حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَذَكَرَ أَحَادِيثَ مِنْهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ { ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ يُغْفَرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} فَبَدَّلُوا فَدَخَلُوا الْبَابَ يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ وَقَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعَرَةٍ" .
Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар ривоят қилди, у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан ривоят қилди, у деди: Бу Абу Ҳурайра бизга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилган нарсадир. Сўнг у бир нечта ҳадис зикр қилди, улардан бири: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Бану Исроилга: ‹Эшикдан сажда қилган ҳолда киринглар ва: Ҳитта (гуноҳларимизни кечир), деб айтинг, хатоларингиз мағфират қилинади›, дейилди. Лекин улар (сўзни) ўзгартириб, эшикдан кетлари билан судралиб кирдилар ва: ‹Ҳабба фи шаъра (бир дукда дон)›, дедилар».
حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُكَيْرٍ النَّاقِدُ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ، حُمَيْدٍ - قَالَ عَبْدٌ حَدَّثَنِي وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنُونَ ابْنَ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، - وَهُوَ ابْنُ كَيْسَانَ - عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ، مَالِكٍ أَنَّ اللَّهَ، عَزَّ وَجَلَّ تَابَعَ الْوَحْىَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ وَفَاتِهِ حَتَّى تُوُفِّيَ وَأَكْثَرُ مَا كَانَ الْوَحْىُ يَوْمَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Менга Амр ибн Муҳаммад ибн Букайр Ноқид, Ҳасан ибн Али Ҳулвоний ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар — Абд: «менга ривоят қилди» деди, қолган иккиси: «бизга ривоят қилди» дедилар — Яъқуб (яъни Иброҳим ибн Саъднинг ўғли), бизга отам Солиҳдан (у Кайсоннинг ўғли), у Ибн Шиҳобдан ривоят қилди, у деди: Менга Анас ибн Молик хабар бердики, азиз ва жалил бўлган Аллаҳ Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга вафотидан олдин ваҳийни кетма-кет нозил қилди, ҳатто у вафот этгунича. Ваҳий энг кўп бўлган кун Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этган кун эди.
حَدَّثَنِي أَبُو خَيْثَمَةَ، زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، - وَهُوَ ابْنُ مَهْدِيٍّ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ، بْنِ شِهَابٍ أَنَّ الْيَهُودَ، قَالُوا لِعُمَرَ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ آيَةً لَوْ أُنْزِلَتْ فِينَا لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا . فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي لأَعْلَمُ حَيْثُ أُنْزِلَتْ وَأَىَّ يَوْمٍ أُنْزِلَتْ وَأَيْنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيْثُ أُنْزِلَتْ أُنْزِلَتْ بِعَرَفَةَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ . قَالَ سُفْيَانُ أَشُكُّ كَانَ يَوْمَ جُمُعَةٍ أَمْ لاَ . يَعْنِي { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي}
Менга Абу Хайсама Зуҳайр ибн Ҳарб ва Муҳаммад ибн Мусанно ривоят қилдилар — лафз Ибн Мусанноники — улар дедилар: бизга Абдурраҳмон (яъни Ибн Маҳдий) ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан ривоят қилдики, яҳудийлар Умарга: «Сизлар бир оятни ўқийсизлар, агар у биз ҳақимизда нозил бўлганида, биз ўша кунни байрам қилиб олардик», дедилар. Умар: «Мен у қаерда нозил бўлганини, қайси кунда нозил бўлганини ва у нозил бўлганда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қаерда бўлганини яхши биламан. У Арафада нозил бўлди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Арафада турган эди», деди. Суфён деди: «Жума куни эди ёки йўқ — шубҳа қиламан». Яъни: ‹Бугун сизларнинг динингизни сизлар учун мукаммал қилдим ва неъматимни сизларга тўлиқ бердим› (ояти).
