حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَرَضَهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَهْوَ ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَلَمْ يُجِزْهُ، وَعَرَضَهُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَهْوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَأَجَازَهُ.
Яъқуб ибн Иброҳим бизга айтди, Яҳё ибн Саъид бизга айтди, Убайдуллаҳдан, у деди: Нофи менга хабар берди, Ибн Умар розияллаҳу анҳумодан: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам уни Уҳуд куни — у ўн тўрт ёшли эканида — (жангга) кўрсатди, лекин унга рухсат бермади; ва Хандақ куни — у ўн беш ёшли эканида — кўрсатди ва унга рухсат берди.
حَدَّثَنِي قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَنْدَقِ، وَهُمْ يَحْفِرُونَ، وَنَحْنُ نَنْقُلُ التُّرَابَ عَلَى أَكْتَادِنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَهْ، فَاغْفِرْ لِلْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ ".
Қутайба менга айтди, Абдулазиз бизга айтди, Абу Ҳозимдан, Саҳл ибн Саъд розияллаҳу анҳудан, у деди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Хандақда эдик, улар қазар, биз тупроқни ўз орқаларида ташир эдик. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Эй Аллаҳ, охират ҳаётидан ўзга ҳаёт йўқ; бас, Муҳожирлар ва Ансорни мағфират қил», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْخَنْدَقِ، فَإِذَا الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ فِي غَدَاةٍ بَارِدَةٍ، فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَبِيدٌ يَعْمَلُونَ ذَلِكَ لَهُمْ، فَلَمَّا رَأَى مَا بِهِمْ مِنَ النَّصَبِ وَالْجُوعِ قَالَ " اللَّهُمَّ إِنَّ الْعَيْشَ عَيْشُ الآخِرَهْ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ " فَقَالُوا مُجِيبِينَ لَهُ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الْجِهَادِ مَا بَقِينَا أَبَدَا
Абдуллаҳ ибн Муҳаммад бизга айтди, Муовия ибн Амр бизга айтди, Абу Исъҳоқ бизга айтди, Ҳумайддан: Анас розияллаҳу анҳуни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Хандақга чиқди, бирдан Муҳожирлар ва Ансор совуқ бир эрталабда қазар эдилар, уларнинг қуллари йўқ эди. (Набий) уларда бўлган чарчоқ ва очликни кўрганида: «Эй Аллаҳ, албатта (ҳақиқий) ҳаёт — охират ҳаётидир; бас, Ансор ва Муҳожирни мағфират қил», деди. Улар жавоб бериб: «Биз Муҳаммадга — токи қолдик (тирик) эканмиз, абад жиҳодга — байъат қилган кишилармиз», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَعَلَ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ الْخَنْدَقَ حَوْلَ الْمَدِينَةِ، وَيَنْقُلُونَ التُّرَابَ عَلَى مُتُونِهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الإِسْلاَمِ مَا بَقِينَا أَبَدَا قَالَ يَقُولُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يُجِيبُهُمُ " اللَّهُمَّ إِنَّهُ لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُ الآخِرَهْ، فَبَارِكْ فِي الأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ". قَالَ يُؤْتَوْنَ بِمِلْءِ كَفَّى مِنَ الشَّعِيرِ فَيُصْنَعُ لَهُمْ بِإِهَالَةٍ سَنِخَةٍ تُوضَعُ بَيْنَ يَدَىِ الْقَوْمِ، وَالْقَوْمُ جِيَاعٌ، وَهْىَ بَشِعَةٌ فِي الْحَلْقِ وَلَهَا رِيحٌ مُنْتِنٌ.
Абу Маъмар бизга айтди, Абдулворис бизга айтди, Абдулазиздан, Анас розияллаҳу анҳудан, у деди: Муҳожирлар ва Ансор Мадина атрофида Хандақни қаза бошлади ва тупроқни ўз орқаларида ташир эдилар. Улар: «Биз Муҳаммадга — токи тирик эканмиз, абад Исломга — байъат қилган кишилармиз», дер эди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга жавоб бериб: «Эй Аллаҳ, албатта охират яхшилигидан ўзга яхшилик йўқ; бас, Ансор ва Муҳожирга барака бер», дер эди. (Анас) деди: Уларга бир ҳовуч арпа келтирилар ва улар учун сасиган ёғ билан (таом) тайёрланар эди — у қавмнин олдига қўйилар, қавм оч эди, у томоқда аччиқ ва сасиқ ҳидли эди.
حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَيْمَنَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ إِنَّا يَوْمَ الْخَنْدَقِ نَحْفِرُ فَعَرَضَتْ كُدْيَةٌ شَدِيدَةٌ، فَجَاءُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا هَذِهِ كُدْيَةٌ عَرَضَتْ فِي الْخَنْدَقِ، فَقَالَ " أَنَا نَازِلٌ ". ثُمَّ قَامَ وَبَطْنُهُ مَعْصُوبٌ بِحَجَرٍ، وَلَبِثْنَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ لاَ نَذُوقُ ذَوَاقًا، فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمِعْوَلَ فَضَرَبَ، فَعَادَ كَثِيبًا أَهْيَلَ أَوْ أَهْيَمَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي إِلَى الْبَيْتِ. فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي رَأَيْتُ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا، مَا كَانَ فِي ذَلِكَ صَبْرٌ، فَعِنْدَكِ شَىْءٌ قَالَتْ عِنْدِي شَعِيرٌ وَعَنَاقٌ. فَذَبَحْتُ الْعَنَاقَ وَطَحَنَتِ الشَّعِيرَ، حَتَّى جَعَلْنَا اللَّحْمَ فِي الْبُرْمَةِ، ثُمَّ جِئْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَالْعَجِينُ قَدِ انْكَسَرَ، وَالْبُرْمَةُ بَيْنَ الأَثَافِيِّ قَدْ كَادَتْ أَنْ تَنْضَجَ فَقُلْتُ طُعَيِّمٌ لِي، فَقُمْ أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَرَجُلٌ أَوْ رَجُلاَنِ. قَالَ " كَمْ هُوَ ". فَذَكَرْتُ لَهُ، قَالَ " كَثِيرٌ طَيِّبٌ ". قَالَ " قُلْ لَهَا لاَ تَنْزِعُ الْبُرْمَةَ وَلاَ الْخُبْزَ مِنَ التَّنُّورِ حَتَّى آتِيَ ". فَقَالَ " قُومُوا ". فَقَامَ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ قَالَ وَيْحَكِ جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَمَنْ مَعَهُمْ. قَالَتْ هَلْ سَأَلَكَ قُلْتُ نَعَمْ. فَقَالَ " ادْخُلُوا وَلاَ تَضَاغَطُوا ". فَجَعَلَ يَكْسِرُ الْخُبْزَ وَيَجْعَلُ عَلَيْهِ اللَّحْمَ، وَيُخَمِّرُ الْبُرْمَةَ وَالتَّنُّورَ إِذَا أَخَذَ مِنْهُ، وَيُقَرِّبُ إِلَى أَصْحَابِهِ ثُمَّ يَنْزِعُ، فَلَمْ يَزَلْ يَكْسِرُ الْخُبْزَ وَيَغْرِفُ حَتَّى شَبِعُوا وَبَقِيَ بَقِيَّةٌ قَالَ " كُلِي هَذَا وَأَهْدِي، فَإِنَّ النَّاسَ أَصَابَتْهُمْ مَجَاعَةٌ ".
