حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَقَالَ هَلْ تَعْرِفُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَسَأَلَ عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا . قَالَ قُلْتُ فَيُعْتَدُّ بِتِلْكَ التَّطْلِيقَةِ قَالَ فَمَهْ أَرَأَيْتَ إِنْ عَجَزَ وَاسْتَحْمَقَ
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Юнус ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: мен Ибн Умардан хотинини ҳайз ҳолида талоғ қилган киши ҳақида сўрадим. У: «Абдуллоҳ ибн Умарни биласанми? У (ҳам) хотинини ҳайз ҳолида талоғ қилган эди, шунда Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўради, у (Набий) унга (хотинини) қайтариб олишни буюрди,» деди. Мен: «Бу талоғ (ҳисобга) саналадими?» дедим. У: «Бўлмаса-чи! (Талоғ қилган киши) ожиз қолиб, аҳмоқлик қилган бўлса, нима деб ўйлайсан?» деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فِي الْحَيْضِ فَسَأَلَ عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُطَلِّقْهَا طَاهِرًا أَوْ حَامِلاً " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَكَذَلِكَ حَدِيثُ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ طَلاَقَ السُّنَّةِ أَنْ يُطَلِّقَهَا طَاهِرًا مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَهِيَ طَاهِرٌ فَإِنَّهُ يَكُونُ لِلسُّنَّةِ أَيْضًا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَكُونُ ثَلاَثًا لِلسُّنَّةِ إِلاَّ أَنْ يُطَلِّقَهَا وَاحِدَةً وَاحِدَةً . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ . وَقَالُوا فِي طَلاَقِ الْحَامِلِ يُطَلِّقُهَا مَتَى شَاءَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُطَلِّقُهَا عِنْدَ كُلِّ شَهْرٍ تَطْلِيقَةً .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфёндан, у Муҳаммад ибн Абдураҳмондан — оли Талҳанинг мавлоси — у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), у (Ибн Умар) хотинини ҳайз ҳолида талоғ қилган эди, шунда Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўради. У: «Унга буюр, хотинини қайтариб олсин, сўнг уни пок бўлган ёки ҳомиладор ҳолатда талоғ қилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Юнус ибн Жубайрнинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, Солимнинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси ҳам шундай. Бу ҳадис Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқаларидан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир: суннатга мувофиқ талоғ — уни жимў қилмаган, пок ҳолатида талоғ қилишидир. Баъзилари: «Агар уни пок ҳолатда уч (талоғ билан) талоғ қилса, бу ҳам суннатга мувофиқ бўлади,» дедилар. Бу Шофеий ва Аҳмад ибн Ҳанбалнинг сўзидир. Баъзилари: «Уни биттадан-биттадан талоғ қилмаса, уч талоғ суннатга мувофиқ бўлмайди,» дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Ишоқнинг сўзидир. Улар ҳомиладор (аёл)ни талоғ қилиш ҳақида: «Уни хоҳлаган вақтида талоғ қилади,» дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Уни ҳар ойда бир талоғ қилади,» дедилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي الْبَتَّةَ . فَقَالَ " مَا أَرَدْتَ بِهَا " . قُلْتُ وَاحِدَةً . قَالَ " وَاللَّهِ " . قُلْتُ وَاللَّهِ . قَالَ " فَهُوَ مَا أَرَدْتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ فِيهِ اضْطِرَابٌ . وَيُرْوَى عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا . - وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي طَلاَقِ الْبَتَّةِ فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ جَعَلَ الْبَتَّةَ وَاحِدَةً وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ جَعَلَهَا ثَلاَثًا . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ نِيَّةُ الرَّجُلِ إِنْ نَوَى وَاحِدَةً فَوَاحِدَةٌ وَإِنْ نَوَى ثَلاَثًا فَثَلاَثٌ وَإِنْ نَوَى ثِنْتَيْنِ لَمْ تَكُنْ إِلاَّ وَاحِدَةً . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فِي الْبَتَّةِ إِنْ كَانَ قَدْ دَخَلَ بِهَا فَهِيَ ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ نَوَى وَاحِدَةً فَوَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ وَإِنْ نَوَى ثِنْتَيْنِ فَثِنْتَانِ وَإِنْ نَوَى ثَلاَثًا فَثَلاَثٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Қабиса ривоят қилди, Жарир ибн Ҳозимдан, у аз-Зубайр ибн Саиддан, у Абдуллоҳ ибн Язид ибн Руконадан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Ё Расулаллоҳ, мен хотинимни «баттата» (қатъий) талоғ қилдим,» дедим. У: «Бунинг билан нимани ният қилган эдинг?» дедилар. Мен: «Биттани,» дедим. У: «Аллаҳ (номи) биланми (қасам)?» дедилар. Мен: «Аллаҳ (номи) билан (қасам),» дедим. У: «У ҳолда у сен ният қилганингдек (битта)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: биз бу ҳадисни фақат шу йўлдан биламиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Унда изтироб (санаддаги номувофиқлик) бор,» деди. Икримадан, у Ибн Аббосдан: Рукона хотинини уч талоғ қилгани ҳам ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқаларидан бўлган илм аҳли «баттата» талоғи ҳақида ихтилоф қилди. Умар ибн ал-Хаттобдан: у «баттата»ни битта (талоғ) деб ҳисоблагани ривоят қилинган; Алидан эса: у уни уч (талоғ) деб ҳисоблагани ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли: «Бунда кишининг нияти (эътиборга олинади): агар биттани ният қилган бўлса — битта, учни ният қилган бўлса — уч, иккитани ният қилган бўлса — фақат битта бўлади,» дедилар. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Молик ибн Анас «баттата» ҳақида: «Агар унинг билан қўшилган бўлса, у уч талоғдир,» деди. Шофеий: «Агар биттани ният қилган бўлса — битта, (эр) қайтариб олишга эга бўлади; иккитани ният қилса — иккита, учни ният қилса — учтадир,» деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ إِلاَّ الْحَسَنَ فَقَالَ لاَ إِلاَّ الْحَسَنَ . ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ثَلاَثٌ " . قَالَ أَيُّوبُ فَلَقِيتُ كَثِيرًا - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، مَوْقُوفٌ . وَلَمْ يُعْرَفْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا . وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ حَافِظًا صَاحِبَ حَدِيثٍ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ هِيَ وَاحِدَةٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ . وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ . وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا وَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلاَثًا وَأَنْكَرَ الزَّوْجُ وَقَالَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِهَا إِلاَّ فِي وَاحِدَةٍ اسْتُحْلِفَ الزَّوْجُ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ . وَذَهَبَ سُفْيَانُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ . وَأَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ . وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ .