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ، اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَتِ الْيَهُودُ لِعُمَرَ لَوْ عَلَيْنَا مَعْشَرَ يَهُودَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا} نَعْلَمُ الْيَوْمَ الَّذِي أُنْزِلَتْ فِيهِ لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا . قَالَ فَقَالَ عُمَرُ فَقَدْ عَلِمْتُ الْيَوْمَ الَّذِي أُنْزِلَتْ فِيهِ وَالسَّاعَةَ وَأَيْنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ نَزَلَتْ نَزَلَتْ لَيْلَةَ جَمْعٍ وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَاتٍ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Курайб ривоят қилдилар — лафз Абу Бакрники — у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Идрис отасидан, у Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан ривоят қилди, у деди: Яҳудийлар Умарга: «Агар бу оят биз яҳудийлар жамоасига нозил бўлганида эди ‹Бугун сизларнинг динингизни сизлар учун мукаммал қилдим, неъматимни сизларга тўлиқ бердим ва сизлар учун Исломни дийн қилиб рози бўлдим›, у нозил бўлган кунни билиб, ўша кунни байрам қилиб олардик», дедилар. (Рови) деди: Умар деди: «Мен у нозил бўлган кунни, соатни ва у нозил бўлганда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қаерда бўлганини яхши биламан. У жамъ (Муздалифа) кечасида нозил бўлди, биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан бирга Арафотда эдик».
وَحَدَّثَنِي عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عُمَيْسٍ، عَنْ قَيْسِ، بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ آيَةٌ فِي كِتَابِكُمْ تَقْرَءُونَهَا لَوْ عَلَيْنَا نَزَلَتْ مَعْشَرَ الْيَهُودِ لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا . قَالَ وَأَىُّ آيَةٍ قَالَ { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا} فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي لأَعْلَمُ الْيَوْمَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ وَالْمَكَانَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَاتٍ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ .
Яна менга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Авн хабар берди, бизга Абу Умайс хабар берди, у Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан ривоят қилди, у деди: Яҳудийлардан бир киши Умар ҳузурига келди ва: «Эй мўминлар амири, китобингизда сиз ўқийдиган бир оят бор, агар у биз яҳудийлар жамоасига нозил бўлганида, биз ўша кунни байрам қилиб олардик», деди. (Умар): «Қайси оят?» деди. У: ‹Бугун сизларнинг динингизни сизлар учун мукаммал қилдим, неъматимни сизларга тўлиқ бердим ва сизлар учун Исломни дийн қилиб рози бўлдим›, деди. Шунда Умар: «Мен у нозил бўлган кунни ва у нозил бўлган жойни яхши биламан. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга Арафотда, жума кунида нозил бўлди», деди.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ - قَالَ أَبُو الطَّاهِرِ حَدَّثَنَا وَقَالَ، حَرْمَلَةُ أَخْبَرَنَا - ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ} قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ . قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فِيهِنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} . قَالَتْ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِيهَا { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} . قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ فِي الآيَةِ الأُخْرَى { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} رَغْبَةَ أَحَدِكُمْ عَنِ الْيَتِيمَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ .
Менга Абу Тоҳир Аҳмад ибн Амр ибн Сарҳ ва Ҳармала ибн Яҳё Тужибий ривоят қилдилар — Абу Тоҳир: «бизга ривоят қилди» деди, Ҳармала: «хабар берди» деди — Ибн Ваҳб, менга Юнус хабар берди, у Ибн Шиҳобдан, менга Урва ибн Зубайр хабар бердики, у Оишадан Аллаҳнинг: ‹Агар етимлар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, аёллардан ўзингизга ёққанини икки, уч, тўртталаб никоҳлаб олинг› деган сўзи ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним, бу етим қиз ҳақида — у ўз ҳомийсининг қарамоғида бўлади, унинг молида шерик бўлади, ҳомийсига унинг моли ва жамоли ёқиб қолади, шунда ҳомийси унинг маҳрига адолат қилмасдан, яъни унга бошқалар берадиган миқдорда бермасдан унга уйланмоқчи бўлади. Шунда улар ўша (етим қиз)ларга, адолат қилмасдан ва маҳрнинг энг юқори даражасига етказмасдан туриб, никоҳлаш ман қилинди. Уларга ўша (етим)лардан бошқа, ўзларига ёққан аёлларни никоҳлаш буюрилди», деди. Урва деди: Оиша деди: «Сўнгра одамлар бу оятдан кейин ўша (етим қизлар) ҳақида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан фатво сўрадилар, шунда азиз ва жалил бўлган Аллаҳ: ‹Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айт: Аллаҳ сизларга улар ҳақида фатво беради, китобда сизга ўқиладиган, ёзиб қўйилган нарсани бермаётган етим аёллар ҳақида — сиз уларга уйланишни хоҳлайсизлар...› оятини нозил қилди». (Оиша) деди: «Аллаҳ таолонинг ‹китобда сизга ўқилади› деб зикр қилган нарсаси — Аллаҳнинг ‹Агар етимлар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, аёллардан ўзингизга ёққанини никоҳлаб олинг› деган биринчи оятидир». Оиша деди: «Аллаҳнинг бошқа оятдаги ‹сиз уларга уйланишни хоҳлайсизлар› сўзи — қайсидир бирингизнинг қарамоғидаги, моли ва жамоли кам бўлганда, етим қиздан бепарво бўлишингиздир. Шунда улардан бепарво бўлганликлари сабабли, етим аёлларнинг моли ва жамолига рағбат қилганларини, адолат (қист) билан бўлмагунча, никоҳлаш ман қилинди».
وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَزَادَ فِي آخِرِهِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلاَتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ .
Яна бизга Ҳасан Ҳулвоний ва Абд ибн Ҳумайд биргаликда Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъддан ривоят қилдилар, бизга отам Солиҳдан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилди, менга Урва хабар бердики, у Оишадан Аллаҳнинг ‹Агар етимлар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз› деган сўзи ҳақида сўради. Сўнг у Юнуснинг Зуҳрийдан ривоят қилган ҳадиси мисолида ҳадисни келтирди ва охирида шу сўзни қўшди: «Улар (етим қиз)лардан бепарво бўлганликлари сабабли, улар моли ва жамоли кам бўлганда».
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، بِهَذَا الإِسْنَادِ .
Яна бизга буни Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, бизга Ҳишом шу иснод билан ривоят қилди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي أُمِرُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا، لأَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَبُّوهُمْ .
Бизга Яҳё ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Абу Муовия хабар берди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан ривоят қилди, у деди: Оиша менга: «Эй жияним, уларга (одамларга) Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари учун истиғфор айтишлари буюрилган эди, аммо улар уларни сўкдилар», деди.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ .
Яна бизга буни Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Абу Усома ривоят қилди, бизга Ҳишом шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилди.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي هَذِهِ الآيَةِ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ} فَرَحَلْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ لَقَدْ أُنْزِلَتْ آخِرَ مَا أُنْزِلَ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا شَىْءٌ .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муоз Анбарий ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, у Муғийра ибн Нуъмондан, у Саъид ибн Жубайрдан ривоят қилди, у деди: Куфа аҳли ‹Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир› деган бу оят ҳақида ихтилоф қилдилар. Шунда мен Ибн Аббос ҳузурига сафар қилиб, ундан у ҳақида сўрадим. У: «Бу оят нозил бўлган энг охиргилардан бўлиб нозил бўлди, сўнг уни ҳеч нарса насх қилмади», деди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا النَّضْرُ، قَالاَ جَمِيعًا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . فِي حَدِيثِ ابْنِ جَعْفَرٍ نَزَلَتْ فِي آخِرِ مَا أُنْزِلَ . وَفِي حَدِيثِ النَّضْرِ إِنَّهَا لَمِنْ آخِرِ مَا أُنْزِلَتْ .