Халлод ибн Яҳё бизга айтди, Абдулвоҳид ибн Аймон бизга айтди, отасидан, у деди: Мен Жобир розияллаҳу анҳунин олдига келдим, у: «Биз Хандақ куни қазар эдик, бирдан қаттиқ бир тепалик чиқди (йўлни тўсди). Улар Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга келди ва: ‹Мана бу тепалик чиқди› дедилар. У: ‹Мен тушаман› деди, сўнг турди — қорнига тош боғлаган эди; биз уч кун (ҳеч) таом тотмай турган эдик. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам белкуракни олди ва урди, у (тепалик) юмшоқ қум бўлиб қайтди. Мен: ‹Эй Расулуллаҳ, менга уйга (боришга) изн бер› дедим. Мен хотинимга: ‹Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламда (очлик) кўрдим, унга сабр қилиб бўлмас эди; сенда бирор нарса борми?› дедим. У: ‹Менда арпа ва бир улоқ бор› деди. Мен улоқни сўйдим ва у арпани тортди, биз гўштни қозонга солдик, сўнг Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга келдим, хамир кўтарилган, қозон деярли пишай деган эди. Мен: ‹Менда озгина таом бор; туринг, эй Расулуллаҳ, бир ёки икки киши билан› дедим. У: ‹У қанча?› деди. Мен айтдим. У: ‹Кўп, яхши; унга айт — мен келгунча қозонни туширма ва нонни тандирдан олма› деди, сўнг: ‹Туринглар› деди. Муҳожирлар ва Ансор турди. (Жобир) хотининин олдига кириб: ‹Вой сенга! Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Муҳожирлар, Ансор ва улар биланларни келтирди!› деди. У: ‹У сендан сўрадими?› деди. Мен: ‹Ҳа› дедим. (Набий): ‹Киринглар ва сиқилишманглар› деди ва нонни синдириб, устига гўшт қўя бошлади, қозон ва тандирни ёпар, шерикларига яқинлаштирар, сўнг олар эди; доимо нонни синдириб (гўшт) сузиб бераверди, токи тўйди ва ортиб қолди. (Набий): ‹Буни ўзинг е ва ҳадя қил, чунки одамларга очлик етган› деди», деди.
حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا حُفِرَ الْخَنْدَقُ رَأَيْتُ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَمَصًا شَدِيدًا، فَانْكَفَأْتُ إِلَى امْرَأَتِي فَقُلْتُ هَلْ عِنْدَكِ شَىْءٌ فَإِنِّي رَأَيْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَمَصًا شَدِيدًا. فَأَخْرَجَتْ إِلَىَّ جِرَابًا فِيهِ صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ، وَلَنَا بُهَيْمَةٌ دَاجِنٌ فَذَبَحْتُهَا، وَطَحَنَتِ الشَّعِيرَ فَفَرَغَتْ إِلَى فَرَاغِي، وَقَطَّعْتُهَا فِي بُرْمَتِهَا، ثُمَّ وَلَّيْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ تَفْضَحْنِي بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِمَنْ مَعَهُ. فَجِئْتُهُ فَسَارَرْتُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَبَحْنَا بُهَيْمَةً لَنَا وَطَحَنَّا صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ كَانَ عِنْدَنَا، فَتَعَالَ أَنْتَ وَنَفَرٌ مَعَكَ. فَصَاحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَا أَهْلَ الْخَنْدَقِ، إِنَّ جَابِرًا قَدْ صَنَعَ سُورًا فَحَىَّ هَلاً بِكُمْ ". فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُنْزِلُنَّ بُرْمَتَكُمْ، وَلاَ تَخْبِزُنَّ عَجِينَكُمْ حَتَّى أَجِيءَ ". فَجِئْتُ وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْدُمُ النَّاسَ حَتَّى جِئْتُ امْرَأَتِي، فَقَالَتْ بِكَ وَبِكَ. فَقُلْتُ قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي قُلْتِ. فَأَخْرَجَتْ لَهُ عَجِينًا، فَبَصَقَ فِيهِ وَبَارَكَ، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى بُرْمَتِنَا فَبَصَقَ وَبَارَكَ ثُمَّ قَالَ " ادْعُ خَابِزَةً فَلْتَخْبِزْ مَعِي وَاقْدَحِي مِنْ بُرْمَتِكُمْ وَلاَ تُنْزِلُوهَا"، وَهُمْ أَلْفٌ، فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ لَقَدْ أَكَلُوا حَتَّى تَرَكُوهُ وَانْحَرَفُوا، وَإِنَّ بُرْمَتَنَا لَتَغِطُّ كَمَا هِيَ، وَإِنَّ عَجِينَنَا لَيُخْبَزُ كَمَا هُوَ.