Бизга Али ибн Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у деди: мен Айюбга: «Сен ал-Ҳасандан бошқа бирор киши «ишинг ўз қўлингда (дейиш)» (хусусида) у уч (талоғ)дир деганини биласанми?» дедим. У: «Йўқ, ал-Ҳасандан бошқа (йўқ),» деди. Сўнг у: «Аллоҳуммо, мағфират қил — фақат Қатода менга Касирдан — Ибн Самуранинг мавлоси — у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Уч,» деганларини ривоят қилгани мустасно,» деди. Айюб деди: мен Касир — Ибн Самуранинг мавлосини учратиб, ундан сўрадим, лекин у уни (бу ҳадисни) танимади. Мен Қатодага қайтиб, унга хабар бердим, у: «(Касир) унутган,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг Ҳаммод ибн Зайддан (қилган) ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Бизга Сулаймон ибн Ҳарб Ҳаммод ибн Зайддан шуни ривоят қилди, лекин у фақат Абу Ҳурайрадан мавқуф (саҳобий сўзи)дир, Абу Ҳурайра ҳадиси марфуъ (Набийга нисбатланган) сифатида маълум эмас,» деди. Али ибн Наср ҳофиз, ҳадис соҳиби эди. Илм аҳли «ишинг ўз қўлингда» (деган масалада) ихтилоф қилди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуд — «у биттадир,» дедилар. Бу тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит: «Ҳукм — у (аёл) ҳукм қилгани (кабидир),» дедилар. Ибн Умар: «Агар (эр аёлнинг) ишини унинг қўлига топширса, аёл ўзини уч (талоғ) қилса-ю, эр буни инкор қилиб: «Мен унинг ишини фақат битта (талоғ) учун қўлига топширган эдим,» деса, эрдан қасам ичирилади ва қасами билан бирга унинг сўзи (эътиборли) бўлади,» деди. Суфён ва Куфа аҳли Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига (амал қилдилар). Молик ибн Анас эса: «Ҳукм — у (аёл) ҳукм қилгани (кабидир),» деди. Бу Аҳмаднинг ҳам сўзидир. Ишоқ эса Ибн Умарнинг сўзига (амал қилди).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَرْنَاهُ أَفَكَانَ طَلاَقًا؟ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْخِيَارِ فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُمَا قَالاَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ . وَرُوِيَ عَنْهُمَا أَنَّهُمَا قَالاَ أَيْضًا وَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ وَإِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلاَ شَىْءَ . وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ . وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَثَلاَثٌ . وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ عَلِيٍّ رضى الله عنه .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Исмоил ибн Абу Холиддан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни (қолиш ёки ажралиш ўртасида) ихтиёрли қилдилар, биз эса у кишини ихтиёр қилдик. Бу талоғ бўлармиди? Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абуд-Дуҳодан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан шунинг мислини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ихтиёр (бериш) масаласида ихтилоф қилди. Умар ва Абдуллоҳ ибн Масъуддан: «Агар (аёл) ўзини ихтиёр қилса — бу бир бўйин (қайтариб бўлмайдиган) талоғдир,» деганлари ривоят қилинган. Улардан яна: «(Бу) битта (талоғ)дир, (эр) қайтариб олишга эга; агар эрини ихтиёр қилса — ҳеч нарса (бўлмайди),» деганлари ҳам ривоят қилинган. Алидан: «Агар ўзини ихтиёр қилса — бир бойин талоғдир, агар эрини ихтиёр қилса — битта (талоғ)дир, (эр) қайтариб олишга эга,» дегани ривоят қилинган. Зайд ибн Собит: «Агар эрини ихтиёр қилса — битта, агар ўзини ихтиёр қилса — уч (талоғ)дир,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва улардан кейингилардан бўлган илм ва фиқҳ аҳлининг кўпчилиги бу бобда Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига (амал қилди); бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Аҳмад ибн Ҳанбал эса Али (розияллаҳу анҳу)нинг сўзига (амал қилди).
