حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ" . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Саид ибн Аби Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, жаннатда шундай бир дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса (ҳам, сояни босиб ўтолмайди),» дедилар. Бу бобда Анас ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لاَ يَقْطَعُهَا وَقَالَ ذَلِكَ الظِّلُّ الْمَمْدُودُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ .
Бизга Аббос ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, у Шайбоандан, у Фиросдан, у Атийядан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Жаннатда шундай бир дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса (ҳам), уни босиб ўтолмайди,» дедилар. Ва: «Бу ‹узанган соя›дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Абу Саид ҳадисидан ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْفُرَاتِ الْقَزَّازُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ إِلاَّ وَسَاقُهَا مِنْ ذَهَبٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Зиёд ибнул-Ҳасан ибнул-Фурот ал-Қаззоз ривоят қилди, у отасидан, у бобосидан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннатда шундай бир дарахт йўқки, унинг танаси тилладан бўлмаса (яъни жаннатдаги ҳар бир дарахтнинг танаси тилладандир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ حَمْزَةَ الزَّيَّاتِ، عَنْ زِيَادٍ الطَّائِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا إِذَا كُنَّا عِنْدَكَ رَقَّتْ قُلُوبُنَا وَزَهِدْنَا فِي الدُّنْيَا وَكُنَّا مِنْ أَهْلِ الآخِرَةِ فَإِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِكَ فَآنَسْنَا أَهَالِيَنَا وَشَمَمْنَا أَوْلاَدَنَا أَنْكَرْنَا أَنْفُسَنَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ إِذَا خَرَجْتُمْ مِنْ عِنْدِي كُنْتُمْ عَلَى حَالِكُمْ ذَلِكَ لَزَارَتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ فِي بُيُوتِكُمْ وَلَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَجَاءَ اللَّهُ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ كَىْ يُذْنِبُوا فَيَغْفِرَ لَهُمْ " . قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِمَّ خُلِقَ الْخَلْقُ قَالَ " مِنَ الْمَاءِ " . قُلْنَا الْجَنَّةُ مَا بِنَاؤُهَا قَالَ " لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ وَلَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَمِلاَطُهَا الْمِسْكُ الأَذْفَرُ وَحَصْبَاؤُهَا اللُّؤْلُؤُ وَالْيَاقُوتُ وَتُرْبَتُهَا الزَّعْفَرَانُ مَنْ يَدْخُلْهَا يَنْعَمْ وَلاَ يَبْأَسْ وَيُخَلَّدْ وَلاَ يَمُوتْ لاَ تَبْلَى ثِيَابُهُمْ وَلاَ يَفْنَى شَبَابُهُمْ " . ثُمَّ قَالَ " ثَلاَثَةٌ لاَ تُرَدُّ دَعْوَتُهُمُ الإِمَامُ الْعَادِلُ وَالصَّائِمُ حِينَ يُفْطِرُ وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ يَرْفَعُهَا فَوْقَ الْغَمَامِ وَتُفَتَّحُ لَهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَيَقُولُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ وَعِزَّتِي لأَنْصُرَنَّكِ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ بِإِسْنَادٍ آخَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Ҳамза аз-Зайётдан, у Зиёд ат-Тоийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Биз: «Ё Расулуллаҳ, бизга нима бўладики, қачон сизнинг ҳузурингизда бўлсак, қалбларимиз юмшайди, дунёдан юз ўгирамиз ва охират аҳлидан бўламиз; сизнинг ҳузурингиздан чиқсак-у, оилаларимиз билан кўнглимиз яйраса, болаларимизни ҳидласак (қучсак), ўзимизни танимай қоламиз?» дедик. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сизлар менинг ҳузуримдан чиққанингизда ҳам ўша ҳолатингизда қола олсангиз, албатта фаришталар уйларингизда сизларни зиёрат қилар эдилар. Агар гуноҳ қилмасангиз, Аллаҳ гуноҳ қиладиган ва кейин (Аллаҳ) уларни мағфират қиладиган янги бир халқ келтирар эди,» дедилар. У деди: «Мен: «Ё Расулуллаҳ, халқ нимадан яратилган?» дедим. У: «Сувдан,» дедилар. Биз: «Жаннат, унинг биноси нимадан?» дедик. У: «Бир ғишти кумушдан, бир ғишти олтиндан, унинг лойи қаттиқ хушбўй миск, майда тошлари марварид ва ёқут, тупроғи эса заъфарон. Ким унга кирса, неъматланади ва азобланмайди, мангу қолади ва ўлмайди, кийимлари эскирмайди ва ёшлиги тугамайди,» дедилар. Сўнг: «Уч (киши) борки, уларнинг дуоси рад қилинмайди: адолатли имом, рўза очаётган пайтидаги рўзадор ва мазлумнинг дуоси — (Аллаҳ) уни булутлар узра кўтаради, унга осмон эшиклари очилади ва Азиз ва Жалил бўлган Рабб: «Иззатимга қасамки, гарчи бир муддатдан кейин бўлса-да, сенга албатта ёрдам бераман,» дейди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас ва у менинг наздимда муттасил ҳам эмас. Бу ҳадис бошқа бир иснод билан Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَغُرَفًا يُرَى ظُهُورُهَا مِنْ بُطُونِهَا وَبُطُونُهَا مِنْ ظُهُورِهَا " . فَقَامَ إِلَيْهِ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ لِمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " هِيَ لِمَنْ أَطَابَ الْكَلاَمَ وَأَطْعَمَ الطَّعَامَ وَأَدَامَ الصِّيَامَ وَصَلَّى لِلَّهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ هَذَا مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ الْقُرَشِيُّ مَدَنِيٌّ وَهُوَ أَثْبَتُ مِنْ هَذَا .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Ишоқдан, у Нуъмон ибн Саъддан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, жаннатда шундай хоналар борки, уларнинг ташқариси ичидан, ичи эса ташқарисидан кўринади,» дедилар. Шунда бир бадавий ўрнидан туриб: «Улар ким учун, ё Расулуллаҳ?» деди. У: «Улар сўзни чиройли айтган, таом едирган, рўзани давом эттирган ва одамлар уйқуда бўлганда Аллаҳ учун кечаси намоз ўқиган киши учун,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Бу Абдурраҳмон ибн Ишоқ ҳақида баъзи илм аҳли унинг ёдлаши томонидан (заифлигини) гапиришган, у куфалик. Абдурраҳмон ибн Ишоқ ал-Қураший эса мадиналик бўлиб, ундан кўра ишончлироқдир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ الْعَمِّيُّ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ جَنَّتَيْنِ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا مِنْ فِضَّةٍ وَجَنَّتَيْنِ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا مِنْ ذَهَبٍ وَمَا بَيْنَ الْقَوْمِ وَبَيْنَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى رَبِّهِمْ إِلاَّ رِدَاءُ الْكِبْرِيَاءِ عَلَى وَجْهِهِ فِي جَنَّةِ عَدْنٍ " . وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَخَيْمَةً مِنْ دُرَّةٍ مُجَوَّفَةٍ عَرْضُهَا سِتُّونَ مِيلاً فِي كُلِّ زَاوِيَةٍ مِنْهَا أَهْلٌ مَا يَرَوْنَ الآخَرِينَ يَطُوفُ عَلَيْهِمُ الْمُؤْمِنُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي مُوسَى قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ يُعْرَفُ اسْمُهُ . وَأَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ وَأَبُو مَالِكٍ الأَشْعَرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Абдуссамад Абу Абдиссамад ал-Аммий ривоят қилди, у Абу Имрон ал-Жавнийдан, у Абу Бакр ибн Абдуллоҳ ибн Қайсдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, жаннатда икки боғ борки, улардаги идишлар ва уларнинг ичидаги нарсалар кумушдан; яна икки боғ борки, улардаги идишлар ва уларнинг ичидаги нарсалар олтиндан. Адн жаннатида қавм билан Роббларига назар солишлари ўртасида Унинг юзидаги Улуғлик ридосидан бошқа ҳеч нарса тўсиб турмайди,» дедилар. Ва шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинишича), у: «Албатта, жаннатда ичи бўш (ягона) марвариддан бир чодир борки, унинг кенглиги олтмиш мил. Унинг ҳар бир бурчагида аҳл (оила) бор, улар бошқаларни кўрмайдилар; мўмин уларни айланиб (зиёрат қилиб) юради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Имрон ал-Жавнийнинг исми Абдулмалик ибн Ҳабибдир. Абу Бакр ибн Абу Мусо ҳақида Аҳмад ибн Ҳанбал: «Унинг исми маълум эмас,» деди. Абу Мусо ал-Ашъарийнинг исми Абдуллоҳ ибн Қайс, Абу Молик ал-Ашъарийнинг исми эса Саъд ибн Ториқ ибн Ашямдир.
حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فِي الْجَنَّةِ مِائَةُ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ مِائَةُ عَامٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аббос ал-Анбарий ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Шарик хабар берди, у Муҳаммад ибн Жуҳодадан, у Атодан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннатда юзта даража бор; ҳар икки даража ораси юз йил(лик масофа)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَصَلَّى الصَّلَوَاتِ وَحَجَّ الْبَيْتَ لاَ أَدْرِي أَذَكَرَ الزَّكَاةَ أَمْ لاَ إِلاَّ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ إِنْ هَاجَرَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مَكَثَ بِأَرْضِهِ الَّتِي وُلِدَ بِهَا " . قَالَ مُعَاذٌ أَلاَ أُخْبِرُ بِهَذَا النَّاسَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ذَرِ النَّاسَ يَعْمَلُونَ فَإِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَالْفِرْدَوْسُ أَعْلَى الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَفَوْقَ ذَلِكَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ . وَعَطَاءٌ لَمْ يُدْرِكْ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ وَمُعَاذٌ قَدِيمُ الْمَوْتِ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ .
Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ал-Басрий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Рамазонни рўза тутса, намозларни ўқиса ва Байтни ҳаж қилса — билмадим, закотни ҳам эслатдиларми ёки йўқми — Аллаҳнинг йўлида ҳижрат қилган бўлсин ёки ўзи туғилган юртида қолган бўлсин, Аллаҳ учун уни мағфират қилиш ҳақ (вожиб) бўлиб қолади,» дедилар. Муоз: «Буни одамларга хабар бермайми?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одамларни (амал қилиб) ишлайверишга қўй; чунки жаннатда юзта даража борки, ҳар икки даража ораси осмон билан ер орасидагича (узоқ)дир. Фирдавс жаннатнинг энг юқориси ва энг ўртасидир; унинг устида эса Раҳмоннинг Арши бор ва ундан жаннат дарёлари отилиб чиқади. Бас, Аллаҳдан сўраганингизда, Ундан Фирдавсни сўранг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шундай — Ҳишом ибн Саъддан, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Муоз ибн Жабалдан (йўли билан) ривоят қилинган. Бу менимча Ҳаммомнинг Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Убода ибн Сомитдан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ато Муоз ибн Жабалга етишмаган; Муоз эса эрта вафот этган — Умар халифалигида вафот этган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فِي الْجَنَّةِ مِائَةُ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَالْفِرْدَوْسُ أَعْلاَهَا دَرَجَةً وَمِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ الأَرْبَعَةُ وَمِنْ فَوْقِهَا يَكُونُ الْعَرْشُ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، نَحْوَهُ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Ҳаммом хабар берди, у деди: бизга Зайд ибн Аслам ривоят қилди, у Ато ибн Ясордан, у Убода ибн Сомитдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннатда юзта даража борки, ҳар икки даража ораси осмон билан ер орасидагича (узоқ)дир. Фирдавс уларнинг энг юқори даражасидир ва ундан жаннатнинг тўртта дарёси отилиб чиқади; унинг устида эса Арш бўлади. Бас, Аллаҳдан сўраганингизда, Ундан Фирдавсни сўранг,» дедилар. Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом, Зайд ибн Асламдан, шунга ўхшаш (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ لَوْ أَنَّ الْعَالَمِينَ اجْتَمَعُوا فِي إِحْدَاهُنَّ لَوَسِعَتْهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа ривоят қилди, у Даррож Абус-Самҳдан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, жаннатда юзта даража борки, агар барча оламлар (халойиқ) уларнинг бирида жам бўлсалар, у уларни сиғдирар эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، أَخْبَرَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُرَى بَيَاضُ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حُلَّةً حَتَّى يُرَى مُخُّهَا وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: (كَأََنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ ) فَأَمَّا الْيَاقُوتُ فَإِنَّهُ حَجَرٌ لَوْ أَدْخَلْتَ فِيهِ سِلْكًا ثُمَّ اسْتَصْفَيْتَهُ لأُرِيتَهُ مِنْ وَرَائِهِ " . حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Фарва ибн Абул-Мағро ривоят қилди, у деди: бизга Абида ибн Ҳумайд хабар берди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Амр ибн Маймундан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, жаннат аҳли аёлларидан бир аёлнинг оёғи (болдири)нинг оқлиги етмиш ҳулла (либос) ортидан кўринади, ҳатто унинг илиги ҳам кўринади. Бу шунинг учунки, Аллаҳ: «Гўё улар ёқут ва маржондир,» дейди. Ёқутга келсак, у шундай тошки, агар унинг ичидан бир ип ўтказсанг, сўнг уни тозалаб (силлиқлаб) қарасанг, албатта уни (тошнинг) орқасидан кўрган бўлар эдинг,» дедилар. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абида ибн Ҳумайд ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Амр ибн Маймундан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبِيدَةَ بْنِ حُمَيْدٍ وَهَكَذَا رَوَى جَرِيرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ أَصْحَابُ عَطَاءٍ وَهَذَا أَصَحُّ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Амр ибн Маймундан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан, шунга ўхшаш, маъноси билан (ривоят қилди), аммо уни марфуъ қилмади (Набийга кўтармади). Бу Абида ибн Ҳумайднинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Жарир ва бошқа бир нечтаси ҳам Ато ибн ас-Соибдан шундай ривоят қилганлар ва уни марфуъ қилмаганлар. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Ато ибн ас-Соибдан, Абул-Аҳваснинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди). Атонинг шогирдлари уни марфуъ қилмаганлар ва бу саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ أَوَّلَ زُمْرَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ضَوْءُ وُجُوهِهِمْ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَالزُّمْرَةُ الثَّانِيَةُ عَلَى مِثْلِ أَحْسَنِ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً يُرَى مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَالثَّانِيَةُ عَلَى لَوْنِ أَحْسَنِ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً يَبْدُو مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у Фузайл ибн Марзуқдан, у Атийядан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, қиёмат кунида жаннатга кирадиган биринчи гуруҳнинг юзлари тўлин ойдек нурли бўлади; иккинчи гуруҳ эса осмондаги энг чиройли порлоқ юлдуздек бўлади. Улардан ҳар бир киши учун иккита жуфт (хотин) бўлади; ҳар бир хотин устида етмиш ҳулла бўлади, унинг болдирининг илиги ортидан кўриниб туради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бизга Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Шайбон хабар берди, у Фиросдан, у Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳ тўлин ой суратидадир; иккинчиси эса осмондаги энг чиройли порлоқ юлдуз рангидадир. Улардан ҳар бир киши учун иккита жуфт (хотин) бўлади; ҳар бир хотин устида етмиш ҳулла бўлади, унинг болдирининг илиги ортидан кўриниб туради,» дедилар. У (Термизий): бу ҳадис саҳиҳдир, деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يُعْطَى الْمُؤْمِنُ فِي الْجَنَّةِ قُوَّةَ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْجِمَاعِ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوَيُطِيقُ ذَلِكَ قَالَ " يُعْطَى قُوَّةَ مِائَةٍ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, у Имрон ал-Қаттондан, у Қатодадан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Мўминга жаннатда жимаъда шунча ва шунча қувват берилади,» дедилар. «Ё Расулуллаҳ, унинг бунга тоқати етадими?» дейилди. У: «Унга юз (кишининг) қуввати берилади,» дедилар. Бу бобда Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир; биз уни Қатоданинг Анасдан (қилган) ҳадиси сифатида фақат Имрон ал-Қаттоннинг ҳадиси орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَلِجُ الْجَنَّةَ صُورَتُهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ يَبْصُقُونَ فِيهَا وَلاَ يَمْتَخِطُونَ وَلاَ يَتَغَوَّطُونَ آنِيَتُهُمْ فِيهَا الذَّهَبُ وَأَمْشَاطُهُمْ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَمَجَامِرُهُمْ مِنَ الأَلُوَّةِ وَرَشْحُهُمُ الْمِسْكُ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ يُرَى مُخُّ سُوقِهِمَا مِنْ وَرَاءِ اللَّحْمِ مِنَ الْحُسْنِ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ وَلاَ تَبَاغُضَ قُلُوبُهُمْ قَلْبُ رَجُلٍ وَاحِدٍ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ بُكْرَةً وَعَشِيًّا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَالأَلُوَّةُ هُوَ الْعُودُ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳнинг сурати тўлин ой суратидадир; улар у ерда на тупурадилар, на бурунларини қоқадилар, на ҳожат чиқарадилар. У ерда уларнинг идишлари олтиндан, тароқлари олтин ва кумушдан, исириқдонлари алувва (хушбўй удд)дан, терлари эса мискдир. Уларнинг ҳар бири учун иккита жуфт (хотин) бўлади; (хотинларнинг) гўзаллигидан болдирининг илиги гўшти ортидан кўриниб туради. Улар орасида на ихтилоф, на ўзаро адоват бўлади; қалблари битта одамнинг қалбидек (ягона)дир; улар Аллаҳни эртаю кеч тасбеҳ қиладилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Алувва эса удд (хушбўй дарахт)дир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ أَنَّ مَا يُقِلُّ ظُفُرٌ مِمَّا فِي الْجَنَّةِ بَدَا لَتَزَخْرَفَتْ لَهُ مَا بَيْنَ خَوَافِقِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ اطَّلَعَ فَبَدَا أَسَاوِرُهُ لَطَمَسَ ضَوْءَ الشَّمْسِ كَمَا تَطْمِسُ الشَّمْسُ ضَوْءَ النُّجُومِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ . وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ وَقَالَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа хабар берди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Довуд ибн Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Агар жаннатдаги нарсалардан тирноқ эгаси (жуда оз) миқдори намоён бўлса, у осмонлар ва ернинг четлари орасидаги (ҳамма нарсани) зийнатлаб юборар эди. Агар жаннат аҳлидан бир киши мўраласа-ю, унинг билагузуклари кўринса, қуёш юлдузларнинг нурини ўчиргани каби, у қуёшнинг нурини ўчириб юборар эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир; биз уни шу иснод билан фақат Ибн Лаҳиъанинг ҳадиси орқалигина биламиз. Яҳё ибн Айюб бу ҳадисни Язид ибн Абу Ҳабибдан ривоят қилган ва: «Умар ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан,» деган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَهْلُ الْجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ كُحْلٌ لاَ يَفْنَى شَبَابُهُمْ وَلاَ تَبْلَى ثِيَابُهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Абу Ҳишом ар-Рифоий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у отасидан, у Омир ал-Аҳвалдан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннат аҳли баданида тук йўқ, соқолсиз (навқирон), кўзларига сурма тортилган ҳолдадир; ёшлиги тугамайди ва кийимлари эскирмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.»
