят қилиб), у деди: Жундаб деди: менга фалончи ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қиёмат куни ўлдирилган киши ўз қотилини олиб келиб: «Бундан сўра, нима учун мени ўлдирди?» дейди. У (қотил): «Мен уни фалончининг мулки (салтанати) учун ўлдирдим,» дейди,» дедилар. Жундаб деди: Бас, ундан (қотилликдан) сақланинг.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، سُئِلَ عَمَّنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ثُمَّ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَنَّى لَهُ التَّوْبَةُ سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ يَجِيءُ مُتَعَلِّقًا بِالْقَاتِلِ تَشْخُبُ أَوْدَاجُهُ دَمًا فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ سَلْ هَذَا فِيمَ قَتَلَنِي ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا ‏.‏

Бизга Қутайба хабар бериб, деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Аммор ад-Дуҳнийдан, у Солим ибн Абул-Жаъддан (ривоят қилишича): Ибн Аббосдан мўминни қасддан ўлдириб, сўнг тавба қилиб, имон келтириб, солиҳ амал қилган, сўнг тўғри йўлга юрган киши ҳақида сўралди. Ибн Аббос деди: Унга қаердан тавба бўлсин?! Мен Набийингиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганини эшитдим: «(Ўлдирилган киши) қотилига осилган, томир(лари)дан қон отилиб чиқиб турган ҳолда келиб: «Эй Роббим, бундан сўра, нима учун мени ўлдирди?» дейди.» Сўнг (Ибн Аббос): Аллаҳга қасамки, Аллаҳ уни (бу оятни) нозил қилди, сўнгра уни бекор қилмади, деди.

قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ‏}‏ فَرَحَلْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَقَدْ أُنْزِلَتْ فِي آخِرِ مَا أُنْزِلَ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا شَىْءٌ ‏.‏

(Насоий) деди: Менга Азҳар ибн Жамил ал-Басрий ҳам хабар бериб, деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилиб), у деди: Куфа аҳли мана шу оят — «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса» (Нисо сураси, 93) — ҳақида ихтилоф қилишди. Шу сабабли мен Ибн Аббоснинг олдига сафар қилиб, ундан сўрадим. У деди: У (оят) нозил қилинган охирги нарсалардан бўлиб нозил бўлди, сўнг уни ҳеч нарса бекор қилмади.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ هَلْ لِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ ‏.‏ وَقَرَأْتُ عَلَيْهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ قَالَ هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ‏}‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у деди: бизга Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж ривоят қилди, у деди: менга ал-Қосим ибн Абу Базза ривоят қилди, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: мен Ибн Аббосга: «Билқасд бир мўминни ўлдирган киши учун тавба борми?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Ва мен унга Фурқон (сураси)даги оятни ўқиб бердим: «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа маъбудга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қасос) билан бўлмаса — ўлдирмайдилар» (Фурқон сураси, 68). У: «Бу Маккада нозил бўлган оятдир, уни Мадинада нозил бўлган оят насх қилди (бекор қилди): «Ким бир мўминни билқасд ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир» (Нисо сураси, 93),» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ‏}‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ ‏.‏ وَعَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Мансурдан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Абдурраҳмон ибн Абу Лайла менга Ибн Аббосдан ушбу икки оят ҳақида сўрашни буюрди: «Ким бир мўминни билқасд ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир» (Нисо сураси, 93). Мен ундан сўрадим, у: «Буни ҳеч нарса насх қилмаган (бекор қилмаган),» деди. Ва ушбу оят ҳақида (сўрадим): «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа маъбудга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қасос) билан бўлмаса — ўлдирмайдилар» (Фурқон сураси, 68). У: «Бу мушриклар ҳақида нозил бўлган,» деди.

أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمَنْبِجِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي رَوَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ قَوْمًا، كَانُوا قَتَلُوا فَأَكْثَرُوا وَزَنَوْا فَأَكْثَرُوا وَانْتَهَكُوا فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الَّذِي تَقُولُ وَتَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ لَوْ تُخْبِرُنَا أَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةً ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ‏}‏ إِلَى ‏{‏ فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ‏}‏ قَالَ يُبَدِّلُ اللَّهُ شِرْكَهُمْ إِيمَانًا وَزِنَاهُمْ إِحْصَانًا وَنَزَلَتْ ‏{‏ قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Бизга Ҳожиб ибн Сулаймон ал-Манбижий хабар берди, у деди: бизга Ибн Абу Раввод ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж ривоят қилди, у Абдул-Аъло ас-Саълабийдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики): Бир қавм (кўп) одам ўлдирган ва кўп (қотиллик) қилган, зино қилган ва кўп (зино) қилган ҳамда (ҳаром нарсаларга) бузғунчилик қилган эдилар. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдилар ва: «Эй Муҳаммад, сен айтаётган ва даъват этаётган нарса албатта яхшидир, агар сен бизга қилган ишларимиз учун каффорат (покловчи нарса) борлигини хабар берсанг (қани эди),» дедилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа маъбудга ибодат қилмайдилар» (оятидан) то «Ана ўшаларнинг ёмонликларини Аллаҳ яхшиликларга айлантириб қўяди» (Фурқон сураси, 68-70) (оятигача) нозил қилди. У (Ибн Аббос): «Аллаҳ уларнинг ширкларини иймонга, зиноларини эса покизаликка айлантиради,» деди. Ва: «Айт: эй ўз жонларига исроф қилган (гуноҳ қилган) бандаларим!» (Зумар сураси, 53) ояти ҳам нозил бўлди.

