حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُورًا وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مَوْقُوفًا . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ تُؤْخَذُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ فِي كُلِّ سَنَةٍ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَرَأَوْا أَنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى الْعَاقِلَةِ . وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ الْعَاقِلَةَ قَرَابَةُ الرَّجُلِ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الدِّيَةُ عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْعَصَبَةِ يُحَمَّلُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ رُبُعَ دِينَارٍ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى نِصْفِ دِينَارٍ فَإِنْ تَمَّتِ الدِّيَةُ وَإِلاَّ نُظِرَ إِلَى أَقْرَبِ الْقَبَائِلِ مِنْهُمْ فَأُلْزِمُوا ذَلِكَ .
Бизга Али ибн Саид ал-Киндий ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зоида хабар берди, ал-Ҳажжождан, у Зайд ибн Жубайрдан, у Хишф ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ибн Масъуддан эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хато (қотиллик) диятини йигирма бинт махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирма эркак ибн махоз (бир ёшли эркак туя), йигирма бинт лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирма жазаъа (тўрт ёшли туя) ва йигирма ҳиққа (уч ёшли туя) деб ҳукм қилдилар. У деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Бизга Абу Ҳишом ар-Рифўий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зоида ва Абу Холид ал-Аҳмар ал-Ҳажжож ибн Артоадан шунга ўхшаш (ривоят) хабар берди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадисини биз марфуъ (Пайғамбарга етказилган) ҳолда фақат шу йўл билан биламиз; у Абдуллоҳдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга кетганлар; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳли дият уч йил ичида олинишига, ҳар йили диятнинг учдан бири (олинишига) иттифоқ қилганлар ва хато дияти оқила (айбдорнинг ота томонидаги қариндошлари)нинг зиммасида бўлишини кўрганлар. Баъзилари оқила кишининг ота томонидаги қариндошлари, деб кўрдилар. Бу Молик ва Шофеъийнинг сўзидир. Баъзилари айтди: дият асаба (қариндошлар)дан аёллар ва болалардан бошқа эркакларнинг зиммасидадир; улардан ҳар бир эркакка тўртдан бир динор юкланади. Баъзилари ярим диноргача (юкланади) дедилар; агар дият тўлса (етса, шу), бўлмаса энг яқин қабилаларга қаралади ва шу (тўлов) уларга лозим қилинади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ، وَهُوَ ابْنُ هِلاَلٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَإِنْ شَاءُوا أَخَذُوا الدِّيَةَ وَهِيَ ثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً وَمَا صَالَحُوا عَلَيْهِ فَهُوَ لَهُمْ " . وَذَلِكَ لِتَشْدِيدِ الْعَقْلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Аҳмад ибн Саид ад-Доримий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаббон — у Ибн Ҳилол — хабар берди, бизга Муҳаммад ибн Рошид ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн Мусо хабар берди, Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, у ўлдирилганнинг эгаларига (ворисларига) топширилади: агар хоҳласалар, (қасос олиб) ўлдирадилар, агар хоҳласалар, дият оладилар — у ўттиз ҳиққа, ўттиз жазаъа ва қирқ халифа (ҳомиладор туя)дир. Улар нимага сулҳ қилсалар, у уларникидир,» дедилар. Бу (қонни тўкишдаги) жазони қаттиқлаштириш учундир. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ جَعَلَ الدِّيَةَ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳонеъ ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Муслим ат-Тоифий ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у зот диятни ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгилаганлар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الدِّيَةَ عَشَرَةَ آلاَفٍ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ أَعْرِفُ الدِّيَةَ إِلاَّ مِنَ الإِبِلِ وَهِيَ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ أَوْ قِيمَتُهَا .