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ: (وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ ) قَالَ " ارْتِفَاعُهَا لَكَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحَدِيثِ إِنَّ مَعْنَاهُ الْفُرُشَ فِي الدَّرَجَاتِ وَبَيْنَ الدَّرَجَاتِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Ришдин ибн Саъд ривоят қилди, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррож Абус-Самҳдан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, Унинг (Аллаҳнинг): «Ва кўтарилган тўшаклар,» (Воқиа сураси, 34) сўзи ҳақида (ривоят қилдики), у: «Уларнинг баландлиги осмон билан ер орасидагидек — беш юз йиллик масофадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир; биз уни фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳли бу ҳадиснинг тафсирида: унинг маъноси тўшаклар даражалардадир, даражалар ораси эса осмон билан ер орасидагидек (узоқ)дир, деганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَذُكِرَ لَهُ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى قَالَ " يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّ الْفَنَنِ مِنْهَا مِائَةَ سَنَةٍ أَوْ يَسْتَظِلُّ بِظِلِّهَا مِائَةُ رَاكِبٍ شَكَّ يَحْيَى فِيهَا فَرَاشُ الذَّهَبِ كَأَنَّ ثَمَرَهَا الْقِلاَلُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Яҳё ибн Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у отасидан, у Асмо бинти Абу Бакрдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитдим — унга Сидратул-Мунтаҳо зикр қилинган эди — у: «Отлиқ унинг бир шохининг соясида юз йил юради,» ёки «унинг соясида юз отлиқ сояланади» — буни Яҳё шак қилди — «унда олтин капалаклар бор, гўё унинг мевалари (катта) кўзалардек,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا الْكَوْثَرُ قَالَ " ذَاكَ نَهْرٌ أَعْطَانِيهِ اللَّهُ يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ فِيهَا طَيْرٌ أَعْنَاقُهَا كَأَعْنَاقِ الْجُزُرِ " . قَالَ عُمَرُ إِنَّ هَذِهِ لَنَاعِمَةٌ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَكَلَتُهَا أَنْعَمُ مِنْهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ هُوَ ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Маслама хабар берди, у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муслимдан, у отасидан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Кавсар нима?» деб сўралди. У: «У Аллаҳ менга ато этган бир дарё — яъни жаннатда — сутдан оқроқ ва асалдан ширинроқ; унда бўйнлари туяларнинг бўйнига ўхшаш қушлар бор,» дедилар. Умар: «Булар нозик-неъматлидир,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уларни еювчилар улардан ҳам неъматлироқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муслим — у Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийнинг жияни (акасининг ўғли)дир. Абдуллоҳ ибн Муслим Ибн Умар ва Анас ибн Моликдан ривоят қилган.»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ خَيْلٍ قَالَ " إِنِ اللَّهُ أَدْخَلَكَ الْجَنَّةَ فَلاَ تَشَاءُ أَنْ تُحْمَلَ فِيهَا عَلَى فَرَسٍ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ يَطِيرُ بِكَ فِي الْجَنَّةِ حَيْثُ شِئْتَ إِلاَّ فَعَلْتَ " . قَالَ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ إِبِلٍ قَالَ فَلَمْ يَقُلْ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَ لِصَاحِبِهِ قَالَ " إِنْ يُدْخِلْكَ اللَّهُ الْجَنَّةَ يَكُنْ لَكَ فِيهَا مَا اشْتَهَتْ نَفْسُكَ وَلَذَّتْ عَيْنُكَ " . حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْمَسْعُودِيِّ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Осим ибн Али хабар берди, у деди: бизга ал-Масъудий ривоят қилди, у Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: «Ё Расулуллаҳ, жаннатда отлар борми?» деди. У: «Агар Аллаҳ сени жаннатга киритса, қизил ёқутдан бўлган, жаннатда сени хоҳлаган жойингга учириб оладиган от устида кўтарилишни хоҳласанг, албатта шундай қиласан,» дедилар. У деди: «Яна бир киши ундан сўраб: «Ё Расулуллаҳ, жаннатда туялар борми?» деди. У шеригига айтган нарсасини унга айтмади, балки: «Агар Аллаҳ сени жаннатга киритса, у ерда нафсинг истаган ва кўзинг лаззатланадиган нарса сен учун бўлади,» дедилар. Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у Суфёндан, у Алқама ибн Марсаддан, у Абдурраҳмон ибн Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш, маъноси билан (ривоят қилди). Бу ал-Масъудийнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَمُرَةَ الأَحْمَسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ وَاصِلٍ، هُوَ ابْنُ السَّائِبِ عَنْ أَبِي سَوْرَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُحِبُّ الْخَيْلَ أَفِي الْجَنَّةِ خَيْلٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنْ أُدْخِلْتَ الْجَنَّةَ أُتِيتَ بِفَرَسٍ مِنْ يَاقُوتَةٍ لَهُ جَنَاحَانِ فَحُمِلْتَ عَلَيْهِ ثُمَّ طَارَ بِكَ حَيْثُ شِئْتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَلاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو سَوْرَةَ هُوَ ابْنُ أَخِي أَبِي أَيُّوبَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ جِدًّا قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ أَبُو سَوْرَةَ هَذَا مُنْكَرُ الْحَدِيثِ يَرْوِي مَنَاكِيرَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ لاَ يُتَابَعُ عَلَيْهَا .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ибн Самура ал-Аҳмасий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, Восил — у ибн ас-Соибдир — дан, у Абу Саврадан, у Абу Айюбдан (ривоят қилиб) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига бир бадавий келди ва: «Ё Расулуллаҳ, мен отларни яхши кўраман, жаннатда от борми?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар жаннатга киритилсанг, сенга икки қанотли ёқутдан (ясалган) бир от келтирилади, сен унга миндириласан, сўнг у сени хоҳлаган жойингга учириб олиб боради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди қавий (кучли) эмас ва биз уни Абу Айюбнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Абу Савра эса Абу Айюбнинг жияни бўлиб, ҳадисда заиф саналади; уни Яҳё ибн Маин жуда заиф деб баҳолаган. (Термизий) деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: бу Абу Савра мункарул-ҳадис (ҳадиси инкор қилинадиган)дир, у Абу Айюбдан мункар (ривоятлар) ривоят қилади, уларда унга (бошқа ровилар) мувофақат қилмайди.
حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ أَبُو الْعَوَّامِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ جُرْدًا مُرْدًا مُكَحَّلِينَ أَبْنَاءَ ثَلاَثِينَ أَوْ ثَلاَثٍ وَثَلاَثِينَ سَنَةً " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَبَعْضُ أَصْحَابِ قَتَادَةَ رَوَوْا هَذَا عَنْ قَتَادَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يُسْنِدُوهُ .
Бизга Абу Ҳурайра Муҳаммад ибн Фирос ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Имрон Абул-Аввом, Қатодадан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Абдурраҳмон ибн Ғанмдан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннат аҳли жаннатга туксиз, соқолсиз (ёшлик тароватида), кўзларига сурма тортилган ҳолда, ўттиз ёки ўттиз уч ёшда кирадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Қатоданинг баъзи шогирдлари буни Қатодадан мурсал (саҳобасиз) равишда ривоят қилганлар ва уни муснад (узлуксиз иснод билан) қилмаганлар.
حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الطَّحَّانُ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ ضِرَارِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَهْلُ الْجَنَّةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ صَفٍّ ثَمَانُونَ مِنْهَا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ وَأَرْبَعُونَ مِنْ سَائِرِ الأُمَمِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ وَحَدِيثُ أَبِي سِنَانٍ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ حَسَنٌ . وَأَبُو سِنَانٍ اسْمُهُ ضِرَارُ بْنُ مُرَّةَ وَأَبُو سِنَانٍ الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ سِنَانٍ وَهُوَ بَصْرِيٌّ وَأَبُو سِنَانٍ الشَّامِيُّ اسْمُهُ عِيسَى بْنُ سِنَانٍ هُوَ الْقَسْمَلِيُّ .
