حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، أَنَّ جَيْشًا، مِنْ جُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ كَانَ أَمِيرَهُمْ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ حَاصَرُوا قَصْرًا مِنْ قُصُورِ فَارِسَ فَقَالُوا يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَلاَ نَنْهَدُ إِلَيْهِمْ قَالَ دَعُونِي أَدْعُهُمْ كَمَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُوهُمْ . فَأَتَاهُمْ سَلْمَانُ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّمَا أَنَا رَجُلٌ مِنْكُمْ فَارِسِيٌّ تَرَوْنَ الْعَرَبَ يُطِيعُونَنِي فَإِنْ أَسْلَمْتُمْ فَلَكُمْ مِثْلُ الَّذِي لَنَا وَعَلَيْكُمْ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْنَا وَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلاَّ دِينَكُمْ تَرَكْنَاكُمْ عَلَيْهِ وَأَعْطُونَا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَأَنْتُمْ صَاغِرُونَ . قَالَ وَرَطَنَ إِلَيْهِمْ بِالْفَارِسِيَّةِ وَأَنْتُمْ غَيْرُ مَحْمُودِينَ . وَإِنْ أَبَيْتُمْ نَابَذْنَاكُمْ عَلَى سَوَاءٍ . قَالُوا مَا نَحْنُ بِالَّذِي نُعْطِي الْجِزْيَةَ وَلَكِنَّا نُقَاتِلُكُمْ . فَقَالُوا يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَلاَ نَنْهَدُ إِلَيْهِمْ قَالَ لاَ . فَدَعَاهُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ إِلَى مِثْلِ هَذَا ثُمَّ قَالَ انْهَدُوا إِلَيْهِمْ . قَالَ فَنَهَدْنَا إِلَيْهِمْ فَفَتَحْنَا ذَلِكَ الْقَصْرَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَالنُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . وَحَدِيثُ سَلْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ أَبُو الْبَخْتَرِيِّ لَمْ يُدْرِكْ سَلْمَانَ لأَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيًّا وَسَلْمَانُ مَاتَ قَبْلَ عَلِيٍّ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هَذَا وَرَأَوْا أَنْ يُدْعَوْا قَبْلَ الْقِتَالِ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ إِنْ تُقُدِّمَ إِلَيْهِمْ فِي الدَّعْوَةِ فَحَسَنٌ يَكُونُ ذَلِكَ أَهْيَبَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ دِعْوَةَ الْيَوْمَ . وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ أَعْرِفُ الْيَوْمَ أَحَدًا يُدْعَى . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يُقَاتَلُ الْعَدُوُّ حَتَّى يُدْعَوْا إِلاَّ أَنْ يَعْجَلُوا عَنْ ذَلِكَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ بَلَغَتْهُمُ الدَّعْوَةُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона, Ато ибнис-Соибдан, у Абул-Бахтарийдан (ривоят қилдики), мусулмонлар қўшинларидан бири — уларнинг амири Салмон ал-Форисий эди — Форс қасрларидан бирини қамал қилишди. Улар: «Эй Абу Абдуллоҳ, уларга ҳужум қилмайликми?» дейишди. У: «Мени қўйинглар, мен уларни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг уларни даъват қилганларини эшитганимдек даъват қилай,» деди. Шунда Салмон уларнинг олдига келди ва уларга: «Мен ҳам сизлардан бир форсий кишиман, араблар менга итоат этаётганини кўриб турибсизлар. Агар Исломга кирсанглар, сизларга ҳам биз учун бўлган нарсадек (ҳуқуқ), зиммангизга ҳам биз зиммамиздагидек (вазифа) бўлади. Агар (Исломдан) бош тортиб, фақат ўз динингизни хоҳласанглар, сизларни унга (динингизга) қўямиз ва сиз хор ҳолда ўз қўлингиз билан жизя берасизлар,» деди. (Рови) деди: У уларга форсчада: «Сиз мақтовга сазовор эмассизлар,» деб гапирди. «Агар бош тортсанглар, сизларга тенг (уруш эълон қилган) ҳолда қарши чиқамиз,» деди. Улар: «Биз жизя берадиган эмасмиз, балки сиз билан жанг қиламиз,» дейишди. Шунда (саҳобалар): «Эй Абу Абдуллоҳ, уларга ҳужум қилмайликми?» дейишди. У: «Йўқ,» деди. Шундай қилиб у уч кун давомида уларни шунга (Исломга) даъват қилди, сўнг: «Уларга ҳужум қилинглар,» деди. (Рови) деди: Биз уларга ҳужум қилдик ва ўша қасрни фатҳ этдик. (Абу Исо) деди: Бу бобда Бурайда, ан-Нуъмон ибн Муқаррин, Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар бор). Салмоннинг ҳадиси ҳасан ҳадис бўлиб, биз уни фақат Ато ибнис-Соибнинг ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммад (Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Абул-Бахтарий Салмонга етишмаган (уни кўрмаган), чунки у Алига етишмаган, Салмон эса Алидан олдин вафот этган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли шунга бориб, жангдан олдин (душман Исломга) даъват қилинишини маъқул кўришган; бу Ишоқ ибн Иброҳимнинг сўзидир. У: «Агар уларга даъват (Исломга таклиф) тақдим этилса, яхши бўлади, бу (душманга) ҳайбатлироқдир,» деди. Баъзи илм аҳли: «Бугун даъват (зарур) эмас,» дедилар. Аҳмад: «Мен бугун даъват қилинадиган бировни билмайман,» деди. Шофиий: «Душман даъват қилинмагунча у билан жанг қилинмайди, фақат улар (жангга) шошиб келишса (бундан мустасно); агар бундай қилмаса, уларга даъват аллақачон етиб бўлган (бўлади),» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَدَنِيُّ الْمَكِّيُّ، - وَيُكْنَى بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّجُلُ الصَّالِحُ هُوَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ مُسَاحِقٍ عَنِ ابْنِ عِصَامٍ الْمُزَنِيِّ عَنْ أَبِيهِ وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ جَيْشًا أَوْ سَرِيَّةً يَقُولُ لَهُمْ " إِذَا رَأَيْتُمْ مَسْجِدًا أَوْ سَمِعْتُمْ مُؤَذِّنًا فَلاَ تَقْتُلُوا أَحَدًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Аданий ал-Маккий — бу солиҳ кишининг куняси Абу Абдуллоҳ, у Ибн Абу Умардир — ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, Абдул-Малик ибн Навфал ибн Мусоҳиқдан, у Ибн Исом ал-Музанийдан, у отасидан — унинг (отасининг) суҳбати (саҳобалиги) бор эди — (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир қўшин ёки сарая (кичик отряд) юборганларида, уларга: «Агар бир масжидни кўрсангиз ёки бир муаззинни эшитсангиз, ҳеч кимни ўлдирманглар,» дердилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; бу Ибн Уяйнанинг ҳадисидир.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ خَرَجَ إِلَى خَيْبَرَ أَتَاهَا لَيْلاً وَكَانَ إِذَا جَاءَ قَوْمًا بِلَيْلٍ لَمْ يُغِرْ عَلَيْهِمْ حَتَّى يُصْبِحَ فَلَمَّا أَصْبَحَ خَرَجَتْ يَهُودُ بِمَسَاحِيهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا مُحَمَّدٌ وَافَقَ وَاللَّهِ مُحَمَّدٌ الْخَمِيسَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ " .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: менга Молик ибн Анас, Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбарга чиққанларида унга (Хайбарга) кечаси етиб бордилар. У (зот) бир қавмга кечаси келганларида, тонггача уларга ҳужум қилмас эдилар. Тонг отганда яҳудлар белкураклари ва саватлари билан чиқишди. Улар у (зот)ни кўришганда: «Муҳаммад! Валлоҳи Муҳаммад лашкар билан (келибди)!» дейишди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳу акбар! Хайбар вайрон бўлди. Албатта биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмондир!» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَقَامَ بِعَرْصَتِهِمْ ثَلاَثًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَحَدِيثُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْغَارَةِ بِاللَّيْلِ وَأَنْ يَبِيتُوا وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ بَأْسَ أَنْ يُبَيَّتَ الْعَدُوُّ لَيْلاً . وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَافَقَ مُحَمَّدٌ الْخَمِيسَ يَعْنِي بِهِ الْجَيْشَ .