Бизга Саид ибн Абдураҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди), аммо унда «Ибн Аббосдан» деб зикр қилмади; Ибн Уяйнанинг ҳадисида бундан кўпроқ сўз бор. Абу Исо (Термизий) деди: Биз бу ҳадисда «Ибн Аббосдан» деб Муҳаммад ибн Муслимдан бошқа ҳеч кимнинг зикр қилганини билмаймиз. Баъзи илм аҳлининг амали шу ҳадисга биноандир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли дият ўн минг (дирҳам), деб кўрдилар; бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Шофеъий: «Мен диятни фақат туядан деб биламан; у юзта туя ёки унинг қийматидир,» деди.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فِي الْمَوَاضِحِ خَمْسٌ خَمْسٌ " . قال أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَنَّ فِي الْمُوضِحَةِ خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ хабар берди, бизга Ҳусайн ал-Муъаллим хабар берди, Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мавозиҳ (суякка етган яралар)да беш-бештадан (туя дият бор),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳлининг амали шунга биноандир; бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир — музиҳада (суякка етган ярада) туядан бештаси (дият) бордир.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " دِيَةُ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Абу Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Фазл ибн Мусо ривоят қилди, Ҳусайн ибн Воқиддан, у Язид ибн Амр ан-Наҳвийдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қўл ва оёқ бармоқларининг дияти тенг: ҳар бир бармоқ учун ўнта туя,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Мусо ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳлининг амали шунга биноандир; шуни Суфён, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ " . يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ва Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Шуъба ривоят қилди, Қатодадан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у зот: «Бу ва бу тенг,» дедилар — яъни жимжилоқ ва бош бармоқни (назарда тутдилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا أَبُو السَّفَرِ، قَالَ دَقَّ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ سِنَّ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَاسْتَعْدَى عَلَيْهِ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لِمُعَاوِيَةَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ هَذَا دَقَّ سِنِّي . قَالَ مُعَاوِيَةُ إِنَّا سَنُرْضِيكَ وَأَلَحَّ الآخَرُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَأَبْرَمَهُ فَلَمْ يُرْضِهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ شَأْنَكَ بِصَاحِبِكَ . وَأَبُو الدَّرْدَاءِ جَالِسٌ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ رَجُلٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ فِي جَسَدِهِ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً " . قَالَ الأَنْصَارِيُّ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي . قَالَ فَإِنِّي أَذَرُهَا لَهُ . قَالَ مُعَاوِيَةُ لاَ جَرَمَ لاَ أُخَيِّبُكَ . فَأَمَرَ لَهُ بِمَالٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَلاَ أَعْرِفُ لأَبِي السَّفَرِ سَمَاعًا مِنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ الثَّوْرِيُّ .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, бизга Юнус ибн Абу Ишоқ ривоят қилди, бизга Абус-Сафар ривоят қилди, у деди: Қурайшдан бир киши ансорлардан бир кишининг тишини синдирди. (Ансорий) Муовиядан у (киши) устидан дод сўради ва Муовияга: «Эй амирул-мўминин, бу киши менинг тишимни синдирди,» деди. Муовия: «Биз сени рози қиламиз,» деди. Бошқаси (ансорий) Муовияга қаттиқ туриб олди ва уни безор қилди, аммо (Муовия) уни рози қила олмади. Шунда Муовия унга: «Шеригингни (қасосни) ўзинг билан (ҳал қил),» деди. Абуд-Дардо унинг ёнида ўтирган эди. Абуд-Дардо деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Танасига бирор нарса (зиён) етказилиб, уни (қасосини) садақа қилган (кечирган) ҳар бир кишини, албатта, Аллаҳ шу билан бир даража кўтаради ва шу билан ундан бир хатосини туширади,» деганларини эшитдим. Ансорий: «Сен буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитдингми?» деди. У: «Буни қулоқларим эшитди ва қалбим ёдда сақлади,» деди. (Ансорий): «Унда мен буни унга (кечириб) қолдираман,» деди. Муовия: «Албатта, сени маҳрум қилмайман,» деди ва унга мол (беришни) буюрди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билан биламиз. Мен Абус-Сафарнинг Абуд-Дардодан эшитганини билмайман. Абус-Сафарнинг исми Саид ибн Аҳмад, баъзан Ибн Юҳмид ас-Саврий ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ خَرَجَتْ جَارِيَةٌ عَلَيْهَا أَوْضَاحٌ فَأَخَذَهَا يَهُودِيٌّ فَرَضَخَ رَأْسَهَا بِحَجَرٍ وَأَخَذَ مَا عَلَيْهَا مِنَ الْحُلِيِّ . قَالَ فَأُدْرِكَتْ وَبِهَا رَمَقٌ فَأُتِيَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَنْ قَتَلَكِ أَفُلاَنٌ " . قَالَتْ بِرَأْسِهَا لاَ . قَالَ " فَفُلاَنٌ " . حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ فَقَالَتْ بِرَأْسِهَا أَىْ نَعَمْ . قَالَ فَأُخِذَ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُضِخَ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ قَوَدَ إِلاَّ بِالسَّيْفِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳаммом ривоят қилди, Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Бир чўри қиз эгнида кумуш тақинчоқлар билан чиқди. Бир яҳудий уни ушлаб, бошини тош билан мажақлади ва эгнидаги зеб-зийнатларни олди. У деди: У (қиз) жонида бир озгина нафас (рамақ) қолган ҳолда топилди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келтирилди. У зот: «Сени ким ўлдирди, фалон кишими?» дедилар. У боши билан: «Йўқ,» (деб ишора қилди). У зот: «Фалон кишими?» дедилар — токи яҳудийнинг исми айтилгунча. Шунда у боши билан: «Ҳа,» (деб ишора қилди). У деди: (Яҳудий) ушланди ва (айбига) иқрор бўлди; шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрдилар ва унинг боши икки тош орасида мажақланди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Қасос фақат қилич билан (олинади),» дедилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحْكَمُ بَيْنَ الْعِبَادِ فِي الدِّمَاءِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ مَرْفُوعًا وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, бандалар орасида биринчи бўлиб ҳукм қилинадиган нарса қонлар (тўкилиши) ҳақидадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Шу тарзда ал-Аъмашдан кўп (рови) марфуъ ҳолда ривоят қилди, баъзилари эса ал-Аъмашдан ривоят қилиб, уни марфуъ қилмадилар (Пайғамбарга етказмадилар).