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ أَتَوْا مُحَمَّدًا فَقَالُوا إِنَّ الَّذِي تَقُولُ وَتَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ لَوْ تُخْبِرُنَا أَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةً ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ ‏}‏ وَنَزَلَتْ ‏{‏ قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ ‏}‏ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад аз-Заъфароний хабар берди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, Ибн Журайж деди: менга Яъло хабар берди, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики): Мушрик аҳлидан бир неча киши Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдилар ва: «Сен айтаётган ва даъват этаётган нарса албатта яхшидир, агар сен бизга қилган ишларимиз учун каффорат борлигини хабар берсанг (қани эди),» дедилар. Шунда: «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа маъбудга ибодат қилмайдилар» (Фурқон сураси, 68) (ояти) нозил бўлди ва: «Айт: эй ўз жонларига исроф қилган бандаларим!» (Зумар сураси, 53) (ояти ҳам) нозил бўлди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنِي وَرْقَاءُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجِيءُ الْمَقْتُولُ بِالْقَاتِلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاصِيَتُهُ وَرَأْسُهُ فِي يَدِهِ وَأَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَمًا يَقُولُ يَا رَبِّ قَتَلَنِي حَتَّى يُدْنِيَهُ مِنَ الْعَرْشِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرُوا لاِبْنِ عَبَّاسٍ التَّوْبَةَ فَتَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ‏}‏ قَالَ مَا نُسِخَتْ مُنْذُ نَزَلَتْ وَأَنَّى لَهُ التَّوْبَةُ

Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ хабар берди, у деди: бизга Шабобат ибн Саввор ривоят қилди, у деди: менга Варқо ривоят қилди, у Амрдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Қиёмат куни ўлдирилган киши қотилни қошининг сочидан ушлаб, боши қўлида, томир-бўғинларидан қон оқиб турган ҳолда олиб келади ва: «Эй Роббим, бу мени ўлдирди!» дейди, токи уни Аршга яқинлаштиргунича (шундай деяверади),» дедилар. (Рови) деди: кейин Ибн Аббоснинг олдида тавбани эслатдилар. Шунда у ушбу оятни тиловат қилди: «Ким бир мўминни билқасд ўлдирса...» (Нисо сураси, 93) ва: «Бу (оят) нозил бўлгандан бери насх қилинмаган, унга қайдан тавба бўлсин!» деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا ‏}‏ الآيَةُ كُلُّهَا بَعْدَ الآيَةِ الَّتِي نَزَلَتْ فِي الْفُرْقَانِ بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ أَبِي الزِّنَادِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно хабар берди, у деди: бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Амр ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у Хорижа ибн Зайддан, у Зайд ибн Собитдан (ривоят қилдики), у деди: Ушбу оят — «Ким бир мўминни билқасд ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир, у эрда абадий қолади» (Нисо сураси, 93) — бутун оят, Фурқон (сураси)да нозил бўлган оятдан олти ой кейин нозил бўлди. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Муҳаммад ибн Амр буни Абуз-Зиноддан эшитмаган.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ زَيْدٍ، فِي قَوْلِهِ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ بَعْدَ الَّتِي فِي ‏{‏ تَبَارَكَ ‏}‏ الْفُرْقَانِ بِثَمَانِيَةِ أَشْهُرٍ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَدْخَلَ أَبُو الزِّنَادِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَارِجَةَ مُجَالِدَ بْنَ عَوْفٍ ‏.‏

Менга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, у Абдул-Ваҳҳобдан, у деди: бизга Муҳаммад ибн Амр ривоят қилди, у Мусо ибн Уқбадан, у Абуз-Зиноддан, у Хорижа ибн Зайддан, у Зайддан (ривоят қилдики), Аллаҳнинг «Ким бир мўминни билқасд ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир» (Нисо сураси, 93) сўзи ҳақида у деди: Ушбу оят «Таборак» (деб бошланувчи) Фурқон (сураси)даги оятдан — «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа маъбудга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қасос) билан бўлмаса — ўлдирмайдилар» (Фурқон сураси, 68) (оятидан) саккиз ой кейин нозил бўлди. Абу Абдурраҳмон (Насоий) деди: Абуз-Зинод ўзи билан Хорижа ўртасига Мужолид ибн Авфни киритган (яъни воситачи сифатида келтирган).

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُجَالِدِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ خَارِجَةَ بْنَ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ نَزَلَتْ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا ‏}‏ أَشْفَقْنَا مِنْهَا فَنَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ‏}‏ ‏.‏

Бизга Амр ибн Али хабар берди, у Муслим ибн Иброҳимдан, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Ишоқдан, у Абуз-Зиноддан, у Мужолид ибн Авфдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Хорижа ибн Зайд ибн Собитнинг ўз отасидан ривоят қилаётганини эшитдим, у (отаси Зайд) деди: «Ким бир мўминни билқасд ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир, у эрда абадий қолади» (Нисо сураси, 93) (ояти) нозил бўлди ва биз ундан қўрқиб қолдик. Кейин Фурқон (сураси)даги оят нозил бўлди: «Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа маъбудга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қасос) билан бўлмаса — ўлдирмайдилар» (Фурқон сураси, 68).