Амр ибн Али менга айтди, Абу Осим бизга айтди, Ҳанзала ибн Абу Суфён бизга хабар берди, Саъид ибн Мино бизга хабар берди, у деди: Жобир ибн Абдуллаҳ розияллаҳу анҳумони шундай деганини эшитдим: Хандақ қазилганида, мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламда қаттиқ очлик кўрдим. Мен хотинимга қайтдим ва: «Сенда бирор нарса борми? Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламда қаттиқ очлик кўрдим», дедим. У менга ичида бир сў арпа бўлган идишни чиқарди, бизда уй(да боқилган) бир улоқ бор эди, мен уни сўйдим ва у арпани тортди; у мен (сўйишдан) бўшаганимда бўшади. Мен уни қозонида бўлаклади, сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга йўл олдим. У (хотин): «Мени Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва у биланлар олдида шарманда қилма», деди. Мен унга сирдек айтдим: «Эй Расулуллаҳ, биз уй улоқимизни сўйдик ва бир сў арпани тортди; сен ва бир неча (киши) келинг», дедим. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам бақирди ва: «Эй Хандақ аҳли, албатта Жобир бир сур (зиёфат) қилди, сизларга марҳабо!», деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Қозонингизни туширманг ва хамирингизни — мен келгунимгача — нон қилманг», деди. Мен келдим, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам одамларнинг олдида келди, токи мен хотинимга келдим. У: «Сен-у сен!», деди. Мен: «Мен сен айтганни қилдим», дедим. У хамирни чиқарди, у унга туфлади ва барака тилади, сўнг қозонимизга туфлади ва барака тилади, сўнг: «Бир нон ёпувчи (аёл)ни чақир, у мен билан нон ёпсин ва қозонингиздан (сўзиб) ол, лекин туширма», деди — улар минг (киши) эди. Аллаҳга қасам ичаманки, улар еб, токи уни (ортиб) қолдирди ва ўгирилди, ҳолбуки қозонимиз ҳамон ўша ҳолда қайнар, хамиримиз ҳамон ўша ҳолда нон қилинар эди.
حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها {إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الأَبْصَارُ} قَالَتْ كَانَ ذَاكَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ.
Усмон ибн Абу Шайба менга айтди, Абда бизга айтди, Ҳишомдан, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан — {Ўшанда улар сизларга тепаларингиздан ва пастларингиздан келди ва ўшанда кўзлар бурилди} (ояти ҳақида): У: «Бу Хандақ куни эди», деди.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْقُلُ التُّرَابَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ حَتَّى أَغْمَرَ بَطْنَهُ أَوِ اغْبَرَّ بَطْنُهُ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْلاَ اللَّهُ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا إِذَا أَرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا وَرَفَعَ بِهَا صَوْتَهُ أَبَيْنَا أَبَيْنَا.
Муслим ибн Иброҳим бизга айтди, Шуъба бизга айтди, Абу Исъҳоқдан, Баро розияллаҳу анҳудан, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Хандақ куни тупроқни ташир эди, токи қорни (чанг билан) кўмилди — ёки қорни чангланди. У (шеър) дер эди: «Аллаҳга қасам, агар Аллаҳ бўлмаганида, биз ҳидоят топмас эдик, на садақа берар эдик, на намоз ўқир эдик; бас, бизга сакина нозил қил ва (душманни) учратсак, қадамларни собит қил; албатта ўшалар бизга тажовуз қилди; улар бир фитна истаса, биз бош тортдик». Ва у билан овозини кўтарар эди: «Бош тортдик, бош тортдик».
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رَضِيَ الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ".
Мусаддад бизга айтди, Яҳё ибн Саъид бизга айтди, Шуъбадан, у деди: Ҳакам менга айтди, Мужоҳиддан, Ибн Аббос розияллаҳу анҳумодан, Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан, у деди: «Мен сабо (шарқий шамол) билан нусрат (ёрдам) берилдим, Од (қавми) эса дабур (ғарбий шамол) билан ҳалок қилинди».
حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يُحَدِّثُ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الأَحْزَابِ، وَخَنْدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَيْتُهُ يَنْقُلُ مِنْ تُرَابِ الْخَنْدَقِ حَتَّى وَارَى عَنِّي الْغُبَارُ جِلْدَةَ بَطْنِهِ، وَكَانَ كَثِيرَ الشَّعَرِ، فَسَمِعْتُهُ يَرْتَجِزُ بِكَلِمَاتِ ابْنِ رَوَاحَةَ، وَهْوَ يَنْقُلُ مِنَ التُّرَابِ يَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلاَ أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا وَإِنْ أَرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا قَالَ ثُمَّ يَمُدُّ صَوْتَهُ بِآخِرِهَا.
Аҳмад ибн Усмон менга айтди, Шурайҳ ибн Маслама бизга айтди, у деди: Иброҳим ибн Юсуф менга айтди, у деди: Отам менга айтди, Абу Исъҳоқдан, у деди: Барони ҳикоя қилаётганини эшитдим, у деди: Аҳзоб куни бўлганида ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам хандақ қазганида, мен уни хандақ тупроғидан ташир ҳолда кўрдим, ҳатто чанг унинг қорнининг терисини мендан беркитди (қоплади) — у кўп тукли эди. Мен уни Ибн Равоҳанин сўзлари билан ражаз (шеър) айтаётганини эшитдим — у тупроқдан ташир ва шундай дер эди: «Эй Аллаҳ, агар Сен бўлмаганида, биз ҳидоят топмас эдик, на садақа берар эдик, на намоз ўқир эдик; бас, бизга сакина нозил қил ва (душманни) учратсак, қадамларни собит қил; албатта ўшалар (мушриклар) бизга тажовуз қилди; улар бир фитна истаса, биз бош тортдик». (Баро) деди: Сўнг унинг охиргисида овозини чўзар эди.
حَدَّثَنِي عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَوَّلُ يَوْمٍ شَهِدْتُهُ يَوْمُ الْخَنْدَقِ.
Абда ибн Абдуллаҳ менга айтди, Абдуссамад бизга айтди, Абдураҳмондан — у Ибн Абдуллаҳ ибн Динор — отасидан: Ибн Умар розияллаҳу анҳумо деди: Мен (жангда) қатнашган биринчи куним Хандақ куни эди.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَنَسْوَاتُهَا تَنْطُفُ، قُلْتُ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ مَا تَرَيْنَ، فَلَمْ يُجْعَلْ لِي مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ. فَقَالَتِ الْحَقْ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ، وَأَخْشَى أَنْ يَكُونَ فِي احْتِبَاسِكَ عَنْهُمْ فُرْقَةٌ. فَلَمْ تَدَعْهُ حَتَّى ذَهَبَ، فَلَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ خَطَبَ مُعَاوِيَةُ قَالَ مَنْ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي هَذَا الأَمْرِ فَلْيُطْلِعْ لَنَا قَرْنَهُ، فَلَنَحْنُ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُ وَمِنْ أَبِيهِ. قَالَ حَبِيبُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَهَلاَّ أَجَبْتَهُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَحَلَلْتُ حُبْوَتِي وَهَمَمْتُ أَنْ أَقُولَ أَحَقُّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْكَ مَنْ قَاتَلَكَ وَأَبَاكَ عَلَى الإِسْلاَمِ. فَخَشِيتُ أَنْ أَقُولَ كَلِمَةً تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ، وَتَسْفِكُ الدَّمَ، وَيُحْمَلُ عَنِّي غَيْرُ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ مَا أَعَدَّ اللَّهُ فِي الْجِنَانِ. قَالَ حَبِيبٌ حُفِظْتَ وَعُصِمْتَ. قَالَ مَحْمُودٌ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ وَنَوْسَاتُهَا.