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَوَّلَ مَا يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فِي الدِّمَاءِ " .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, бандалар орасида биринчи бўлиб ҳукм чиқариладиган нарса қонлар (тўкилиши) ҳақидадир,» дедилар.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحَكَمِ الْبَجَلِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ يَذْكُرَانِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ وَأَهْلَ الأَرْضِ اشْتَرَكُوا فِي دَمِ مُؤْمِنٍ لأَكَبَّهُمُ اللَّهُ فِي النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو الْحَكَمِ الْبَجَلِيُّ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ الْكُوفِيُّ
Бизга Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Фазл ибн Мусо ривоят қилди, Ҳусайн ибн Воқиддан, у Язид ар-Рақошийдан (ривоят қилди); бизга Абул-Ҳакам ал-Бажалий ривоят қилди, у деди: Мен Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайранинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан зикр қилиб айтишларини эшитдим: у зот: «Агар осмон аҳли ва ер аҳли бир мўминнинг қонини (тўкишда) шерик бўлсалар, албатта, Аллаҳ уларни (ҳаммасини) дўзахга отиб юборган бўларди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Абул-Ҳакам ал-Бажалий — у Абдураҳмон ибн Абу Нуъм ал-Куфийдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، قَالَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقِيدُ الأَبَ مِنِ ابْنِهِ وَلاَ يُقِيدُ الاِبْنَ مِنْ أَبِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُرَاقَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ . وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مُرْسَلاً وَهَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الأَبَ إِذَا قَتَلَ ابْنَهُ لاَ يُقْتَلُ بِهِ وَإِذَا قَذَفَ ابْنَهُ لاَ يُحَدُّ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, бизга ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳ ривоят қилди, Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Суроқа ибн Молик ибн Жуъшумдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг отани ўғли (ўлдирилиши) учун қасос (қатл) қилиб, ўғилни отаси (ўлдирилиши) учун қасос қилмаганларининг (ҳозирида) бўлдим. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни биз Суроқанинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз ва унинг исноди саҳиҳ эмас; уни Исмоил ибн Айёш ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳдан ривоят қилган. Ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳ эса ҳадисда заиф саналади. Бу ҳадисни Абу Холид ал-Аҳмар ал-Ҳажжож ибн Артоадан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) ҳам ривоят қилган. Бу ҳадис Амр ибн Шуъайбдан мурсал (саҳобасиз) ҳолда ҳам ривоят қилинган — бу изтироб (чалкашлик) бўлган ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга биноандир: ота ўғлини ўлдирса, унинг сабабли ўлдирилмайди ва ўғлига (зино) туҳмати қилса, ҳадд (жазо) урилмайди.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا الأَحْمَرُ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ يُقَادُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ " .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аҳмар ривоят қилди, ал-Ҳажжож ибн Артоадан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Умар ибн ал-Хаттобдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Ота бола (ўлдирилиши) учун қасос қилиб ўлдирилмайди,» деганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُقَامُ الْحُدُودُ فِي الْمَسَاجِدِ وَلاَ يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ . وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْمَكِّيُّ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, Исмоил ибн Муслимдан, у Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Масжидларда ҳадлар (жазолари) адо этилмайди ва ота бола (қотиллиги) учун ўлдирилмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз шу иснод билан марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда фақат Исмоил ибн Муслимнинг ривоятидан биламиз, холос. Исмоил ибн Муслим ал-Маккий ҳақида эса баъзи илм аҳли унинг ёдлаш қуввати жиҳатидан эътироз билдирган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلاَّ بِإِحْدَى ثَلاَثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абдуллоҳ ибн Муррадан, у Масруқдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва мен Аллоҳнинг расули эканлигимга гувоҳлик берадиган мусулмон кишининг қони уч (сабаб)нинг бири бўлмагунча ҳалол бўлмайди: зино қилган турмуш кўрган (киши), жон