Яна бизга Муҳаммад ибн Мусанно ва Ибн Башшор ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди. (ҳ) Яна бизга Исъҳоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Назр хабар берди, улар биргаликда дедилар: бизга Шуъба шу иснод билан ривоят қилди. Ибн Жаъфарнинг ҳадисида: «Нозил бўлган энг охиргилардан бўлиб нозил бўлди» (дейилган). Назрнинг ҳадисида: «У албатта нозил бўлган энг охиргилардандир» (дейилган).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا} فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ . وَعَنْ هَذِهِ الآيَةِ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ} قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ .
Бизга Муҳаммад ибн Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, у Мансурдан, у Саъид ибн Жубайрдан ривоят қилди, у деди: Абдурраҳмон ибн Абзо менга Ибн Аббосдан бу икки оят ҳақида сўрашни буюрди: ‹Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннам бўлиб, унда абадий қолади›. Шунда мен ундан сўрадим, у: «Уни ҳеч нарса насх қилмади», деди. Бу оят ҳақида: ‹Улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни ҳақсиз ўлдирмайдилар›, (сўрадим,) у: «Бу мушриклар ҳақида нозил бўлди», деди.
حَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ اللَّيْثِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، - يَعْنِي شَيْبَانَ - عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ بِمَكَّةَ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} إِلَى قَوْلِهِ { مُهَانًا} فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ وَمَا يُغْنِي عَنَّا الإِسْلاَمُ وَقَدْ عَدَلْنَا بِاللَّهِ وَقَدْ قَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ وَأَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحًا} إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ فَأَمَّا مَنْ دَخَلَ فِي الإِسْلاَمِ وَعَقَلَهُ ثُمَّ قَتَلَ فَلاَ تَوْبَةَ لَهُ .
Менга Ҳорун ибн Абдуллаҳ ривоят қилди, бизга Абу Назр Ҳошим ибн Қосим Лайсий ривоят қилди, бизга Абу Муовия (яъни Шайбон) ривоят қилди, у Мансур ибн Муътамирдан, у Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Бу оят Маккада нозил бўлди: ‹Улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар› — то ‹хор бўлиб (қолади)› сўзигача. Шунда мушриклар: «Ислом бизга нима фойда беради, ҳолбуки биз Аллаҳга шерик келтирган, Аллаҳ ҳаром қилган жонни ўлдирган ва фаҳш (аҳлоқсизлик) ишларни қилганмиз?» дедилар. Шунда азиз ва жалил бўлган Аллаҳ: ‹Магар тавба қилган, иймон келтирган ва солиҳ амал қилганлар бундан мустасно› — оят охиригача — нозил қилди. (Ибн Аббос) деди: «Аммо Исломга кирган, уни англаган, сўнг (мўминни) ўлдирган киши учун тавба йўқдир».
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَلِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ فَتَلَوْتُ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ} إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا} . وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ هَاشِمٍ فَتَلَوْتُ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ{ إِلاَّ مَنْ تَابَ}
Менга Абдуллаҳ ибн Ҳошим ва Абдурраҳмон ибн Бишр Абдий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Яҳё (яъни Ибн Саъид Қаттон) ривоят қилди, у Ибн Журайждан, менга Қосим ибн Абу Базза ривоят қилди, у Саъид ибн Жубайрдан ривоят қилди, у деди: Мен Ибн Аббосга: «Мўминни қасддан ўлдирган киши учун тавба борми?» дедим. У: «Йўқ», деди. (Саъид) деди: Шунда мен унга Фурқон (сураси)даги бу оятни ўқиб бердим: ‹Улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни ҳақсиз ўлдирмайдилар› — оят охиригача. У: «Бу Маккий (Маккада нозил бўлган) оятдир, уни Маданий (Мадинада нозил бўлган) оят насх қилган: ‹Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси абадий қоладиган жаҳаннамдир›», деди. Ибн Ҳошимнинг ривоятида: «Шунда мен Фурқон (сураси)даги бу оятни ўқиб бердим: ‹Магар тавба қилган киши бундан мустасно›» (дейилган).