Иброҳим ибн Мусо менга айтди, Ҳишом бизга хабар берди, Маъмардан, Зуҳрийдан, Солимдан, Ибн Умардан, у деди: Ва менга Ибн Товус хабар берди, Икрима ибн Холиддан, Ибн Умардан, у деди: Мен Ҳафсанин олдига кирдим, унинг сочларидан сув томар эди (таҳоратдан). Мен: «Одамлар ишидан сен кўраётган нарса (ихтилоф) бўлди, менга эса (халифалик) ишидан ҳеч нарса берилмади», дедим. У: «(Улар билан) қўшил, чунки улар сени кутаяпди; мен сенинг улардан ўзингни ушлаб (қолишингда) бир бўлиниш (фитна) бўлиб қолишидан қўрқаман», деди ва уни — токи у кетгунча — қўймади. Одамлар тарқалганида, Муовия хутба қилди ва: «Ким мана бу иш (халифалик) ҳақида гапирмоқчи бўлса, бизга ўз бошини (шохини) кўрсатсин (чиқсин); биз унга ундан ва унинг отасидан ҳақлироқмиз», деди. Ҳабиб ибн Маслама: «Унга жавоб бермадингми?», деди. Абдуллаҳ деди: Мен чордана қуриб (боғлаб) ўтирган (ҳубва)имни ечди ва: ‹Мана бу ишга сендан — сени ва отангни Ислом устида урушган киши ҳақлироқдир› демоқчи бўлдим; лекин мен жамоа орасида бўлиниш қиладиган ва қон тўкадиган бир сўз айтишдан ва мендан бошқа нарса (ёмон маъно) кўтарилишдан қўрқдим; мен Аллаҳ жаннатларда тайёрлаган нарсани эсладим. Ҳабиб: «Сақландинг ва ҳимоя қилиндинг», деди. Маҳмуд Абдураззоқдан: «ва навсотуҳо (унинг сочлари)» (деди).
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ " نَغْزُوهُمْ وَلاَ يَغْزُونَنَا ".
Абу Нуъайм бизга айтди, Суфён бизга айтди, Абу Исъҳоқдан, Сулаймон ибн Сурддан, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Аҳзоб (Хандақ) куни: «Энди биз уларга ғазот қиламиз, улар бизга ғазот қилмайди; биз уларга томон юрамиз», деди.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، يَقُولُ سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ صُرَدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ حِينَ أَجْلَى الأَحْزَابُ عَنْهُ " الآنَ نَغْزُوهُمْ وَلاَ يَغْزُونَنَا، نَحْنُ نَسِيرُ إِلَيْهِمْ ".
Абдуллаҳ ибн Муҳаммад менга айтди, Яҳё ибн Одам бизга айтди, Исроил бизга айтди, Абу Исъҳоқни шундай деганини эшитдим: Сулаймон ибн Сурддни шундай деганини эшитдим: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни — Аҳзоб ундан чекинген пайтда — шундай деганини эшитдим: «Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Аҳзоб (Хандақ) куни: «Энди биз уларга ғазот қиламиз, улар бизга ғазот қилмайди; биз уларга томон юрамиз», деди.»
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ " مَلأَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ وَقُبُورَهُمْ نَارًا كَمَا شَغَلُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ".
Исъҳоқ бизга айтди, Равҳ бизга айтди, Ҳишом бизга айтди, Муҳаммаддан, Абийдадан, Али розияллаҳу анҳудан, Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан: У Хандақ куни: «Аллаҳ уларнин уйлари ва қабарларини ўт билан тўлдирсин — улар бизни ўртанча (аср) намоздан банд қилгандек, токи қуёш ботди», деди.
حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ جَاءَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ جَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كِدْتُ أَنْ أُصَلِّيَ حَتَّى كَادَتِ الشَّمْسُ أَنْ تَغْرُبَ. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَاللَّهِ مَا صَلَّيْتُهَا " فَنَزَلْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بُطْحَانَ، فَتَوَضَّأَ لِلصَّلاَةِ وَتَوَضَّأْنَا لَهَا، فَصَلَّى الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ.
Маккий ибн Иброҳим бизга айтди, Ҳишом бизга айтди, Яҳёдан, Абу Саламадан, Жобир ибн Абдуллаҳдан: Умар ибнул-Хаттоб розияллаҳу анҳу Хандақ куни қуёш ботгандан кейин келди ва Қурайш кофирларини сўка бошлади ва: «Эй Расулуллаҳ, қуёш деярли ботай деган эди, мен (асрни) ўқиб олишга етмадим», деди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аллаҳга қасам, мен уни ўқимадим», деди. Биз Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Бутҳон (водий)га тушдик, у намозга таҳорат олди, биз ҳам унга таҳорат олдик. У асрни қуёш ботгандан кейин ўқиди, сўнг ундан кейин мағрибни ўқиди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ " مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ". فَقَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا. ثُمَّ قَالَ " مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ". فَقَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا. ثُمَّ قَالَ " مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ". فَقَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا. ثُمَّ قَالَ " إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا، وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ ".
Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, Суфён бизга хабар берди, Ибнул-Мункадирдан, у деди: Жобирни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Аҳзоб куни: «Ким бизга қавмнин хабарини келтирар?», деди. Зубайр: «Мен», деди. Сўнг: «Ким бизга қавмнин хабарини келтирар?», деди. Зубайр: «Мен», деди. Сўнг: «Ким бизга қавмнин хабарини келтирар?», деди. Зубайр: «Мен», деди. Сўнг: «Албатта ҳар бир пайғамбарнинг бир ҳаворийси (содиқ ёрдамчиси) бор; ва менинг ҳаворийим Зубайрдир», деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ، أَعَزَّ جُنْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَغَلَبَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ، فَلاَ شَىْءَ بَعْدَهُ ".
Қутайба ибн Саъид бизга айтди, Лайс бизга айтди, Саъид ибн Абу Саъиддан, отасидан, Абу Ҳурайра розияллаҳу анҳудан: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам шундай дер эди: «Ло илаҳа иллаллаҳ, ёлғиз Ўзи; У Ўз қўшинини азиз қилди, Ўз бандасига нусрат берди ва Аҳзобни ёлғиз Ўзи енгди; бас, ундан кейин ҳеч нарса йўқ».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا الْفَزَارِيُّ، وَعَبْدَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الأَحْزَابِ فَقَالَ " اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ، سَرِيعَ الْحِسَابِ، اهْزِمِ الأَحْزَابَ، اللَّهُمَّ اهْزِمْهُمْ وَزَلْزِلْهُمْ ".
Муҳаммад бизга айтди, Фазорий ва Абда бизга хабар берди, Исмоил ибн Абу Холиддан, у деди: Абдуллаҳ ибн Абу Авфо розияллаҳу анҳумони шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Аҳзобга қарши дуо қилди ва: «Эй Аллаҳ, Китобни нозил қилувчи, ҳисоби тез (Зот)! Аҳзобни мағлуб қил; эй Аллаҳ, уларни мағлуб қил ва уларни ларзага сол (саросимага сол)», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ، وَنَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا قَفَلَ مِنَ الْغَزْوِ، أَوِ الْحَجِّ، أَوِ الْعُمْرَةِ، يَبْدَأُ فَيُكَبِّرُ ثَلاَثَ مِرَارٍ ثُمَّ يَقُولُ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونُ سَاجِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ".
Муҳаммад ибн Муқотил бизга айтди, Абдуллаҳ бизга хабар берди, Мусо ибн Уқба бизга хабар берди, Солим ва Нофидан, Абдуллаҳ розияллаҳу анҳудан: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ғазот, ҳаж ёки умрадан қайтганида, (аввал) бошлаб уч марта такбир айтар, сўнг: «Ло илаҳа иллаллаҳ, ёлғиз Ўзи, Унинг шериги йўқ; мулк Унга хосдир, ҳамд Унга хосдир ва У ҳар нарсага қодирдир; (биз) қайтувчилар, тавба қилувчилар, ибодат қилувчилар, сажда қилувчилармиз, Роббимизга ҳамд айтувчилармиз; Аллаҳ ваъдасига содиқ бўлди, Ўз бандасига нусрат берди ва Аҳзобни ёлғиз Ўзи мағлуб қилди», дер эди.