эвазига жон (қотил), ўз динини тарк этиб, жамоатдан ажралиб чиққан (киши),» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Усмон, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الْبَصْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُعَاهِدَةً لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ فَقَدْ أَخْفَرَ بِذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ خَرِيفًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Маъдий ибн Сулаймон, яъни ал-Басрий ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Огоҳ бўлинглар! Кимки Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг зиммаси (омонлиги) остида бўлган аҳд қилинган (зиммий) кишини ўлдирса, у Аллоҳнинг зиммасига (аҳдига) хиёнат қилибди. Бас, у жаннат ҳидини ҳидламайди. Ҳолбуки, унинг ҳиди етмиш йиллик (йўл) масофасидан ҳам сезилиб туради,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Абу Ҳурайрадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي سَعْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَدَى الْعَامِرِيَّيْنِ بِدِيَةِ الْمُسْلِمِينَ وَكَانَ لَهُمَا عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو سَعْدٍ الْبَقَّالُ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ الْمَرْزُبَانِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Абу Бакр ибн Айёшдан, у Абу Саъддан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки Омирий (киши)нинг диятини мусулмонлар дияти (миқдорида) тўлаб бердилар, чунки уларнинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан аҳди (омонлиги) бор эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадис бўлиб, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Абу Саъд ал-Баққолнинг исми Саъид ибн ал-Марзубондир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مَكَّةَ قَامَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ " وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَعْفُوَ وَإِمَّا أَنْ يَقْتُلَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ خُوَيْلِدِ بْنِ عَمْرٍو .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва Яҳё ибн Мусо ривоят қилдилар, улар: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, дедилар; (ал-Валид) деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: менга Яҳё ибн Абу Касир ривоят қилди, у деди: менга Абу Салама ривоят қилди, у деди: менга Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди, у деди: Аллоҳ Ўз Расулига Маккани фатҳ қилиб берганида, у (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамлар орасида туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнгра: «Кимнингки бир ўлдирилгани (қариндоши) бўлса, у икки нарсанинг яхшироғини (танлаш ихтиёрига) эга: ё афв этиши, ёки (қотилни) ўлдириши,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Воил ибн Ҳужр, Анас ва Абу Шурайҳ Хувайлид ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يَسْفِكَنَّ فِيهَا دَمًا وَلاَ يَعْضِدَنَّ فِيهَا شَجَرًا فَإِنْ تَرَخَّصَ مُتَرَخِّصٌ فَقَالَ أُحِلَّتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَإِنَّ اللَّهَ أَحَلَّهَا لِي وَلَمْ يُحِلَّهَا لِلنَّاسِ وَإِنَّمَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ هِيَ حَرَامٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ خُزَاعَةَ قَتَلْتُمْ هَذَا الرَّجُلَ مِنْ هُذَيْلٍ وَإِنِّي عَاقِلُهُ فَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ بَعْدَ الْيَوْمِ فَأَهْلُهُ بَيْنَ خِيرَتَيْنِ إِمَّا أَنْ يَقْتُلُوا أَوْ يَأْخُذُوا الْعَقْلَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَرَوَاهُ شَيْبَانُ أَيْضًا عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ مِثْلَ هَذَا . - وَرُوِيَ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَلَهُ أَنْ يَقْتُلَ أَوْ يَعْفُوَ أَوْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ " . وَذَهَبَ إِلَى هَذَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зиъб ривоят қилди, у деди: менга Саъид ибн Абу Саъид ал-Мақбурий ривоят қилди, Абу Шурайҳ ал-Каъбийдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллоҳ Маккани ҳаром (муқаддас) қилди, уни одамлар ҳаром қилгани йўқ. Кимки Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, унда қон тўкмасин ва ундаги дарахтни кесмасин. Агар кимдир (буни) рухсат деб даъво қилиб: У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ҳалол қилинган эди, деса, (айтинг:) Аллоҳ уни менга ҳалол қилган, одамларга ҳалол қилгани йўқ ва у менга ҳам кундузнинг фақат бир соатигина ҳалол қилинди. Сўнгра у қиёмат кунигача ҳаром (муқаддас)дир. Сўнгра, эй Хузоа жамоаси, сизлар Ҳузайлдан бўлган бу