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ سُكْنَى لَكِ وَلاَ نَفَقَةَ " . قَالَ مُغِيرَةُ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ لاَ نَدَعُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ أَمْ نَسِيَتْ . وَكَانَ عُمَرُ يَجْعَلُ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةَ . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا حُصَيْنٌ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَمُجَالِدٌ، قَالَ هُشَيْمٌ وَحَدَّثَنَا دَاوُدُ، أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً . وَفِي حَدِيثِ دَاوُدَ قَالَتْ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيُّ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالُوا لَيْسَ لِلْمُطَلَّقَةِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ زَوْجُهَا الرَّجْعَةَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلاَثًا لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَهَا السُّكْنَى وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا جَعَلْنَا لَهَا السُّكْنَى بِكِتَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ) قَالُوا هُوَ الْبَذَاءُ أَنْ تَبْذُوَ عَلَى أَهْلِهَا . وَاعْتَلَّ بِأَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ لَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّكْنَى لِمَا كَانَتْ تَبْذُو عَلَى أَهْلِهَا . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَّةِ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, Муғийрадан, у аш-Шаъбийдан (ривоят қилдики), у деди: Фотима бинт Қайс айтди: эрим мени Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида уч талоғ қилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга (уйдан) жой ҳам, нафақа ҳам йўқ,» дедилар. Муғийра деди: мен буни Иброҳимга эслатдим, у: «Умар деди: «Биз Аллаҳнинг Китобини ва Пайғамбаримиз (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннатини бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз — биз у (аёл) ёдлаганми ёки унутганми, билмаймиз,» деди,» деди. Умар унга (уйдан) жой ва нафақа берар эди. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн, Исмоил ва Мужолид хабар берди; Ҳушайм деди: бизга Довуд ҳам аш-Шаъбийдан ривоят қилди, у деди: мен Фотима бинт Қайс ҳузурига кириб, ундан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг у ҳақидаги ҳукмини сўрадим. У: «Эрим мени «баттата» (қатъий) талоғ қилди, мен у билан (уйдан) жой ва нафақа хусусида даъволашдим, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга на жой, на нафақа бердилар,» деди. Довуднинг ҳадисида: «(Набий) менга Ибн Умми Мактум уйида иддамни ўтказишни буюрдилар,» дегани (келган). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу баъзи илм аҳлининг сўзидир — улар орасида ал-Ҳасан ал-Басрий, Ато ибн Абу Рабоҳ ва аш-Шаъбий; шу (сўз) билан Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади. Улар: «Эри қайтариб олишга эга бўлмаса (уч талоғ қилса), талоғ қилинган аёлга на жой, на нафақа бор,» дедилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ва Абдуллоҳ — «Уч талоғ қилинган аёлга (уйдан) жой ва нафақа бор,» дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Унга жой бор, лекин нафақа йўқ,» дедилар. Бу Молик ибн Анас, ал-Лайс ибн Саъд ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий деди: «Биз унга жойни Аллаҳнинг Китобига биноан бердик; Аллаҳ таоло: «...уларни уйларидан чиқарманглар ва улар ҳам чиқмасинлар, магар очиқ бузуқлик (фоҳиша) қилсаларгина (мустасно),» (Талоғ сураси, 1) деди. Улар дедилар: «Бу (фоҳиша) — уй аҳлига қўполлик (бадзабонлик) қилишидир.» (Шофеий) Фотима бинт Қайсга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жой бермаганликларини, у уй аҳлига қўполлик қилгани сабабли эди, деб далил келтирди. Шофеий деди: «Унга нафақа ҳам йўқ — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Фотима бинт Қайс қиссасидаги ҳадиси сабабли.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ الأَحْوَلُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نَذْرَ لاِبْنِ آدَمَ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ عِتْقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ طَلاَقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ . وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَشُرَيْحٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الْمَنْصُوبَةِ إِنَّهَا تَطْلُقُ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا وَقَّتَ نُزِّلَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ إِذَا سَمَّى امْرَأَةً بِعَيْنِهَا أَوْ وَقَّتَ وَقْتًا أَوْ قَالَ إِنْ تَزَوَّجْتُ مِنْ كُورَةِ كَذَا فَإِنَّهُ إِنْ تَزَوَّجَ فَإِنَّهَا تَطْلُقُ . وَأَمَّا ابْنُ الْمُبَارَكِ فَشَدَّدَ فِي هَذَا الْبَابِ وَقَالَ إِنْ فَعَلَ لاَ أَقُولُ هِيَ حَرَامٌ . وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ تَزَوَّجَ لاَ آمُرُهُ أَنْ يُفَارِقَ امْرَأَتَهُ . وَقَالَ إِسْحَاقُ أَنَا أُجِيزُ فِي الْمَنْصُوبَةِ لِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَإِنْ تَزَوَّجَهَا لاَ أَقُولُ تَحْرُمُ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ . وَوَسَّعَ إِسْحَاقُ فِي غَيْرِ الْمَنْصُوبَةِ . وَذُكِرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ حَلَفَ بِالطَّلاَقِ أَنَّهُ لاَ يَتَزَوَّجُ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ هَلْ لَهُ رُخْصَةٌ بِأَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِ الْفُقَهَاءِ الَّذِينَ رَخَّصُوا فِي هَذَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِنْ كَانَ يَرَى هَذَا الْقَوْلَ حَقًّا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُبْتَلَى بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِهِمْ فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَرْضَ بِهَذَا فَلَمَّا ابْتُلِيَ أَحَبَّ أَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِهِمْ فَلاَ أَرَى لَهُ ذَلِكَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Омир ал-Аҳвал ривоят қилди, Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам боласига ўзи эга бўлмаган нарсада назр йўқ, ўзи эга бўлмаган нарсада (қул) озод қилиш йўқ ва ўзи эга бўлмаган нарсада талоғ йўқ,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу бобда Али, Муоз ибн Жабал, Жобир, Ибн Аббос ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқаларидан бўлган илм аҳлининг кўпчилигининг сўзидир; бу Али ибн Абу Толиб, Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ, Саид ибн ал-Мусайяб, ал-Ҳасан, Саид ибн Жубайр, Али ибн ал-Ҳусайн, Шурайҳ, Жобир ибн Зайд ва тобеинлардан бўлган бир неча фақиҳдан ривоят қилинган; шу (сўз) билан Шофеий ҳам айтади. Ибн Масъуддан: у «белгиланган (аёл)» ҳақида: «Албатта у талоғ бўлади,» дегани ривоят қилинган. Иброҳим ан-Нахаий, аш-Шаъбий ва бошқа илм аҳлидан: «Агар (эр) вақт белгиласа, (талоғ) тушади,» деганлари ривоят қилинган. Бу Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидир: агар (эр) муайян бир аёлни номма-ном айтса, ёки вақт белгиласа, ёки «Фалон шаҳардан уйлансам (талоғ)» деса — агар уйланса, у талоғ бўлади. Ибн ал-Муборак эса бу бобда қаттиқлик қилиб: «Агар (шундай) қилса, мен «у (хотин) ҳаром» демайман,» деди. Аҳмад: «Агар уйланса, мен унга хотинидан ажралишни буюрмайман,» деди. Ишоқ: «Мен «белгиланган (аёл)» ҳақида Ибн Масъуд ҳадиси сабабли (талоғни) жоиз санайман; агар унга уйланса эса, мен «хотини унга ҳаром бўлди» демайман,» деди. Ишоқ «белгиланмаган (аёл)» хусусида кенгчилик берди. Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, ундан талоғ билан уйланмасликка қасам ичиб, сўнг уйланиш истаги пайдо бўлган киши ҳақида — бу масалада рухсат берган фақиҳларнинг сўзига амал қилишга рухсати борми, деб сўралганда, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак: «Агар у бу масалага дуч келишидан олдин бу сўзни ҳақ деб билган бўлса, уларнинг сўзига амал қилиши мумкин; аммо ким буни қабул қилмаса-ю, синовга дуч келгач уларнинг сўзига амал қилишни хоҳласа, мен буни унга (жоиз) деб кўрмайман,» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُظَاهِرُ بْنُ أَسْلَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " طَلاَقُ الأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ " . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَنْبَأَنَا مُظَاهِرٌ، بِهَذَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُظَاهِرِ بْنِ أَسْلَمَ وَمُظَاهِرٌ لاَ نَعْرِفُ لَهُ فِي الْعِلْمِ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, Ибн Журайждан, у деди: менга Музоҳир ибн Аслам ривоят қилди, у деди: менга ал-Қосим ривоят қилди, Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилиб), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Чўрининг талоғи икки талоғдир ва унинг иддаси икки ҳайздир,» дедилар. Муҳаммад ибн Яҳё деди: бизга Абу Осим ривоят қилди, у деди: бизга Музоҳир шуни хабар берди. У (Абу Исо) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оиша ҳадиси ғарибдир, биз уни марфуъ (Набийга нисбатланган) сифатида фақат Музоҳир ибн Аслам ҳадисидан биламиз, Музоҳирнинг эса бу ҳадисдан бошқа илмда (ривоятини) билмаймиз. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқаларидан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир; бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَجَاوَزَ اللَّهُ لأُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَكَلَّمْ بِهِ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِالطَّلاَقِ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ حَتَّى يَتَكَلَّمَ بِهِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ менинг умматим кўнглидан кечирган нарсаларни — токи уни сўзламаган ёки амал қилмаган экан — кечирди (авф қилди),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир: киши кўнглидан талоғни ўтказса, токи уни сўзламагунча ҳеч нарса (талоғ) бўлмайди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَرْدَكَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ مَاهَكَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ حَبِيبِ بْنِ أَرْدَكَ الْمَدَنِيُّ وَابْنُ مَاهَكَ هُوَ عِنْدِي يُوسُفُ بْنُ مَاهَكَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, Абдураҳмон ибн Ардакдан, у Атодан, у Ибн Моҳакдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (нарса борки), уларнинг жиддийси ҳам жиддий, ҳазили ҳам жиддийдир: никоҳ, талоғ ва (талоғдан) қайтиб олиш (ражъат),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқаларидан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир. Абу Исо деди: Абдураҳмон — у Ибн Ҳабиб ибн Ардак ал-Маданийдир, Ибн Моҳак эса менинг назаримда Юсуф ибн Моҳакдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَهُوَ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، أَنَّهَا اخْتَلَعَتْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم - أَوْ أُمِرَتْ - أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الرُّبَيِّعِ الصَّحِيحُ أَنَّهَا أُمِرَتْ أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, Суфёндан, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдураҳмон — у оли Талҳанинг мавлосидир — хабар берди, Сулаймон ибн Ясордан, у ар-Рубаййиъ бинт Муаввиз ибн Афро (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида хулъ (мол бериб ажрашиш)ни амалга оширди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга — ёки унга (бошқа бири) — бир ҳайз билан иддасини ўтказишни буюрдилар. У (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ар-Рубаййиъ ҳадисининг саҳиҳи шуки, унга бир ҳайз билан иддасини ўтказиш буюрилган.
أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ، أَنْبَأَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِدَّةِ الْمُخْتَلِعَةِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثُ حِيَضٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ حَيْضَةٌ . قَالَ إِسْحَاقُ وَإِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى هَذَا فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдурраҳим ал-Бағдодий хабар берди, бизга Али ибн Баҳр хабар берди, бизга Ҳишом ибн Юсуф хабар берди, у Маъмардан, у Амр ибн Муслимдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Собит ибн Қайснинг хотини Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ўз эридан хулъ (мол бериб ажралиш)ни сўради. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга бир ҳайз (муддати) билан идда сақлашни буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли хулъ қилган аёлнинг иддаси ҳақида ихтилоф қилишган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли: хулъ қилган аёлнинг иддаси талоқ қилинган аёлнинг иддасидек уч ҳайздир, дейишди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли: хулъ қилган аёлнинг иддаси бир ҳайздир, дейишди. Ишоқ деди: агар кимдир шу (қараш)га мойил бўлса, бу кучли мазҳабдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُزَاحِمُ بْنُ ذَوَّادِ بْنِ عُلْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمُخْتَلِعَاتُ هُنَّ الْمُنَافِقَاتُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ . وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا مِنْ غَيْرِ بَأْسٍ لَمْ تَرِحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ "
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Музоҳим ибн Заввод ибн Улба ривоят қилди, у отасидан, у Лайсдан, у Абул-Хаттобдан, у Абу Зуръадан, у Абу Идрисдан, у Савбон (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Хулъ сўровчи аёллар — мунофиқалардир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўналишдан ғарибдир ва унинг исноди кучли эмас. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у: «Қайси бир аёл сабабсиз эридан хулъ қилса, жаннат ҳидини топмайди,» дедилар.