Бизга Ҳусайн ибн Язид ат-Таҳҳон ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл, Зирор ибн Муррадан, у Муҳориб ибн Дисордан, у ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннат аҳли бир юз йигирма сафдир; улардан саксонтаси шу умматдан, қирқтаси эса қолган умматлардандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал равишда ҳам ривоят қилинган; уларнинг баъзилари эса: Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан, деб айтган. Абу Синоннинг Муҳориб ибн Дисордан (қилган) ҳадиси ҳасандир. Абу Синоннинг исми Зирор ибн Муррадир; Абу Синон аш-Шайбонийнинг исми Саид ибн Синон бўлиб, у басраликдир; Абу Синон аш-Шомийнинг исми эса Исо ибн Синон бўлиб, у ал-Қасмалийдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قُبَّةٍ نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِينَ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ " . قَالُوا نَعَمْ . قَالَ " أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ " . قَالُوا نَعَمْ . قَالَ " أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا شَطْرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِنَّ الْجَنَّةَ لاَ يَدْخُلُهَا إِلاَّ نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ مَا أَنْتُمْ فِي الشِّرْكِ إِلاَّ كَالشَّعْرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَسْوَدِ أَوْ كَالشَّعْرَةِ السَّوْدَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَحْمَرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Абу Ишоқдан хабар берди, у деди: мен Амр ибн Маймуннинг Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бир чодирда тахминан қирқ киши эдик. Бас, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга: «Жаннат аҳлининг чораги бўлишингизга розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа,» дедилар. У: «Жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизга розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа,» дедилар. У: «Жаннат аҳлининг ярми бўлишингизга розимисизлар? Жаннатга мусулмон жондан бошқа ҳеч ким кирмайди. Сизлар ширк (аҳли) орасида қора ҳўкиз терисидаги оқ тукдай ёки қизил ҳўкиз терисидаги қора тукдай (озсизлар),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн ва Абу Саид ал-Худрийдан (ҳам ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " بَابُ أُمَّتِي الَّذِي يَدْخُلُونَ مِنْهُ الْجَنَّةَ عَرْضُهُ مَسِيرَةُ الرَّاكِبِ الْجَوَادَ ثَلاَثًا ثُمَّ إِنَّهُمْ لَيُضْغَطُونَ عَلَيْهِ حَتَّى تَكَادُ مَنَاكِبُهُمْ تَزُولُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . قَالَ سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ لِخَالِدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ مَنَاكِيرُ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ .
Бизга ал-Фазл ибн ас-Саббоҳ ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ибн Исо ал-Қаззоз, Холид ибн Абу Бакрдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у отасидан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умматим жаннатга кирадиган эшигининг кенглиги тез юрадиган отлиқнинг уч (кун) йўл (юриши) чамасидадир. Шундай бўлса-да, улар у (эшик)да бир-бирларини шу қадар қисиб сиқадиларки, елкалари (жойидан) чиқиб кетай деб қолади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. (Термизий) деди: мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, аммо у уни танимади ва: «Холид ибн Абу Бакрнинг Солим ибн Абдуллоҳдан (қилган) мункар (ривоятлари) бор,» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ حَبِيبِ بْنِ أَبِي الْعِشْرِينَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ لَقِيَ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَجْمَعَ، بَيْنِي وَبَيْنَكَ فِي سُوقِ الْجَنَّةِ . فَقَالَ سَعِيدٌ أَفِيهَا سُوقٌ قَالَ نَعَمْ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلُوهَا نَزَلُوا فِيهَا بِفَضْلِ أَعْمَالِهِمْ ثُمَّ يُؤْذَنُ فِي مِقْدَارِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا فَيَزُورُونَ رَبَّهُمْ وَيُبْرِزُ لَهُمْ عَرْشَهُ وَيَتَبَدَّى لَهُمْ فِي رَوْضَةٍ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ فَتُوضَعُ لَهُمْ مَنَابِرُ مِنْ نُورٍ وَمَنَابِرُ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَمَنَابِرُ مِنْ يَاقُوتٍ وَمَنَابِرُ مِنْ زَبَرْجَدٍ وَمَنَابِرُ مِنْ ذَهَبٍ وَمَنَابِرُ مِنْ فِضَّةٍ وَيَجْلِسُ أَدْنَاهُمْ وَمَا فِيهِمْ مِنْ دَنِيٍّ عَلَى كُثْبَانِ الْمِسْكِ وَالْكَافُورِ وَمَا يُرَوْنَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَرَاسِيِّ بِأَفْضَلَ مِنْهُمْ مَجْلِسًا " . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ نَرَى رَبَّنَا قَالَ " نَعَمْ قَالَ هَلْ تَتَمَارَوْنَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قُلْنَا لاَ . قَالَ " كَذَلِكَ لاَ تَتَمَارَوْنَ فِي رُؤْيَةِ رَبِّكُمْ وَلاَ يَبْقَى فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ رَجُلٌ إِلاَّ حَاضَرَهُ اللَّهُ مُحَاضَرَةً حَتَّى يَقُولَ لِلرَّجُلِ مِنْهُمْ يَا فُلاَنُ ابْنَ فُلاَنٍ أَتَذْكُرُ يَوْمَ قُلْتَ كَذَا وَكَذَا فَيُذَكِّرُهُ بِبَعْضِ غَدَرَاتِهِ فِي الدُّنْيَا فَيَقُولُ يَا رَبِّ أَفَلَمْ تَغْفِرْ لِي فَيَقُولُ بَلَى فَبِسِعَةِ مَغْفِرَتِي بَلَغْتَ مَنْزِلَتَكَ هَذِهِ . فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى ذَلِكَ غَشِيَتْهُمْ سَحَابَةٌ مِنْ فَوْقِهِمْ فَأَمْطَرَتْ عَلَيْهِمْ طِيبًا لَمْ يَجِدُوا مِثْلَ رِيحِهِ شَيْئًا قَطُّ وَيَقُولُ رَبُّنَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى قُومُوا إِلَى مَا أَعْدَدْتُ لَكُمْ مِنَ الْكَرَامَةِ فَخُذُوا مَا اشْتَهَيْتُمْ . قَالَ فَنَأْتِي سُوقًا قَدْ حَفَّتْ بِهِ الْمَلاَئِكَةُ فِيهِ مَا لَمْ تَنْظُرِ الْعُيُونُ إِلَى مِثْلِهِ وَلَمْ تَسْمَعِ الآذَانُ وَلَمْ يَخْطُرْ عَلَى الْقُلُوبِ فَيُحْمَلُ لَنَا مَا اشْتَهَيْنَا لَيْسَ يُبَاعُ فِيهَا وَلاَ يُشْتَرَى وَفِي ذَلِكَ السُّوقِ يَلْقَى أَهْلُ الْجَنَّةِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا قَالَ فَيُقْبِلُ الرَّجُلُ ذُو الْمَنْزِلَةِ الْمُرْتَفِعَةِ فَيَلْقَى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَمَا فِيهِمْ دَنِيٌّ فَيَرُوعُهُ مَا يَرَى عَلَيْهِ مِنَ اللِّبَاسِ فَمَا يَنْقَضِي آخِرُ حَدِيثِهِ حَتَّى يَتَخَيَّلَ إِلَيْهِ مَا هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ وَذَلِكَ أَنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَحْزَنَ فِيهَا ثُمَّ نَنْصَرِفُ إِلَى مَنَازِلِنَا فَتَتَلَقَّانَا أَزْوَاجُنَا فَيَقُلْنَ مَرْحَبًا وَأَهْلاً لَقَدْ جِئْتَ وَإِنَّ بِكَ مِنَ الْجَمَالِ أَفْضَلَ مِمَّا فَارَقْتَنَا عَلَيْهِ . فَنَقُولُ إِنَّا جَالَسْنَا الْيَوْمَ رَبَّنَا الْجَبَّارَ وَيَحِقُّنَا أَنْ نَنْقَلِبَ بِمِثْلِ مَا انْقَلَبْنَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رَوَى سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو عَنِ الأَوْزَاعِيِّ شَيْئًا مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулҳамид ибн Ҳабиб ибн Абил-Ишрин ривоят қилди, у деди: бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳассон ибн Атийя, Саид ибнул-Мусайябдан (ривоят қилдики), у Абу Ҳурайрани учратди. Бас, Абу Ҳурайра: «Аллаҳдан мени сен билан жаннат бозорида бирга қилишини сўрайман,» деди. Саид: «У ерда бозор борми?» деди. У: «Ҳа. Менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай хабар бердиларки: жаннат аҳли унга кирганларида, амалларининг устунлигига кўра унда (манзилларига) жойлашадилар. Сўнг дунё кунларидан жума куни миқдорида (уларга рухсат берилади) ва улар Роббларига зиёратга борадилар. (Аллаҳ) уларга Аршини намоён қилади ва жаннат боғларидан бир боғда уларга зоҳир бўлади. Уларга нурдан минбарлар, марвариддан минбарлар, ёқутдан минбарлар, забаржаддан минбарлар, олтиндан минбарлар ва кумушдан минбарлар қўйилади. Уларнинг энг пасти — уларнинг орасида паст (киши) бўлмаса-да — миск ва кофур уюмлари устига ўтиради ва улар ўриндиқлар (курсилар) эгаларини ўзларидан кўра яхшироқ ўтирган деб ҳисобламайдилар,» дедилар. Абу Ҳурайра деди: мен: «Ё Расулуллаҳ, биз Роббимизни кўрамизми?» дедим. У: «Ҳа,» дедилар ва: «Тўлин ой кечасида қуёш ва ойни кўришда шубҳа қиласизларми?» дедилар. Биз: «Йўқ,» дедик. У: «Худди шундай, сиз Роббингизни кўришда шубҳа қилмайсизлар. Ўша мажлисда Аллаҳ ҳар бир киши билан суҳбатлашмай қолмайди, ҳатто улардан бирига: «Эй фалон ибн фалон, сен фалон-фалон (гапни) айтган кунингни эслайсанми?» дейди ва унга дунёдаги баъзи хиёнатларини эслатади. Бас, у: «Эй Роббим, мени мағфират қилмаганмидинг?» дейди. (Аллаҳ): «Ҳа (қилдим), Менинг мағфиратимнинг кенглиги (сабабли) сен бу манзилингга етишдинг,» дейди. Шундай ҳолатда турганларида, тепаларидан уларни бир булут қоплайди ва уларнинг устига шундай бир хушбўйлик ёғдирадики, улар ҳеч қачон унинг ҳидидай нарса (ҳис) қилмаган бўладилар. Ва Роббимиз — табарока ва таоло — : «Мен сизлар учун тайёрлаб қўйган кароматга туринглар ва хоҳлаган нарсангизни олинглар,» дейди. (Набий) деди: бас, биз бир бозорга келамизки, уни фаришталар ўраб олган, унда кўзлар унинг мислига қарамаган, қулоқлар (уни) эшитмаган ва қалбларга (хаёлига) келмаган (нарсалар) бордир. Бизга хоҳлаган нарсамиз келтирилади, унда на сотилади ва на сотиб олинади. Ўша бозорда жаннат аҳли бир-бирлари билан кўришадилар. (Набий) деди: юксак манзилли киши келади ва ўзидан паст даражалисини учратади — улар орасида паст (киши) бўлмаса-да. Унинг устидаги кийимни кўриб ҳайратга тушади, аммо сўзининг охири тугамасданоқ, ўзининг устида ундан ҳам гўзалроқ (кийим) намоён бўлади. Бу (шунинг учунки), у ерда ҳеч кимга ғамгин бўлиш лойиқ эмас. Сўнг манзилларимизга қайтамиз ва бизни жуфтларимиз қарши олиб: «Марҳамат, хуш келибсиз! Келибсиз, ҳолбуки сенда биз ажралганимиздагидан ҳам афзал гўзаллик бор,» дейдилар. Биз эса: «Биз бугун Роббимиз — ал-Жаббор билан ўтирдик ва шундай (ҳолатда) қайтишимиз бизга ҳақ (лойиқ),» деймиз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғариб бўлиб, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Сувайд ибн Амр ал-Авзоийдан бу ҳадиснинг бир қисмини ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَسُوقًا مَا فِيهَا شِرَاءٌ وَلاَ بَيْعٌ إِلاَّ الصُّوَرَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فَإِذَا اشْتَهَى الرَّجُلُ صُورَةً دَخَلَ فِيهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ва Ҳаннод ривоят қилдилар, иккаласи: бизга Абу Муовия ривоят қилди, дедилар. (Абу Муовия) деди: бизга Абдурраҳмон ибн Ишоқ, Нуъмон ибн Саъддан, у Алидан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, жаннатда бир бозор бордирки, унда на сотиб олиш ва на сотиш бордир, фақат эркаклар ва аёлларнинг суратлари (бордир). Бас, қачон бир киши (бирор) суратни хоҳласа, унга киради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ فَقَالَ " إِنَّكُمْ سَتُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّكُمْ فَتَرَوْنَهُ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لاَ تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَصَلاَةٍ قَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا " . ثُمَّ قَرَأََ: (سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ ) قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Жарир ибн Абдуллоҳ ал-Бажалийдан (ривоят қилиб) деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида ўтирган эдик. У тўлин ой кечасидаги ойга қараб: «Албатта, сизлар Роббингизга (рўбарў) кўндаланг қилинасизлар ва Уни шу ойни кўрганингиздек кўрасизлар; Уни кўришда (сиқилиб) заҳмат чекмайсизлар. Бас, агар қуёш чиқишидан олдинги намозда ва у ботишидан олдинги намозда (қолдирмасликка) қодир бўлсангиз, шундай қилинглар,» дедилар. Сўнг: «Роббингга ҳамд айтиб (Уни) тасбеҳ айт — қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин,» (деб) ўқидилар (Қоф сураси, 39). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِه: (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ ) قَالَ " إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ نَادَى مُنَادٍ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَوْعِدًا . قَالُوا أَلَمْ يُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَيُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ وَيُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ قَالُوا بَلَى . قَالَ فَيُكْشَفُ الْحِجَابُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَعْطَاهُمْ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا أَسْنَدَهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَرَفَعَهُ . وَرَوَى سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَوْلَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Собит ал-Бунонийдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Суҳайбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (Аллаҳнинг): «Яхшилик қилганларга гўзал (мукофот) ва (ундан ҳам) зиёда (нарса) бордир,» (Юнус сураси, 26) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики, Набий) дедилар: «Жаннат аҳли жаннатга кирганида, бир жарчи: «Албатта, сизлар учун Аллаҳ ҳузурида бир ваъда бор,» деб нидо қилади. Улар: «(Аллаҳ) юзларимизни оппоқ қилмадими, бизни дўзахдан қутқармадими ва бизни жаннатга киритмадими?» дейдилар. Улар: «Ҳа (қилди),» (дейилади). (Набий) деди: бас, парда кўтарилади.» (Набий) деди: «Аллаҳга қасамки, (Аллаҳ) уларга Унга (Аллаҳга) қарашдан кўра маҳбуброқ нарса бермаган,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Ҳаммод ибн Саламагина муснад қилиб, марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда ривоят қилган. Сулаймон ибнул-Муғира ва Ҳаммод ибн Зайд бу ҳадисни Собит ал-Бунонийдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан (мавқуф — ўз) сўзи (сифатида) ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي شَبَابَةُ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَمَنْ يَنْظُرُ إِلَى جِنَانِهِ وَأَزْوَاجِهِ وَنَعِيمِهِ وَخَدَمِهِ وَسُرُرِهِ مَسِيرَةَ أَلْفِ سَنَةٍ وَأَكْرَمَهُمْ عَلَى اللَّهِ مَنْ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهِ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً " . ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ ثُوَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعٌ . وَرَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبْجَرَ عَنْ ثُوَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفٌ . وَرَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: менга Шабоба, Исроилдан, у Сувайрдан хабар берди, у деди: мен ибн Умарнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, жаннат аҳлининг манзили энг пасти бўлган киши ўзининг боғларига, жуфтларига, неъматларига, хизматчиларига ва сўриларига минг йиллик йўл (масофаси) (чамасида) қарайдиган кишидир. Уларнинг Аллаҳ ҳузурида энг кароматлиси (улуғи) эса Унинг юзига эртаю кеч қарайдиган кишидир,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўша куни юзлар (порлаб) тароватлидир, Роббисига боққувчидир,» (Қиёмат сураси, 22-23) (деб) ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Исроилдан, у Сувайрдан, у ибн Умардан марфуъ (Набийга кўтарилган) ҳолда бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уни Абдулмалик ибн Абжар Сувайрдан, у ибн Умардан мавқуф (саҳобанинг ўз сўзи сифатида) ривоят қилган. Убайдуллоҳ ал-Ашжаий эса Суфёндан, у Сувайрдан, у Мужоҳиддан, у ибн Умардан, унинг (ўз) сўзини ривоят қилиб, уни (Набийга) кўтармаган. Буни бизга Абу Курайб Муҳаммад ибнул-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ал-Ашжаий, Суфёндан, у Сувайрдан, у Мужоҳиддан, у ибн Умардан шунга ўхшаш (ривоят) қилди ва уни (Набийга) кўтармади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ نُوحٍ الْحِمَّانِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَتُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ " . قَالُوا لاَ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ عِيسَى الرَّمْلِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَحَدِيثُ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَاهُ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلُ هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Ториф ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Жобир ибн Нуҳ ал-Ҳиммоний, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тўлин ой кечасида ойни кўришда бир-бирингизни қисиб (сиқиб) заҳмат чекасизларми ва қуёшни кўришда (бир-бирингизни) қисасизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ,» дедилар. У: «Бас, албатта, сизлар Роббингизни тўлин ой кечасидаги ойни кўрганингиздек кўрасизлар, Уни кўришда (бир-бирингизни) қисмайсизлар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Шу тарзда Яҳё ибн Исо ар-Ромлий ва бир нечтаси ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Идрис эса ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Ибн Идриснинг ал-Аъмашдан (қилган) ҳадиси маҳфуз (сақланган, мустаҳкам) эмас; Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадиси эса асаҳҳ (кўпроқ саҳиҳ)дир. Шу тарзда уни Суҳайл ибн Абу Солиҳ ҳам отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Бу ҳадиснинг мисли Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган ва у саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ . فَيَقُولُونَ لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ . فَيَقُولُ هَلْ رَضِيتُمْ فَيَقُولُونَ مَا لَنَا لاَ نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ . فَيَقُولُ أَنَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ . قَالُوا وَأَىُّ شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ أُحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ أَبَدًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Молик ибн Анас, Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрийдан хабар берди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ жаннат аҳлига: «Эй жаннат аҳли!» дейди. Улар: «Лаббайка, Роббимиз ва саъдайка (амрингга шаймиз),» дейдилар. (Аллаҳ): «Рози бўлдингизми?» дейди. Улар: «Бизга нима бўлиб рози бўлмасмидик, ҳолбуки Сен бизга махлуқотингдан ҳеч кимга бермаган нарсани бердинг,» дейдилар. (Аллаҳ): «Мен сизларга ундан ҳам афзалини бераман,» дейди. Улар: «Ундан афзал қайси нарса бўлади?» дейдилар. (Аллаҳ): «Сизларга ризолигимни нозил қиламан ва бундан кейин сизлардан ҳеч қачон ғазабланмайман,» дейди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ فِي الْغُرْفَةِ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الشَّرْقِيَّ أَوِ الْكَوْكَبَ الْغَرْبِيَّ الْغَارِبَ فِي الأُفُقِ أَوِ الطَّالِعَ فِي تَفَاضُلِ الدَّرَجَاتِ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أُولَئِكَ النَّبِيُّونَ . قَالَ " بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ وَأَقْوَامٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Фулайҳ ибн Сулаймон, Ҳилол ибн Алидан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб) деди: «Албатта, жаннат аҳли (юксакдаги) ғурфада (кўшкда) бир-бирларини, сизлар уфқда ботаётган ёки чиқаётган шарқий юлдузни ёхуд ғарбий юлдузни кўрганингиздек, даражаларининг устунлиги (турлилиги) сабабли кўрадилар,» дедилар. Улар: «Ё Расулуллаҳ, улар пайғамбарларми?» дедилар. У: «Ҳа, жоним қўлида бўлган зотга қасамки, Аллаҳга ва Унинг Расулига имон келтирган ва пайғамбарларни тасдиқлаган қавмлар ҳам (шундайдир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ . فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا . وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا . وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ " . قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي . فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ . وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ . فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأُزْوِيَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ . فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ . فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا . فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ تُفَسَّرُ وَلاَ تُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ " فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ " . يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллаҳ қиёмат куни одамларни бир майдонда жамлайди. Сўнг оламларнинг Робби уларга зоҳир бўлиб: «Ҳар бир инсон ўзи ибодат қилган нарсасига эргашсин,» дейди. Бас, салиб (хоч) соҳибига унинг салиби, суратлар соҳибига унинг суратлари, олов соҳибига унинг олови мужассам қилиб кўрсатилади ва улар ўзлари ибодат қилган нарсаларига эргашадилар; мусулмонлар эса қоладилар. Бас, оламларнинг Робби уларга зоҳир бўлиб: «(Бошқа) одамларга эргашмайсизларми?» дейди. Улар: «Биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз, биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз! Аллаҳ бизнинг Роббимиздир, бу бизнинг жойимиздир, токи Роббимизни кўргунимизча (шу ердамиз),» дейдилар. У эса уларга (саботда туришни) амр қилади ва уларни мустаҳкам қилади. Сўнг яширинади, кейин яна зоҳир бўлиб: «(Бошқа) одамларга эргашмайсизларми?» дейди. Улар: «Биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз, биз Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз! Аллаҳ бизнинг Роббимиздир, бу бизнинг жойимиздир, токи Роббимизни кўргунимизча (шу ердамиз),» дейдилар. У эса уларга (саботда туришни) амр қилади ва уларни мустаҳкам қилади.» Улар: «Ё Расулуллаҳ, биз Уни кўрамизми?» дедилар. У: «Тўлин ой кечасида ойни кўришда (сиқилиб) заҳмат чекасизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Бас, албатта, сизлар ўша вақтда Уни кўришда заҳмат чекмайсизлар. Сўнг (Аллаҳ) яширинади, кейин зоҳир бўлиб Ўзини уларга танитади, сўнг: «Мен сизларнинг Роббингизман, бас, Менга эргашинглар,» дейди. Бас, мусулмонлар турадилар ва сирот (кўприги) қўйилади. Улар у (сирот) устидан аъло отлар ва туялар (каби тезликда) ўтадилар; уларнинг у (сирот) устидаги сўзлари: «(Ё Робб) нажот бер, нажот бер,» (бўлади). Дўзах аҳли эса қолади ва улардан бир тўда унга (дўзахга) ташланади, сўнг (дўзахга): «Тўлдингми?» дейилади. У: «Яна (зиёдаси) борми?» дейди. Сўнг яна бир тўда унга ташланади ва: «Тўлдингми?» дейилади. У: «Яна (зиёдаси) борми?» дейди. Токи улар унга (тўлиқ) жойланганда, ар-Раҳмон Қадамини унга қўяди ва унинг баъзи қисми баъзи қисмига (қисилиб) йиғилади, сўнг: «Бас (етар),» дейди. У: «Бас, бас (етади, етади),» дейди. Бас, Аллаҳ жаннат аҳлини жаннатга ва дўзах аҳлини дўзахга киритгач,» — (Набий) деди — «ўлим (бўйни) боғланган ҳолда келтирилади ва жаннат аҳли билан дўзах аҳли орасидаги девор (устида) тўхтатилади. Сўнг: «Эй жаннат аҳли!» дейилади. Бас, улар қўрққан ҳолда боқадилар. Сўнг: «Эй дўзах аҳли!» дейилади. Бас, улар шафоатни умид қилиб, суюнган ҳолда боқадилар. Сўнг жаннат аҳлига ва дўзах аҳлига: «Буни танайсизларми?» дейилади. Улар: «Мана булар ҳам, мана булар ҳам: «(Ҳа), биз уни танидик, у бизга муваккал қилинган ўлимдир,» дейдилар. Бас, у (ўлим) ётқизилиб, жаннат ва дўзах орасидаги девор устида сўйилади. Сўнг: «Эй жаннат аҳли, абадий(лик), ўлим йўқ! Эй дўзах аҳли, абадий(лик), ўлим йўқ!» дейилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш кўплаб ривоятлар — уларда кўриш иши, яъни одамлар Роббларини кўришлари, Қадам зикри ва шунга ўхшаш нарсалар зикр қилинган — ривоят қилинган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, ибнул-Муборак, ибн Уяйна, Вакииъ ва бошқалар каби имомлардан бўлган илм аҳлининг бу борадаги мазҳаби шуки, улар бу нарсаларни ривоят қилганлар, сўнг: «Бу ҳадислар ривоят қилинади ва биз уларга имон келтирамиз, (лекин) «қандай?» деб сўралмайди,» деганлар. Ҳадис аҳли ихтиёр қилган (йўл) шуки, бу нарсалар келганидек ривоят қилинади, уларга имон келтирилади, тафсир қилинмайди, (хаёлда бирор нарсага) ўхшатилмайди ва «қандай?» деб сўралмайди. Бу — илм аҳли ихтиёр қилиб, (қабул қилиб) борган ишидир. Ҳадисдаги: «Ўзини уларга танитади,» деган сўзининг маъноси: уларга тажаллий қилади (намоён бўлади), демакдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، يَرْفَعُهُ قَالَ " إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُتِيَ بِالْمَوْتِ كَالْكَبْشِ الأَمْلَحِ فَيُوقَفُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُذْبَحُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ فَلَوْ أَنَّ أَحَدًا مَاتَ فَرَحًا لَمَاتَ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَلَوْ أَنَّ أَحَدًا مَاتَ حَزَنًا لَمَاتَ أَهْلُ النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга отам, Фузайл ибн Марзуқдан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилиб), уни (Набийга) кўтариб (марфуъ қилиб) деди: «Қиёмат куни бўлганида, ўлим оқ-қора аралаш қўчқор (суратида) келтирилади ва жаннат билан дўзах орасида тўхтатилади, сўнг улар қараб турганларида сўйилади. Бас, агар (бирор) киши суюнчидан ўладиган бўлса, жаннат аҳли ўлар эди; ва агар (бирор) киши ғамдан ўладиган бўлса, дўзах аҳли ўлар эди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، وَثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим хабар берди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Ҳумайд ва Собитдан, улар Анасдан (ривоят қилдиларки), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Жаннат машаққатлар билан ўралган, дўзах эса шаҳватлар (нафс истаклари) билан ўралгандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл билан ҳасан ғариб саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ أَرْسَلَ جِبْرِيلَ إِلَى الْجَنَّةِ فَقَالَ انْظُرْ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَجَاءَهَا وَنَظَرَ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَرَجَعَ إِلَيْهِ قَالَ فَوَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا . فَأَمَرَ بِهَا فَحُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَيْهَا فَانْظُرْ إِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَرَجَعَ إِلَيْهَا فَإِذَا هِيَ قَدْ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خِفْتُ أَنْ لاَ يَدْخُلَهَا أَحَدٌ . قَالَ اذْهَبْ إِلَى النَّارِ فَانْظُرْ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا . فَإِذَا هِيَ يَرْكَبُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ فَيَدْخُلُهَا . فَأَمَرَ بِهَا فَحُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَيْهَا . فَرَجَعَ إِلَيْهَا فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ لاَ يَنْجُوَ مِنْهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Амрдан (ривоят қилди), у деди: бизга Абу Салама, Абу Ҳурайрадан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб) деди: У: «Аллаҳ жаннат ва дўзахни яратганида, Жибрилни жаннатга юбориб: «Унга ва унда унинг аҳли учун нималар тайёрлаганимга қара,» деди. (Набий) деди: бас, у (Жибрил) унга келиб, унга ва Аллаҳ унда унинг аҳли учун тайёрлаган нарсаларга қаради. (Набий) деди: сўнг (Жибрил) Унга (Аллаҳга) қайтиб: «Иззатингга қасамки, уни ким эшитса, албатта унга киради,» деди. Бас, (Аллаҳ) у (жаннат) ҳақида амр қилди, шунда у машаққатлар билан ўралди. (Аллаҳ): «Унга қайт ва мен унда унинг аҳли учун тайёрлаган нарсага қара,» деди. (Набий) деди: бас, (Жибрил) унга қайтса, мана у машаққатлар билан ўралган эди. Бас, (Жибрил) Унга қайтиб: «Иззатингга қасамки, мен унга ҳеч ким кирмаслигидан қўрқдим,» деди. (Аллаҳ): «Дўзахга бор ва унга ҳамда мен унда унинг аҳли учун тайёрлаган нарсага қара,» деди. Бас, мана у (дўзахнинг) бир қисми бир қисмига миниб (қайнаб) турарди. Бас, (Жибрил) Унга қайтиб: «Иззатингга қасамки, уни ҳеч ким эшитиб, унга кирмайди (киришни хоҳламайди),» деди. Бас, (Аллаҳ) у (дўзах) ҳақида амр қилди, шунда у шаҳватлар билан ўралди. (Аллаҳ): «Унга қайт,» деди. Бас, (Жибрил) унга қайтиб: «Иззатингга қасамки, мен ундан ҳеч ким қутулмасдан, албатта унга кириб қолишидан қўрқдим,» деди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " احْتَجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَقَالَتِ الْجَنَّةُ يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ وَالْمَسَاكِينُ . وَقَالَتِ النَّارُ يَدْخُلُنِي الْجَبَّارُونَ وَالْمُتَكَبِّرُونَ . فَقَالَ لِلنَّارِ أَنْتِ عَذَابِي أَنْتَقِمُ بِكِ مِمَّنْ شِئْتُ . وَقَالَ لِلْجَنَّةِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ شِئْتُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннат билан дўзах баҳслашди. Жаннат: «Менга заифлар ва мискинлар киради,» деди. Дўзах эса: «Менга золимлар ва мутакаббирлар киради,» деди. Бас, (Аллаҳ) дўзахга: «Сен Менинг азобимсан, сен орқали хоҳлаган кишимдан ўч оламан,» деди. Жаннатга эса: «Сен Менинг раҳматимсан, сен орқали хоҳлаган кишимга раҳм қиламан,» деди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ الَّذِي لَهُ ثَمَانُونَ أَلْفَ خَادِمٍ وَاثْنَتَانِ وَسَبْعُونَ زَوْجَةً وَتُنْصَبُ لَهُ قُبَّةٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدٍ وَيَاقُوتٍ كَمَا بَيْنَ الْجَابِيَةِ إِلَى صَنْعَاءَ " . وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ يُرَدُّونَ بَنِي ثَلاَثِينَ فِي الْجَنَّةِ لاَ يَزِيدُونَ عَلَيْهَا أَبَدًا وَكَذَلِكَ أَهْلُ النَّارِ " . وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ عَلَيْهِمُ التِّيجَانَ إِنَّ أَدْنَى لُؤْلُؤَةٍ مِنْهَا لَتُضِيءُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ .
Бизга Сувайд ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ хабар берди, бизга Ришдин ибн Саъд хабар берди, менга Амр ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жаннат аҳлининг (мартабаси) энг пасти шундай кишидирки, унинг саксон минг хизматкори ва етмиш иккита жуфти (хотини) бўлади, ҳамда унга дурдан, забаржаддан ва ёқутдан, Жобия билан Санъо орасидаги (масофа) каби (катталикда) қубба (чодир) ўрнатилади,» дедилар. Ва шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинадики), у: «Жаннат аҳлидан ким вафот этган бўлса, кичик бўладими ёки катта, жаннатда ўттиз ёшлиларга қайтариладилар, бунга ҳеч қачон (ёш) қўшилмайди. Дўзах аҳли ҳам худди шундай,» дедилар. Ва шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинадики), у: «Албатта уларнинг бошларида тожлар бўлади. Унинг энг паст (кичик) дурларидан бири Машриқ билан Мағриб орасини ёритиб туради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадисидан биламиз, холос.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْمُؤْمِنُ إِذَا اشْتَهَى الْوَلَدَ فِي الْجَنَّةِ كَانَ حَمْلُهُ وَوَضْعُهُ وَسِنُّهُ فِي سَاعَةٍ كَمَا يَشْتَهِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي الْجَنَّةِ جِمَاعٌ وَلاَ يَكُونُ وَلَدٌ . هَكَذَا رُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ . وَقَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا اشْتَهَى الْمُؤْمِنُ الْوَلَدَ فِي الْجَنَّةِ كَانَ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا يَشْتَهِي " . وَلَكِنْ لاَ يَشْتَهِي . قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لاَ يَكُونُ لَهُمْ فِيهَا وَلَدٌ " . وَأَبُو الصِّدِّيقِ النَّاجِيُّ اسْمُهُ بَكْرُ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ بَكْرُ بْنُ قَيْسٍ أَيْضًا .
Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Муъоз ибн Ҳишом ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, у Омир ал-Аҳвалдан, у Абус-Сиддиқ ан-Ножийдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўмин жаннатда фарзандни истаса, унинг ҳомиладорлиги, туғилиши ва ёши (улғайиши) бир соатда, у истаганидек (юз беради),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилишган. Уларнинг баъзилари: «Жаннатда жимаъ (яқинлик) бўлади, лекин фарзанд бўлмайди,» дейишган. Бу Товус, Мужоҳид ва Иброҳим ан-Нахаъийдан шундай ривоят қилинган. Муҳаммад деди: Ишоқ ибн Иброҳим Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Мўмин жаннатда фарзандни истаса, у истаганидек бир соатда (юз беради)» ҳадиси ҳақида дедики: «Лекин у (буни) истамайди.» Муҳаммад деди: Абу Разин ал-Уқайлийдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинганки, у: «Албатта жаннат аҳлининг унда фарзанди бўлмайди,» деган. Абус-Сиддиқ ан-Ножийнинг исми Бакр ибн Амр, яна Бакр ибн Қайс ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَمُجْتَمَعًا لِلْحُورِ الْعِينِ يُرَفِّعْنَ بِأَصْوَاتٍ لَمْ يَسْمَعِ الْخَلاَئِقُ مِثْلَهَا قَالَ يَقُلْنَ نَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلاَ نَبِيدُ وَنَحْنُ النَّاعِمَاتُ فَلاَ نَبْأَسُ وَنَحْنُ الرَّاضِيَاتُ فَلاَ نَسْخَطُ طُوبَى لِمَنْ كَانَ لَنَا وَكُنَّا لَهُ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Ҳаннод ва Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилиб, иккаласи дедилар: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Ишоқ ривоят қилди, у Нуъмон ибн Саъддан, у Алий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта жаннатда ҳур ул-ийн (кўзлари гўзал ҳурлар) учун бир йиғиладиган жой бордирки, улар овозларини кўтарадилар — махлуқлар унинг ўхшашини эшитмагандирлар.» (Алий) деди: улар: «Биз мангу қолувчилармиз, ҳеч йўқ бўлмаймиз; биз ноз-неъмат ичидагилармиз, ҳеч машаққат кўрмаймиз; биз рози бўлувчилармиз, ҳеч ғазабланмаймиз. Биз кимники бўлсак ва у бизники бўлса, унга хуш бўлсин (туба),» дейдилар, дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Анасдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Алийнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: (فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ ) قَالَ السَّمَّاعُ . وَمَعْنَى السَّمَّاعِ مِثْلَ مَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ الْحُورَ الْعِينَ يُرَفِّعْنَ بِأَصْوَاتِهِنَّ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у ал-Авзўийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан (ривоят қилдики), у Азиз ва Жалил (Аллаҳ)нинг «Улар боғда (жаннатда) шод-хуррам бўладилар» (Рум сураси, 15) қавли ҳақида деди: «(Бу) эшитишдир (саммў).» Саммўнинг маъноси ҳадисда келганидек, яъни ҳур ул-ийн овозларини кўтарадиларидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثَةٌ عَلَى كُثْبَانِ الْمِسْكِ - أُرَاهُ قَالَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَغْبِطُهُمُ الأَوَّلُونَ وَالآخِرُونَ رَجُلٌ يُنَادِي بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ وَرَجُلٌ يَؤُمُّ قَوْمًا وَهُمْ بِهِ رَاضُونَ وَعَبْدٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ . وَأَبُو الْيَقْظَانِ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عُمَيْرٍ وَيُقَالُ ابْنُ قَيْسٍ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Абул-Яқзондан, у Зозондан, у Абдуллоҳ ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (тоифа киши) мушк уюмлари устида бўладилар — уни қиёмат куни дедилар деб ўйлайман — аввалгилар ва кейингилар уларга ҳавас қиладилар: ҳар куни ва кечада беш вақт намозга (азон айтиб) чақирувчи киши; бир қавмга имом бўлиб, улар ундан рози бўлган киши; ва Аллаҳнинг ҳаққини ҳамда хожаларининг ҳаққини адо этган қул,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Суфён ас-Саврийнинг ҳадисидан биламиз. Абул-Яқзоннинг исми Усмон ибн Умайр, яна ибн Қайс ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يَرْفَعُهُ قَالَ " ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ رَجُلٌ قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتْلُو كِتَابَ اللَّهِ وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ صَدَقَةً بِيَمِينِهِ يُخْفِيهَا أُرَاهُ قَالَ مِنْ شِمَالِهِ وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَانْهَزَمَ أَصْحَابُهُ فَاسْتَقْبَلَ الْعَدُوَّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ . وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ كَثِيرُ الْغَلَطِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Айёшдан, у ал-Аъмашдан, у Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан марфуъ қилиб (ривоят қилди), у деди: «Уч (тоифа киши)ни Аллаҳ севади: кечаси туриб Аллаҳнинг китобини тиловат қилган киши; ўнг қўли билан садақа бериб, уни — чап қўлидан деди деб ўйлайман — яширган киши; ва бирор сарияда (кичик қўшинда) бўлиб, ҳамроҳлари мағлуб бўлганда, душманга (юзланиб) қарши турган киши.