кишини ўлдирдингиз, мен эса унинг диятини тўловчиман. Бас, бугундан кейин кимнингки ўлдирилгани (қариндоши) бўлса, унинг аҳли икки нарсанинг бирини (танлаш ихтиёрига) эга: ё (қотилни) ўлдирадилар, ёки диятни оладилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва уни Шайбон ҳам Яҳё ибн Абу Касирдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Абу Шурайҳ ал-Хузоийдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам: «Кимнингки ўлдирилгани (қариндоши) бўлса, у (қотилни) ўлдириши, ёки афв этиши, ёки диятни олиши (ихтиёрига) эга,» деган (ривоят) келган. Баъзи илм аҳли шунга (амал қилишга) борган ва бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدُفِعَ الْقَاتِلُ إِلَى وَلِيِّهِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا فَقَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ " . فَخَلَّى عَنْهُ الرَّجُلُ . قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ . قَالَ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ . قَالَ فَكَانَ يُسَمَّى ذَا النِّسْعَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالنِّسْعَةُ حَبْلٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бир киши ўлдирилди, қотил (ўлдирилганнинг) валийсига топширилди. Қотил: «Эй Расулуллаҳ, Аллоҳга қасамки, мен уни ўлдиришни хоҳламаган эдим,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Билки, агар у рост сўзлаётган бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан,» дедилар. Шу билан у киши (қотилни) озод қилди. У (рови) деди: (қотил) бир тасма (арқон) билан боғланган эди. Бас, у тасмасини судраб чиқиб кетди ва шу сабабли у Зун-Нисъа (Тасмали) деб номланарди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Нисъа эса арқондир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ أَمِيرًا عَلَى جَيْشٍ أَوْصَاهُ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْرًا فَقَالَ " اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ اغْزُوا وَلاَ تَغُلُّوا وَلاَ تَغْدِرُوا وَلاَ تُمَثِّلُوا وَلاَ تَقْتُلُوا وَلِيدًا " . وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ وَسَمُرَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَأَبِي أَيُّوبَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَكَرِهَ أَهْلُ الْعِلْمِ الْمُثْلَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир қўшинга амир тайинлаб юборсалар, унга шахсан ўзи ҳақида Аллоҳдан қўрқишни ва ўзи билан бирга бўлган мусулмонларга яхшилик қилишни тавсия этиб, сўнгра: «Аллоҳнинг исми билан ва Аллоҳ йўлида жанг қилинглар. Аллоҳга куфр келтирганлар билан уруш қилинглар. Жанг қилинглар, аммо (ўлжадан) ўғирламанглар, аҳдга хиёнат қилманглар, (ўликларни) мажруҳ қилманглар ва гўдакни ўлдирманглар,» дердилар. Ҳадисда (узун бир) қисса бор. У (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Шаддод ибн Авс, Имрон ибн Ҳусайн, Анас, Самура, ал-Муғийра, Яъло ибн Мурра ва Абу Айюбдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бурайданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли (ўликларни) мажруҳ қилишни (муслани) макруҳ санаган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا الْقِتْلَةَ وَإِذَا ذَبَحْتُمْ فَأَحْسِنُوا الذِّبْحَةَ وَلْيُحِدَّ أَحَدُكُمْ شَفْرَتَهُ وَلْيُرِحْ ذَبِيحَتَهُ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . أَبُو الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيُّ اسْمُهُ شُرَحْبِيلُ بْنُ آدَةَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Холид ривоят қилди, Абу Қилобадан, у Абул-Ашъас ас-Санъонийдан, у Шаддод ибн Авс (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллоҳ ҳар бир нарсада эҳсон (яхшилик) қилишни фарз қилди. Бас, қачон (қасос учун) ўлдирсангиз, ўлдиришни яхши (чиройли) қилинг ва қачон (ҳайвон) сўйсангиз, сўйишни яхши қилинг. Сизлардан бирингиз пичоғини ўткир қилсин ва сўйиладиган ҳайвонини роҳатлантирсин (қийнамасин),» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абул-Ашъас ас-Санъонийнинг исми Шураҳбил ибн Одадир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ . فَقَالَ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ أَنُعْطِي مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلَّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلُّ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ هَذَا لَيَقُولُ بِقَوْلِ شَاعِرٍ بَلْ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ حَمَلِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْغُرَّةُ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ أَوْ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوْ فَرَسٌ أَوْ بَغْلٌ .