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عُمَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ قَالَ لِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَعْلَمُ - وَقَالَ هَارُونُ تَدْرِي - آخِرَ سُورَةٍ نَزَلَتْ مِنَ الْقُرْآنِ نَزَلَتْ جَمِيعًا قُلْتُ نَعَمْ . { إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} قَالَ صَدَقْتَ . وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ تَعْلَمُ أَىُّ سُورَةٍ . وَلَمْ يَقُلْ آخِرَ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба, Ҳорун ибн Абдуллаҳ ва Абд ибн Ҳумайд ривоят қилдилар — Абд: «хабар берди» деди, қолган иккиси: «бизга ривоят қилди» дедилар — Жаъфар ибн Авн, бизга Абу Умайс хабар берди, у Абдулмажид ибн Суҳайлдан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан ривоят қилди, у деди: Ибн Аббос менга: «Биласанми — Ҳорун: ‹Биласанми› деди — Қуръандан нозил бўлган охирги сура — бир йўла нозил бўлган?» деди. Мен: «Ҳа. ‹Аллаҳнинг ёрдами ва фатҳ келганда›», дедим. У: «Рост айтдинг», деди. Ибн Абу Шайбанинг ривоятида: «Қайси сура эканини биласанми?» (дейилган), «охирги» демаган.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَيْسٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ وَقَالَ آخِرَ سُورَةٍ وَقَالَ عَبْدُ الْمَجِيدِ وَلَمْ يَقُلِ ابْنِ سُهَيْلٍ .
Яна бизга Исъҳоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Абу Муовия хабар берди, бизга Абу Умайс шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилди ва: «охирги сура» деди. Абдулмажид деди, «Ибн Суҳайл» демади.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي شَيْبَةَ - قَالَ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَقِيَ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رَجُلاً فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . فَأَخَذُوهُ فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا تِلْكَ الْغُنَيْمَةَ فَنَزَلَتْ { وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا} وَقَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ السَّلاَمَ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба, Исъҳоқ ибн Иброҳим ва Аҳмад ибн Абда Заббий ривоят қилдилар — лафз Ибн Абу Шайбаники — у: «бизга ривоят қилди» деди, қолган иккиси: «бизга хабар берди» дедилар: Суфён, у Амрдан, у Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: Мусулмонлардан бир нечта кишилар бир кишини ўз қўйчалари (кичик қўй подаси) ёнида учратдилар, у: «Ассалому алайкум», деди. Лекин улар уни ушлаб ўлдирдилар ва ўша қўйчаларини олиб қўйдилар. Шунда: ‹Сизларга салом берган кишига: Сен мўмин эмассан, деманглар› (ояти) нозил бўлди. Ибн Аббос уни «ас-салом» (саломатлик/салом) деб ўқиди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يَقُولُ كَانَتِ الأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا فَرَجَعُوا لَمْ يَدْخُلُوا الْبُيُوتَ إِلاَّ مِنْ ظُهُورِهَا - قَالَ - فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَدَخَلَ مِنْ بَابِهِ فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ {وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Ғундар ривоят қилди, у Шуъбадан. (ҳ) Яна бизга Муҳаммад ибн Мусанно ва Ибн Башшор ривоят қилдилар — лафз Ибн Мусанноники — улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у Шуъбадан, у Абу Исъҳоқдан ривоят қилди, у деди: Бара шундай деганини эшитдим: Ансорлар ҳаж қилиб қайтиб келганларида, уйларига фақат орқа томонидан кирардилар. (Бара) деди: Шунда Ансорлардан бир киши келди ва эшигидан кирди. Бу ҳақда унга (эътироз) айтилди. Шунда бу оят нозил бўлди: ‹Уйларга орқа томонидан киришларингиз яхшилик эмас›.