أَنْبَأَنَا بِذَلِكَ بُنْدَارٌ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ أَنْبَأَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ ثَوْبَانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلاَقًا مِنْ غَيْرِ بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ عَنْ ثَوْبَانَ . وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَيُّوبَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Буни бизга Бундор хабар берди, бизга Абдулваҳҳоб хабар берди, бизга Айюб хабар берди, у Абу Қилобадан, у ўзига (ҳадисни) сўзлаб берган кишидан, у Савбон (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир аёл сабабсиз эридан талоқ сўраса, жаннат ҳиди унга ҳаром бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абу Асмодан, у Савбондан ҳам ривоят қилинади. Баъзилар уни Айюбдан шу иснод билан ривоят қилиб, уни (Набийга) кўтармаганлар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَرْأَةَ كَالضِّلَعِ إِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهَا كَسَرْتَهَا وَإِنْ تَرَكْتَهَا اسْتَمْتَعْتَ بِهَا عَلَى عِوَجٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, бизга Ибн Шиҳобнинг жияни ривоят қилди, у амакисидан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, аёл қовурғага ўхшайди: агар уни тўғриламоқчи бўлсанг, синдириб қўясан; агар уни (ўз ҳолига) қўйсанг, ундаги қийшиқлик билан ундан баҳраманд бўласан,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Зарр, Самура ва Оишадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси шу йўналишдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنْبَأَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ تَحْتِي امْرَأَةٌ أُحِبُّهَا وَكَانَ أَبِي يَكْرَهُهَا فَأَمَرَنِي أَبِي أَنْ أُطَلِّقَهَا فَأَبَيْتُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلِّقِ امْرَأَتَكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ривоят қилди, бизга Ибн ал-Муборак хабар берди, бизга Ибн Абу Зиъб хабар берди, у ал-Ҳорис ибн Абдурраҳмондан, у Ҳамза ибн Абдуллоҳ ибн Умардан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Менинг қўл остимда мен севадиган бир хотин бор эди, отам эса уни ёқтирмасди. Шунда отам менга уни талоқ қилишни буюрди, мен эса бош тортдим. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га айтдим, у: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, хотинингни талоқ қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат Ибн Абу Зиъбнинг ҳадисидан биламиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَسْأَلُ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَكْتَفِئَ مَا فِي إِنَائِهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказиб (ривоят қилдики), у: «Аёл ўз опа-синглисининг талоқ қилинишини, унинг идишидаги нарсани ўзига ағдариб олиш учун сўрамасин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Умму Саламадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، أَنْبَأَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ طَلاَقٍ جَائِزٌ إِلاَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ . وَعَطَاءُ بْنُ عَجْلاَنَ ضَعِيفٌ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ لاَ يَجُوزُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْتُوهًا يُفِيقُ الأَحْيَانَ فَيُطَلِّقُ فِي حَالِ إِفَاقَتِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ас-Санъоний ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия ал-Фазорий хабар берди, у Ато ибн Ажлондан, у Икрима ибн Холид ал-Махзумийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳар бир талоқ жоиздир, фақат ақли енгилган жиннининг талоқи бундан мустасно,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Ато ибн Ажлоннинг ҳадиси орқали марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда биламиз. Ато ибн Ажлон эса заиф, ҳадиси эътибордан тушган (рови)дир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандирки, ақли енгилган жиннининг талоқи жоиз эмас, фақат баъзан ҳушига келадиган жинни бўлиб, ҳушига келган ҳолатида талоқ қилса, бундан мустасно.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ شَبِيبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّاسُ وَالرَّجُلُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ مَا شَاءَ أَنْ يُطَلِّقَهَا وَهِيَ امْرَأَتُهُ إِذَا ارْتَجَعَهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ وَإِنْ طَلَّقَهَا مِائَةَ مَرَّةٍ أَوْ أَكْثَرَ حَتَّى قَالَ رَجُلٌ لاِمْرَأَتِهِ وَاللَّهِ لاَ أُطَلِّقُكِ فَتَبِينِي مِنِّي وَلاَ آوِيكِ أَبَدًا . قَالَتْ وَكَيْفَ ذَاكَ قَالَ أُطَلِّقُكِ فَكُلَّمَا هَمَّتْ عِدَّتُكِ أَنْ تَنْقَضِيَ رَاجَعْتُكِ . فَذَهَبَتِ الْمَرْأَةُ حَتَّى دَخَلَتْ عَلَى عَائِشَةَ فَأَخْبَرَتْهَا فَسَكَتَتْ عَائِشَةُ حَتَّى جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْهُ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى نَزَلَ الْقُرْآنُ : ( الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ) قَالَتْ عَائِشَةُ فَاسْتَأْنَفَ النَّاسُ الطَّلاَقَ مُسْتَقْبَلاً مَنْ كَانَ طَلَّقَ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ طَلَّقَ . حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَعْلَى بْنِ شَبِيبٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Яъло ибн Шабиб ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Одамлар (шундай эди): киши хотинини хоҳлаганча талоқ қилаверарди ва аёл идда ичида эканида уни қайтариб олса, барибир унинг хотини бўлаверарди, гарчи уни юз марта ёки ундан кўп талоқ қилса ҳам. Ҳатто бир киши хотинига: «Валлоҳи, мен сени талоқ қилиб мендан бутунлай ажралиб кетишингга ҳам, абадий ўзимга қабул қилишимга ҳам йўл қўймайман,» деди. Аёл: «Бу қандай бўлади?» деди. У: «Сени талоқ қиламан, идда муддатинг тугашга яқинлашганда эса қайтариб оламан,» деди. Шунда у аёл бориб Оиша (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурига кирди ва унга (буни) хабар қилди. Оиша жим турди, токи Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келдилар ва у (Оиша) буни унга хабар қилди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жим турдилар, токи Қуръон нозил бўлди: «Талоқ икки мартадир; сўнг ё яхшилик билан ушлаб қолиш, ё гўзаллик билан қўйиб юборишдир» (Бақара сураси, 229). Оиша деди: шундан кейин одамлар — талоқ қилгани ҳам, талоқ қилмагани ҳам — талоқни бошқатдан (янги ҳисоб билан) бошладилар. Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан шу ҳадиснинг мазмунидаги ўхшашини (ривоят қилди), лекин унда Оишадан деб зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу Яъло ибн Шабибнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِي السَّنَابِلِ بْنِ بَعْكَكٍ، قَالَ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِثَلاَثَةٍ وَعِشْرِينَ أَوْ خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ يَوْمًا فَلَمَّا تَعَلَّتْ تَشَوَّفَتْ لِلنِّكَاحِ فَأُنْكِرَ عَلَيْهَا ذَلِكَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " إِنْ تَفْعَلْ فَقَدْ حَلَّ أَجَلُهَا " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي السَّنَابِلِ حَدِيثٌ مَشْهُورٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَلاَ نَعْرِفُ لِلأَسْوَدِ سَمَاعًا مِنْ أَبِي السَّنَابِلِ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ لاَ أَعْرِفُ أَنَّ أَبَا السَّنَابِلِ عَاشَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْحَامِلَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا إِذَا وَضَعَتْ فَقَدْ حَلَّ التَّزْوِيجُ لَهَا وَإِنْ لَمْ تَكُنِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ تَعْتَدُّ آخِرَ الأَجَلَيْنِ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Муҳаммад ривоят қилди, бизга Шайбон ривоят қилди, у Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Абус-Санобил ибн Баъкак (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Субайъа эри вафотидан кейин йигирма уч ёки йигирма беш кун ўтиб (фарзанд) туғди. Тузалгач, никоҳга мойиллик билдирди, шунда буни унга (хато деб) инкор қилишди. Буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га зикр қилишди, у: «Агар шундай қилса (турмушга чиқса), унинг муддати аллақачон тўлган,» дедилар. Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ривоят қилди, бизга Шайбон ривоят қилди, у Мансурдан шунга ўхшашини (ривоят қилди). (Термизий) деди: бу бобда Умму Саламадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абус-Санобилнинг ҳадиси шу йўналишдан машҳур ҳадисдир. Биз ал-Асваднинг Абус-Санобилдан (бевосита) эшитганини билмаймиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «Абус-Санобил Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кейин яшаганини билмайман,» деганини эшитдим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандирки, эри вафот этган ҳомиладор аёл (фарзанд) туғса, идда муддати тугамаган бўлса ҳам, унга турмушга чиқиш ҳалол бўлади. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли: у икки муддатнинг охиригача (туғиш ва тўрт ой ўн куннинг кечроғигача) идда сақлайди, дейишди. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، وَابْنَ، عَبَّاسٍ وَأَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ تَذَاكَرُوا الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا الْحَامِلَ تَضَعُ عِنْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَعْتَدُّ آخِرَ الأَجَلَيْنِ . وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بَلْ تَحِلُّ حِينَ تَضَعُ . وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي يَعْنِي أَبَا سَلَمَةَ فَأَرْسَلُوا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ قَدْ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِيَسِيرٍ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Яҳё ибн Саиддан, у Сулаймон ибн Ясордан (ривоят қилдики), Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон эри вафот этган ҳомиладор аёл — эри вафот этган пайтда (фарзанд) туғса (қандай бўлиши) ҳақида ўзаро музокара қилдилар. Ибн Аббос: «У икки муддатнинг охиригача идда сақлайди,» деди. Абу Салама эса: «Йўқ, туғиши билан у (идда) ҳалол бўлади,» деди. Абу Ҳурайра: «Мен жияним биланман,» деди, яъни Абу Салама билан. Шунда улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари Умму Салама (розияллаҳу анҳо)га (киши) юборишди. У: «Субайъа ал-Асламийя эри вафотидан кўп ўтмай (фарзанд) туғди, сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўради, у эса унга турмушга чиқишни буюрдилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، أَنْبَأَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الأَحَادِيثِ الثَّلاَثَةِ، قَالَ قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَدَعَتْ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةُ خَلُوقٍ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ بِهِ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا " .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ибн Исо ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у Ҳумайд ибн Нофедан, у Зайнаб бинт Абу Саламадан (ривоят қилдики), у (Зайнаб) унга шу учта ҳадисни хабар қилди. (Рови) деди: Зайнаб деди: мен отаси Абу Суфён ибн Ҳарб вафот этганида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотини Умму Ҳабиба (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдим. У халуқ деб аталувчи сариқлик аралашган ёки бошқа бир хушбўйликни келтирди-да, уни бир чўрига сурди, сўнг уни ёноқларига тегизди. Сўнг деди: «Валлоҳи, менга хушбўйликнинг ҳожати йўқ, фақат мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: ‹Аллаҳга ва охират кунига имон келтирган аёлга марҳум учун уч кундан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас, фақат эри учун тўрт ой ўн кун бундан мустасно,› деганларини эшитганман,» деди.
قَالَتْ زَيْنَبُ فَدَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي فِي الطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا " .
Зайнаб деди: мен Зайнаб бинт Жаҳш (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурига акаси вафот этганида кирдим. У хушбўйлик келтириб, ундан (ўзига) сурди, сўнг деди: «Валлоҳи, менга хушбўйликнинг ҳожати йўқ, фақат мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: ‹Аллаҳга ва охират кунига имон келтирган аёлга марҳум учун уч кечадан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас, фақат эри учун тўрт ой ўн кун бундан мустасно,› деганларини эшитганман,» деди.
قَالَتْ زَيْنَبُ وَسَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَفَنَكْحَلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ " مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ " لاَ " . ثُمَّ قَالَ " إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ فُرَيْعَةَ بِنْتِ مَالِكٍ أُخْتِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَحَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْنَبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . - وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا تَتَّقِي فِي عِدَّتِهَا الطِّيبَ وَالزِّينَةَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Зайнаб деди: мен онам Умму Салама (розияллаҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, қизимнинг эри вафот этди, унинг кўзлари оғриб қолди, унга сурма қўйсак бўладими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки ёки уч марта: «Йўқ,» дедилар — ҳар гал: «Йўқ,» деб. Сўнг: «Бу фақат тўрт ой ўн кундир. Ҳолбуки, сизлардан бирингиз жоҳилиятда бир йил ўтгач (азаси тугаганлигини билдириб) тезак отарди,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид ал-Худрийнинг синглиси Фурайъа бинт Молик ва Ҳафса бинт Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Зайнабнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноандирки, эри вафот этган аёл ўз иддасида хушбўйлик ва зийнатдан сақланади. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الْبَيَاضِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُظَاهِرِ يُوَاقِعُ قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ قَالَ " كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا وَاقَعَهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ فَعَلَيْهِ كَفَّارَتَانِ . وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Муҳаммад ибн Амр ибн Атодан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Салама ибн Сахр ал-Баёзий (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), зиҳор қилган (хотинини онасининг белидек ҳаром қилган) сўнг каффарот тўлашдан олдин яқинлик қилган киши ҳақида у: «Бир каффарот (кифоя қилади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, бу Суфён ас-Саврий, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилар: агар каффарот тўлашдан олдин унга яқинлик қилса, унга икки каффарот лозим бўлади, дедилар. Бу Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг сўзидир.
أَنْبَأَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ ظَاهَرْتُ مِنْ زَوْجَتِي فَوَقَعْتُ عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ أُكَفِّرَ . فَقَالَ " وَمَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ " . قَالَ رَأَيْتُ خُلْخَالَهَا فِي ضَوْءِ الْقَمَرِ . قَالَ " فَلاَ تَقْرَبْهَا حَتَّى تَفْعَلَ مَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс хабар берди, бизга ал-Фазл ибн Мусо хабар берди, у Маъмардан, у ал-Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), бир киши хотинидан зиҳор қилиб, сўнг унга яқинлик қилган ҳолда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келди ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен хотинимдан зиҳор қилдим, сўнг каффарот тўлашдан олдин унга яқинлик қилдим,» деди. У: «Аллаҳ сенга раҳм қилсин, сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Ой нурида унинг оёқ билагузукларини кўриб қолдим,» деди. У: «Ундай бўлса, Аллаҳ сенга буюрган нарсани адо этмагунингча унга яқинлашма,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَنْبَأَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْخَزَّازُ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، أَنْبَأَنَا أَبُو سَلَمَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، أَنَّ سَلْمَانَ بْنَ صَخْرٍ الأَنْصَارِيَّ، أَحَدَ بَنِي بَيَاضَةَ جَعَلَ امْرَأَتَهُ عَلَيْهِ كَظَهْرِ أُمِّهِ حَتَّى يَمْضِيَ رَمَضَانُ فَلَمَّا مَضَى نِصْفٌ مِنْ رَمَضَانَ وَقَعَ عَلَيْهَا لَيْلاً فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَعْتِقْ رَقَبَةً " . قَالَ لاَ أَجِدُهَا . قَالَ " فَصُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ " . قَالَ لاَ أَسْتَطِيعُ . قَالَ " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . قَالَ لاَ أَجِدُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِفَرْوَةَ بْنِ عَمْرٍو " أَعْطِهِ ذَلِكَ الْعَرَقَ " . وَهُوَ مِكْتَلٌ يَأْخُذُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا أَوْ سِتَّةَ عَشَرَ صَاعًا فَقَالَ " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . يُقَالُ سَلْمَانُ بْنُ صَخْرٍ وَيُقَالُ سَلَمَةُ بْنُ صَخْرٍ الْبَيَاضِيُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ .
Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, бизга Ҳорун ибн Исмоил ал-Хаззоз хабар берди, бизга Али ибн ал-Муборак хабар берди, бизга Яҳё ибн Абу Касир хабар берди, бизга Абу Салама ва Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбон хабар бердики, Бани Баёза (қабиласи)дан бўлган Салмон ибн Сахр ал-Ансорий хотинини Рамазон ўтгунича ўзига онасининг белидек (ҳаром) қилиб қўйди. Рамазоннинг ярми ўтганида тунда унга яқинлик қилиб қўйди. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб, буни унга зикр қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Бир қул озод қил,» дедилар. У: «(Қул) топа олмайман,» деди. У: «Ундай бўлса, икки ой кетма-кет рўза тут,» дедилар. У: «Буни уддалай олмайман,» деди. У: «Олтмиш мискинга таом едир,» дедилар. У: «Топа олмайман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фарва ибн Амрга: «Унга ана ўша арақ (саватдаги хурмо)ни бер,» дедилар — у ўн беш ёки ўн олти сў сиғадиган катта сават эди — ва: «Олтмиш мискинга таом едир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. (Ровининг номи) Салмон ибн Сахр дейилади, Салама ибн Сахр ал-Баёзий ҳам дейилади. Зиҳор каффароти ҳақида илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ الْبَصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ وَحَرَّمَ فَجَعَلَ الْحَرَامَ حَلاَلاً وَجَعَلَ فِي الْيَمِينِ كَفَّارَةً . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي مُوسَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ دَاوُدَ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم . مُرْسَلاً . وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ . وَالإِيلاَءُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ الرَّجُلُ أَنْ لاَ يَقْرُبَ امْرَأَتَهُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَأَكْثَرَ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ يُوقَفُ فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ وَإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ بَائِنَةٌ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Қазаъа ал-Басрий ривоят қилди, бизга Маслама ибн Алқама хабар берди, бизга Довуд ибн Али хабар берди, у Омирдан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хотинларидан ийло қилдилар (яқинлик қилмасликка қасам ичдилар) ва (айрим нарсани) ҳаром қилдилар; сўнг ҳаромни ҳалол қилдилар ва қасам учун каффарот адо этдилар. (Термизий) деди: бу бобда Анас ва Абу Мусодан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Маслама ибн Алқаманинг Довуддан (қилган) ҳадисини Али ибн Мушир ва бошқалар Довуддан, у аш-Шаъбийдан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани туширган) ҳолда ривоят қилганлар ва унда Масруқдан, у Оишадан дегани йўқ. Бу Маслама ибн Алқаманинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Ийло — кишининг хотинига тўрт ой ёки ундан ортиқ яқинлашмасликка қасам ичишидир. Илм аҳли бу ҳақда тўрт ой ўтганда (қандай бўлиши) борасида ихтилоф қилишган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли: тўрт ой ўтганда у тўхтатиб қўйилади, ё (хотинига) қайтади, ё талоқ қилади, дейишди. Бу Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли: тўрт ой ўтса, бу бир бўйин (қайтариб бўлмайдиган) талоқ бўлади, дейишди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ . فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ . قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ . فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ . قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ . فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ النُّور : (وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ) حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَ الآيَاتِ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ . فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا . ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ . قَالَ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ . ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ . ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Саид ибн Жубайрдан (ривоят қилдики), у деди: Мусъаб ибн аз-Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лиъон қилган (эр-хотинни лаънатлашиб қасам ичган) иккиси ҳақида — улар ажратиладими, деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим. Шунда ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг уйига бордим ва ундан (кириш) изни сўрадим. Менга: «У ухламоқда,» дейишди. Лекин у менинг сўзимни эшитиб қолиб: «Ибн Жубайрми? Кир, сени фақат бир ҳожат келтиргандир,» деди. (Саид) деди: мен кирдим, у эса ўз уловининг эгар-тўшагини тўшаб ўтирган экан. Мен: «Эй Абу Абдурраҳмон, лиъон қилган иккиси ажратиладими?» дедим. У: «Субҳоналлоҳ, ҳа! Бу ҳақда биринчи сўраган киши фалончининг ўғли фалончи эди. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб: ‹Эй Аллаҳнинг Расули, агар биримиз хотинини фоҳиша иш устида кўрса, нима қилсин? Агар гапирса, улкан иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан иш устида жим турган бўлади,› деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Шундан кейин у (яна) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га келиб: ‹Мен сиздан сўраган нарсага (ўзим) дучор бўлдим,› деди. Шунда Аллаҳ Нур сурасидаги мана шу оятларни нозил қилди: ‹Хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар...› — то оятлар охиригача. Сўнг у (Набий) кишини чақириб, унга оятларни тиловат қилдилар, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан жўнатган Зот ҳақи, мен у ҳақда ёлғон гапирмадим,› деди. Сўнг аёлга (қайтиб), унга ҳам ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан жўнатган Зот ҳақи, у рост гапирмади,› деди. Сўнг эрдан бошладилар: у тўрт марта — Аллаҳ номи билан, мен ростгўйларданман, деб гувоҳлик берди, бешинчисида — агар ёлғончилардан бўлсам, Аллаҳнинг лаънати менга бўлсин, деб. Сўнг аёлга (қайтиб), у тўрт марта — Аллаҳ номи билан, у ёлғончилардандир, деб гувоҳлик берди, бешинчисида — агар у ростгўйлардан бўлса, Аллаҳнинг ғазаби менга бўлсин, деб. Сўнг у (Набий) иккисини ажратдилар,› деди. (Термизий) деди: бу бобда Саҳл ибн Саъд, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ҳузайфадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир.
أَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ، أَنْبَأَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لاَعَنَ رَجُلٌ امْرَأَتَهُ وَفَرَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالأُمِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Қутайба хабар берди, бизга Молик ибн Анас, Нофедан, у Ибн Умардан хабар берди. У деди: Бир киши хотини билан лиан қилди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларнинг орасини ажратдилар ҳамда болани онага қўшдилар (олтирдилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадис устидадир.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، أَنْبَأَنَا مَعْنٌ، أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ وَأَنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا حَتَّى إِذَا كَانَ بِطَرَفِ الْقَدُومِ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ . قَالَتْ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْ لِي مَسْكَنًا يَمْلِكُهُ وَلاَ نَفَقَةً . قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَتْ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ نَادَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَمَرَ بِي فَنُودِيتُ لَهُ فَقَالَ " كَيْفَ قُلْتِ " . قَالَتْ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ لَهُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي قَالَ " امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ " . قَالَتْ فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا . قَالَتْ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَاتَّبَعَهُ وَقَضَى بِهِ . أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنْبَأَنَا سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا لِلْمُعْتَدَّةِ أَنْ تَنْتَقِلَ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَعْتَدَّ حَيْثُ شَاءَتْ وَإِنْ لَمْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън хабар берди, бизга Молик, Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужрадан, у ўз аммаси Зайнаб бинт Каъб ибн Ужрадан хабар бердики, Фурайъа бинт Молик ибн Синон — у Абу Саид ал-Худрийнинг синглиси эди — унга шуни хабар бердики: у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, Бану Худра ичидаги ўз хонадонига қайтиши мумкинми, деб сўради. Унинг эри қочиб кетган қулларини қидириб чиққан, Қадум чеккасига етганида уларга етиб олган, улар эса уни ўлдириб қўйишган эди. У деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ўз хонадонимга қайтишимни сўрадим, чунки эрим менга ўзига қарашли турар жой ҳам, нафақа ҳам қолдирмаган эди.» У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У деди: «Шунда мен қайтиб кетдим. Ҳужрада — ёки масжидда — бўлганимда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени чақирдилар — ёки мен ҳақимда буюрдилар, мен у зотнинг олдиларига чақирилдим. У: «Қандай дединг?» дедилар. У деди: Мен ўзимга эрим ҳақида айтиб берган воқеани у зотга такрорлаб бердим. У: «Идда муддатинг тугагунча ўз уйингда қол,» дедилар.» У деди: «Шунда мен у ерда тўрт ою ўн кун идда сақладим.» У деди: «Усмон (замонида) менга одам юбориб, бу ҳақда сўради, мен унга хабар бердим, у эса унга эргашиб, шунга ҳукм қилди.» Бизга Муҳаммад ибн Башшор хабар берди, бизга Яҳё ибн Саид хабар берди, бизга Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужра хабар берди ва шу мазмунда бунинг ўхшашини зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадис устидадир; улар идда сақлаётган аёлнинг идда муддати тугамагунча эри уйидан кўчиб чиқишини жоиз кўрмаганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли эса: аёл эрининг уйида идда сақламаса-да, хоҳлаган жойида идда сақлаши мумкин, деганлар. Абу Исо (Термизий) деди: биринчи сўз саҳиҳроқдир.