Бизга Али ибн Саъид ал-Киндий ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зоида ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳомила (чақалоқ, қориндаги бола ҳалок бўлиши) ҳақида бир қул ёки чўри (ғурра)ни (дият қилиб беришга) ҳукм қилдилар. Кимга қарши ҳукм чиқарилган бўлса, ўша киши: «Ичмаган, емаган, бақириб овоз чиқармаган киши учун-а (дият) берамизми? Бунга ўхшаш (қон) ҳадар (бекорга) кетади-ку,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, бу киши шоирнинг сўзидек (қофиялаб) гапиряпти. Йўқ, унда бир ғурра — қул ёки чўри (вожиб бўлади),» дедилар. Бу бобда Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ва ал-Муғийра ибн Шуъбадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир. Уларнинг баъзилари: «Ғурра — қул ёки чўри, ёки беш юз дирҳамдир,» деди. Баъзилари эса: «Ёки бир от, ёки бир хачир,» деди.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نَضْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، كَانَتَا ضَرَّتَيْنِ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِحَجَرٍ أَوْ عَمُودِ فُسْطَاطٍ فَأَلْقَتْ جَنِينَهَا فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ وَجَعَلَهُ عَلَى عَصَبَةِ الْمَرْأَةِ . قَالَ الْحَسَنُ وَأَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوَهُ . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Мансурдан, у Иброҳимдан, у Убайд ибн Назладан, у ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), икки аёл кундош эдилар. Бири иккинчисини бир тош ёки чодир устуни билан уриб, (у аёл) ҳомиласини ташлаб қўйди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳомила (чақалоқ) ҳақида бир ғурра — қул ёки чўри (дият беришга) ҳукм қилдилар ва уни (урган) аёлнинг асабаси (отадан қариндошлари) зиммасига юкладилар. ал-Ҳасан деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ҳам хабар берди, Суфёндан, у Мансурдан, шу ҳадиснинг ўхшашини (ривоят қилди). Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا مُطَرِّفٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو جُحَيْفَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَلِيٍّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ عِنْدَكُمْ سَوْدَاءُ فِي بَيْضَاءَ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ لاَ وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا عَلِمْتُهُ إِلاَّ فَهْمًا يُعْطِيهِ اللَّهُ رَجُلاً فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ . قُلْتُ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ قَالَ فِيهَا الْعَقْلُ وَفِكَاكُ الأَسِيرِ وَأَنْ لاَ يُقْتَلَ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالْمُعَاهِدِ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Мутарриф хабар берди, аш-Шаъбийдан, (у деди:) бизга Абу Жуҳайфа ривоят қилди, у деди: мен Алига (розияллаҳу анҳу): «Эй мўминлар амири, сизларда Аллоҳнинг Китобида бўлмаган (бирор нарса, яъни) оқнинг устига (ёзилган) қора (ёзув) борми?» дедим. У: «Йўқ, донни ёрган ва жонни яратган Зотга қасамки, мен у (Қуръон)дан фақат Аллоҳ кишига Қуръонни тушунишда ато этган нарсани ва бу саҳифада бўлган нарсани биламан, холос,» деди. Мен: «Саҳифада нима бор?» дедим. У: «Унда дият, асирни озод қилиш (фидя) ва мўмин кофир эвазига ўлдирилмаслиги (ҳақидаги ҳукм) бор,» деди. У (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг баъзилари ҳузурида амал шунга (биноан) бўлиб, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, аш-Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: «Мўмин кофир эвазига ўлдирилмайди,» дедилар. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Мусулмон аҳд қилинган (зиммий) эвазига ўлдирилади,» деди. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ " . وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " دِيَةُ عَقْلِ الْكَافِرِ نِصْفُ دِيَةِ عَقْلِ الْمُؤْمِنِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ إِلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ نِصْفُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ . وَبِهَذَا يَقُولُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ أَرْبَعَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَمٍ . وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ مِثْلُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Исо ибн Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, Усома ибн Зайддан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмон кофир эвазига ўлдирилмайди,» дедилар. Шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Кофирнинг дияти мўминнинг диятининг ярмидир,» деган (ривоят ҳам келган). Абу Исо (Термизий) деди: бу бобдаги Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли яҳудий ва насронийнинг дияти ҳақида ихтилоф қилган. Илм аҳлининг баъзилари яҳудий ва насронийнинг диятида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган нарсага (амал қилишга) борган. Умар ибн Абдулазиз: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмон диятининг ярмидир,» деди. Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам шундай дейди. Умар ибн ал-Хаттобдан: «Яҳудий ва насронийнинг дияти тўрт минг дирҳам, мажусийнинг дияти эса саккиз юз дирҳамдир,» дегани ривоят қилинган. Молик ибн Анас, аш-Шофиий ва Ишоқ ҳам шундай дейди. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг дияти кабидир,» деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ إِلَى هَذَا وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ لَيْسَ بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ قِصَاصٌ فِي النَّفْسِ وَلاَ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا قَتَلَ عَبْدَهُ لاَ يُقْتَلُ بِهِ وَإِذَا قَتَلَ عَبْدَ غَيْرِهِ قُتِلَ بِهِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимки ўз қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз ва кимки ўз қулини мажруҳ қилса (аъзосини кесса), биз уни мажруҳ қиламиз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Тобеинлардан баъзи илм аҳли, жумладан Иброҳим ан-Нахаий шунга (амал қилишга) борган. Илм аҳлидан баъзилари, жумладан ал-Ҳасан ал-Басрий ва Ато ибн Абу Рабоҳ: «Ҳур (озод киши) билан қул ўртасида жон (ўлдириш)да ҳам, жондан паст (аъзолар)да ҳам қасос йўқ,» деди. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «У ўз қулини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилмайди, аммо ўзганинг қулини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилади,» деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا . حَتَّى أَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلاَبِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَيْهِ " أَنْ وَرِّثِ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Қутайба, Аҳмад ибн Манииъ, Абу Аммор ва бошқа бир нечалари ривоят қилдилар, улар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, аз-Зуҳрийдан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), дедилар; Умар (розияллаҳу анҳу): «Дият оқила (қариндошлар) зиммасидадир ва аёл эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди,» дерди, токи Заҳҳок ибн Суфён ал-Килобий унга: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эрининг диятидан мерос қилдир,» деб ёзганини хабар бергунича. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَنْبَأَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ زُرَارَةَ بْنَ أَوْفَى، يُحَدِّثُ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ يَدَ رَجُلٍ فَنَزَعَ يَدَهُ فَوَقَعَتْ ثَنِيَّتَاهُ فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَعَضُّ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ كَمَا يَعَضُّ الْفَحْلُ لاَ دِيَةَ لَكَ " . فَأَنْزَلَ اللَّهُ (وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ) . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ وَسَلَمَةَ بْنِ أُمَيَّةَ وَهُمَا أَخَوَانِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, Шуъбадан, у Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: мен Зураро ибн Авфодан эшитдимки, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилиб (айтди): бир киши бошқа кишининг қўлини тишлади. (Тишлатган киши) қўлини тортиб олди ва (тишлаганнинг) икки олдинги тиши тушиб кетди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида даъволашдилар. Шунда у (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз биродарини, худди (от) айғири тишлаганидек тишлайдими? Сенга дият йўқ,» дедилар. Бас, Аллоҳ: «...ва жароҳатлар (учун ҳам) қасос (вожибдир),» (оятини) нозил қилди (Моида сураси, 45). У (Термизий) деди: бу бобда Яъло ибн Умайя ва Салама ибн Умайядан ҳам (ривоятлар) бор, улар икки биродардир. Абу Исо (Термизий) деди: Имрон ибн Ҳусайннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَبَسَ رَجُلاً فِي تُهْمَةٍ ثُمَّ خَلَّى عَنْهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بَهْزٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ هَذَا الْحَدِيثَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ .
Бизга Али ибн Саъид ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн ал-Муборак ривоят қилди, Маъмардан, у Баҳз ибн Ҳакимдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир кишини айблов (туҳмат) сабабли ушлаб (қамаб) турдилар, сўнгра уни озод қилдилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Баҳзнинг отасидан, у бобосидан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Исмоил ибн Иброҳим бу ҳадисни Баҳз ибн Ҳакимдан бундан тўлиқроқ ва узунроқ (шаклда) ривоят қилган.
حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَحَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ سَرَقَ مِنَ الأَرْضِ شِبْرًا طُوِّقَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ " . وَزَادَ حَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ مَعْمَرٌ بَلَغَنِي عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ أَسْمَعْ مِنْهُ زَادَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ " مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ " . وَهَكَذَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Салама ибн Шабиб, Ҳотим ибн Сиёҳ ал-Марвазий ва бошқа бир нечалари ривоят қилдилар, улар: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авфдан, у Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлдан, у Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), дедилар; у: «Кимки моли (йўлида) ҳимоя қилиб ўлдирилса, у шаҳиддир ва кимки ердан бир қарич (жой) ўғирласа, қиёмат кунида етти ер (қатлами) унинг бўйнига ҳалқа қилиб ўралади,» дедилар. Ҳотим ибн Сиёҳ ал-Марвазий бу ҳадисда (қуйидагини) зиёда қилди: Маъмар деди: менга аз-Зуҳрийдан етиб келди, аммо мен ундан эшитмадим, у бу ҳадисда: «Кимки моли (йўлида) ҳимоя қилиб ўлдирилса, у шаҳиддир,» (сўзини) зиёда қилди. Шуъайб ибн Абу Ҳамза ҳам бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан, у Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлдан, у Саъид ибн Зайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шундай ривоят қилган. Суфён ибн Уяйна эса уни аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан, у Саъид ибн Зайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб, унда Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлни зикр қилмади. Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُطَّلِبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلرَّجُلِ أَنْ يُقَاتِلَ عَنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يُقَاتِلُ عَنْ مَالِهِ وَلَوْ دِرْهَمَيْنِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн ал-Мутталиб ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн ал-Ҳасандан, у Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Талҳадан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким моли йўлида ўлдирилса, у шаҳиддир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Алий, Саид ибн Зайд, Абу Ҳурайра, ибн Умар, ибн Аббос ва Жобирдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир ва у ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Илм аҳлининг баъзилари кишига ўзи ва моли (йўли) учун жанг қилишга рухсат берганлар. Ибн ал-Муборак деди: у моли учун, агар икки дирҳам бўлса ҳам, жанг қилади.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دِينِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دَمِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا . وَيَعْقُوبُ هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الزُّهْرِيُّ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд хабар берди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у отасидан, у Абу Убайда ибн Муҳаммад ибн Аммор ибн Ёсирдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авфдан, у Саид ибн Зайддан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким моли йўлида ўлдирилса, у шаҳиддир; ким дини йўлида ўлдирилса, у шаҳиддир; ким қони (жонини ҳимоя қилиш) йўлида ўлдирилса, у шаҳиддир; ва ким аҳли (оиласи) йўлида ўлдирилса, у шаҳиддир,» деганларини эшитдим. (Абу Исо) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Шу тарзда бир неча (рови) Иброҳим ибн Саъддан шунга ўхшаш ривоят қилган. Яъқуб эса у Иброҳим ибн Саъд ибн Иброҳим ибн Абдураҳмон ибн Авф аз-Зуҳрийдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ يَحْيَى وَحَسِبْتُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلِ بْنِ زَيْدٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ حَتَّى إِذَا كَانَا بِخَيْبَرَ تَفَرَّقَا فِي بَعْضِ مَا هُنَاكَ ثُمَّ إِنَّ مُحَيِّصَةَ وَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً قَدْ قُتِلَ فَدَفَنَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ ذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ قَبْلَ صَاحِبَيْهِ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرِ الْكُبْرَ " . فَصَمَتَ وَتَكَلَّمَ صَاحِبَاهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُمَا فَذَكَرُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتَلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ " أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ صَاحِبَكُمْ أَوْ قَاتِلَكُمْ " . قَالُوا وَكَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ " فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . قَالُوا وَكَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَى عَقْلَهُ . حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَسَامَةِ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِنَّ الْقَسَامَةَ لاَ تُوجِبُ الْقَوَدَ وَإِنَّمَا تُوجِبُ الدِّيَةَ . آخِرُ أَبْوَابِ الدِّيَاتِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Яҳё ибн Саиддан, у Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан — Яҳё деди: мен буни Рофиъ ибн Хадиждан ҳам (эшитганман) деб ўйлайман — иккаласи шундай дедилар: Абдуллоҳ ибн Саҳл ибн Зайд ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд (сафарга) чиқишди, ҳатто Хайбарда бўлишганда у ерлардан баъзиларида ажралиб қолишди. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлни ўлдирилган, қатл этилган ҳолда топди ва уни дафн этди. Сўнг у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди — ўзи, Ҳуваййиса ибн Масъуд ва Абдураҳмон ибн Саҳл билан бирга; Абдураҳмон эса қавмнинг энг кичиги эди. Абдураҳмон икки шеригидан олдин гапиришга (чоғланди). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Каттангга (сўзни) бер,» дедилар. Шунда у жим турди, икки шериги гапирди, сўнг у ҳам улар билан бирга гапирди. Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ўлдирилишини эслатдилар. У уларга: «Эллик марта қасам ичасизларми? Шунда шерикларингизнинг (қонини) ёки қотилингизни (жазога) ҳақли бўласизлар,» дедилар. Улар: «Биз гувоҳ бўлмаган бўлсак, қандай қасам ичамиз?» дедилар. У: «Унда яҳудийлар эллик марта қасам ичиб, (ўзларини) сизлардан оқлайдилар,» дедилар. Улар: «Кофир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни кўрганларида, унинг (Абдуллоҳнинг) диятини (ўз молларидан) бердилар. Бизга ал-Ҳасан ибн Алий ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид хабар берди, Бушайр ибн Ясордан, у Саҳл ибн Абу Ҳасма ва Рофиъ ибн Хадиждан шу ҳадисга ўхшаш, унинг маъносида (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида қасома (қасам ичиш) борасида амал шу ҳадис устидадир. Мадина фуқаҳоларидан баъзилари қасома билан қасос (ижро этилишини) кўришган. Куфа ва бошқа жой илм аҳлининг баъзилари эса: «Қасома қасосни вожиб қилмайди, балки фақат диятни вожиб қилади,» деганлар. (Бу) диятлар бобларининг охири, алҳамду лиллаҳ.