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан ғарибдир ва у маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас. Саҳиҳи эса Шуъба ва бошқалар Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Зайд ибн Забёндан, у Абу Заррдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганидир. Абу Бакр ибн Айёш кўп хато қиларди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيَّ بْنَ حِرَاشٍ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ، يَرْفَعُهُ إِلَى أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ وَثَلاَثَةٌ يَبْغَضُهُمُ اللَّهُ فَأَمَّا الَّذِينَ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ فَرَجُلٌ أَتَى قَوْمًا فَسَأَلَهُمْ بِاللَّهِ وَلَمْ يَسْأَلْهُمْ بِقَرَابَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فَمَنَعُوهُ فَتَخَلَّفَ رَجُلٌ بِأَعْقَابِهِمْ فَأَعْطَاهُ سِرًّا لاَ يَعْلَمُ بِعَطِيَّتِهِ إِلاَّ اللَّهُ وَالَّذِي أَعْطَاهُ وَقَوْمٌ سَارُوا لَيْلَتَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ النَّوْمُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِمَّا يُعْدَلُ بِهِ نَزَلُوا فَوَضَعُوا رُءُوسَهُمْ فَقَامَ أَحَدُهُمْ يَتَمَلَّقُنِي وَيَتْلُو آيَاتِي وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَلَقِيَ الْعَدُوَّ فَهُزِمُوا وَأَقْبَلَ بِصَدْرِهِ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يُفْتَحَ لَهُ . وَالثَّلاَثَةُ الَّذِينَ يَبْغَضُهُمُ اللَّهُ الشَّيْخُ الزَّانِي وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ وَالْغَنِيُّ الظَّلُومُ " . حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا رَوَى شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، نَحْوَ هَذَا وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилиб, иккаласи дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, у Мансур ибн ал-Муътамирдан (ривоят қилди), у деди: мен Рибъий ибн Ҳирошни Зайд ибн Забёндан ривоят қилиб, уни Абу Заррга марфуъ қилиб, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилаётганини) эшитдим, у: «Уч (тоифа киши)ни Аллаҳ севади ва уч (тоифа киши)ни Аллаҳ ёмон кўради. Аллаҳ севадиганлар: бир қавмга келиб, улардан Аллаҳ (ҳаққи) ила сўраган — ўзи билан улар орасидаги қариндошлик (ҳаққи) ила сўрамаган — бироқ улар унга бермаган киши; шунда бир киши уларнинг ортида қолиб, унга яширинча берган бўлиб, унинг бу инъомини Аллаҳдан ва берувчидан бошқа ҳеч ким билмайди; ва кечалари йўл юриб, уйқу улар учун унга тенг тутиладиган ҳар нарсадан кўра суюмлироқ бўлганда тушиб, бошларини (ёстиққа) қўйган қавм, улардан бири туриб Менга (ибодат ила) яқинлашиб, Менинг оятларимни тиловат қилади; ва бирор сарияда (кичик қўшинда) бўлиб, душманга дуч келиб, улар мағлуб бўлганда, ўлдирилгунча ёки унга (ғалаба) фатҳ этилгунча кўкраги билан (қарши) юзланган киши. Аллаҳ ёмон кўрадиган уч (тоифа) эса: зино қилувчи қари, кибрланган камбағал ва золим бой,» дедилар. Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, у Шуъбадан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Шайбон ҳам Мансурдан шунга ўхшаш ривоят қилган, ва бу Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَدِّهِ، حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُوشِكُ الْفُرَاتُ يَحْسِرُ عَنْ كَنْزٍ مِنْ ذَهَبٍ فَمَنْ حَضَرَهُ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Уқба ибн Холид ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, у Хубайб ибн Абдурраҳмондан, у бобоси Ҳафс ибн Осимдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фурот (дарёси) яқинда олтиндан (иборат) бир хазинани очиб (очиб қўйиб) бериши яқиндир. Ким унга ҳозир бўлса, ундан бирор нарса олмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ " يَحْسِرُ عَنْ جَبَلٍ مِنْ ذَهَبٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Уқба ибн Холид ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди), фақат у: «олтиндан (иборат) бир тоғни очиб беради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ بَحْرَ الْمَاءِ وَبَحْرَ الْعَسَلِ وَبَحْرَ اللَّبَنِ وَبَحْرَ الْخَمْرِ ثُمَّ تُشَقَّقُ الأَنْهَارُ بَعْدُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَكِيمُ بْنُ مُعَاوِيَةَ هُوَ وَالِدُ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ وَالْجُرَيْرِيُّ يُكْنَى أَبَا مَسْعُودٍ وَاسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга ал-Журайрий хабар берди, у Ҳаким ибн Муовиядан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), у: «Албатта жаннатда сув денгизи, асал денгизи, сут денгизи ва шароб денгизи бордир, сўнгра (жаннат) дарёлари ундан кейин (шу денгизлардан) ажралиб чиқади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ҳаким ибн Муовия — у Баҳз ибн Ҳакимнинг отасидир; ал-Журайрийнинг куняси Абу Масъуд, исми эса Саид ибн Иёсдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَتِ الْجَنَّةُ اللَّهُمَّ أَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ . وَمَنِ اسْتَجَارَ مِنَ النَّارِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَتِ النَّارُ اللَّهُمَّ أَجِرْهُ مِنَ النَّارِ " . قَالَ هَكَذَا رَوَى يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مَوْقُوفًا أَيْضًا .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Бурайд ибн Абу Марямдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким Аллаҳдан жаннатни уч марта сўраса, жаннат: «Эй Аллаҳ, уни жаннатга киргиз,» дейди. Ким дўзахдан уч марта паноҳ сўраса, дўзах: «Эй Аллаҳ, уни дўзахдан асра,» дейди,» дедилар. (Абу Исо) деди: Юнус ибн Абу Ишоқ ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан, у Бурайд ибн Абу Марямдан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бу Абу Ишоқдан, у Бурайд ибн Абу Марямдан, у Анас ибн Моликдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) тарзда ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ أَبُو حُذَيْفَةَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ جِئْتُهُ " مَرْحَبًا بِالرَّاكِبِ الْمُهَاجِرِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ سُفْيَانَ . وَمُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ . وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ . وَهَذَا أَصَحُّ . قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ يَقُولُ مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ وَكَتَبْتُ كَثِيرًا عَنْ مُوسَى بْنِ مَسْعُودٍ ثُمَّ تَرَكْتُهُ . كَمُلَ كِتَابُ الاِسْتِئْذَانِ وَيَتْلُوهُ كِتَابُ الأَدَبِ
Бизга Абд ибн Ҳумайд ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб дедилар: бизга Мусо ибн Масъуд Абу Ҳузайфа ривоят қилди, Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у Мусъаб ибн Саъддан, у Икрима ибн Абу Жаҳлдан (ривоят қилиб) дедики: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен у кишининг ҳузурига келган куни: «Марҳабо, эй ҳижрат қилган уловдаги (отлиқ),» дедилар. Бу бобда Бурайда, Ибн Аббос ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди саҳиҳ эмас, биз уни шу каби фақат Мусо ибн Масъуднинг Суфёндан ривояти орқалигина биламиз. Мусо ибн Масъуд ҳадисда заифдир. Бу ҳадисни Абдурраҳмон ибн Маҳдий Суфёндан, у Абу Ишоқдан мурсал ҳолда ривоят қилган ва унда Мусъаб ибн Саъдни зикр қилмаган. Бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад ибн Башшорнинг шундай деганини эшитдим: «Мусо ибн Масъуд ҳадисда заифдир.» Муҳаммад ибн Башшор деди: «Мен Мусо ибн Масъуддан кўп (ҳадис) ёзган эдим, кейин уни тарк қилдим.» (Бу ерда) Истизон китоби тугади, ундан кейин Адаб китоби келади.