Бизга Қутайба ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилишди, улар иккиси деди: бизга Муоз ибн Муоз, Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Анасдан, у Абу Талҳа (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир қавм устидан ғолиб келганларида, уларнинг майдонида уч (кун) турардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Ҳумайднинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бир қавм кечаси ҳужум қилишга ва тунашга (қўниб қолишга) рухсат беришган, баъзилари эса уни макруҳ санаган. Аҳмад ва Ишоқ: «Душманга кечаси тунда ҳужум қилишда ҳеч зиён йўқ,» дедилар. Унинг «Муҳаммад лашкар билан (келибди)» деган сўзининг маъноси шуки, у бунда қўшинни назарда тутади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَرَّقَ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ وَقَطَعَ وَهِيَ الْبُوَيْرَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : ( مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ ) . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَلَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِقَطْعِ الأَشْجَارِ وَتَخْرِيبِ الْحُصُونِ . وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ . قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَنَهَى أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ يَزِيدَ أَنْ يَقْطَعَ شَجَرًا مُثْمِرًا أَوْ يُخَرِّبَ عَامِرًا وَعَمِلَ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَهُ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ بِالتَّحْرِيقِ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ وَقَطْعِ الأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَقَدْ تَكُونُ فِي مَوَاضِعَ لاَ يَجِدُونَ مِنْهُ بُدًّا فَأَمَّا بِالْعَبَثِ فَلاَ تُحَرَّقُ . وَقَالَ إِسْحَاقُ التَّحْرِيقُ سُنَّةٌ إِذَا كَانَ أَنْكَى فِيهِمْ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Назирнинг хурмозорларини ёқиб, кестилар — бу ал-Бувайра (деган жой) эди. Шунда Аллаҳ: «(Эй мўминлар,) хурмо дарахтларидан нимаики кессангиз ёки уларни илдизлари узра тик турган ҳолида қолдирсангиз, (бари) Аллаҳнинг изни биландир ва фосиқларни хор қилиш учундир,» (Ҳашр сураси, 5) (оятини) нозил қилди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бир қавм шунга бориб, дарахтларни кесиш ва қалъаларни вайрон қилишда зиён йўқ деб кўришган. Баъзилари эса буни макруҳ санаган; бу ал-Авзоийнинг сўзидир. Ал-Авзоий деди: Абу Бакр ас-Сиддиқ Язидни мевали дарахтни кесишдан ёки обод (жой)ни вайрон қилишдан қайтарган, ундан кейин мусулмонлар ҳам шунга амал қилишган. Шофиий: «Душман ерида ёқишда ва дарахтлар ҳамда меваларни кесишда зиён йўқ,» деди. Аҳмад: «Баъзи жойларда бундан илож бўлмаслиги мумкин (шунда рухсат); аммо беҳуда (ўйин) билан ёқилмайди,» деди. Ишоқ: «Ёқиш уларга зиён етказадиган бўлса, суннатдир,» деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَيْرُ الصَّحَابَةِ أَرْبَعَةٌ وَخَيْرُ السَّرَايَا أَرْبَعُمِائَةٍ وَخَيْرُ الْجُيُوشِ أَرْبَعَةُ آلاَفٍ وَلاَ يُغْلَبُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا مِنْ قِلَّةٍ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ يُسْنِدُهُ كَبِيرُ أَحَدٍ غَيْرُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَقَدْ رَوَاهُ حِبَّانُ بْنُ عَلِيٍّ الْعَنَزِيُّ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ал-Аздий ал-Басрий, Абу Аммор ва бирдан ортиқ (рови) ривоят қилишди, улар дедилар: бизга Ваҳб ибн Жарир, отасидан, у Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Энг яхши йўлдошлар тўрттадир, энг яхши сарая (отряд) тўрт юз (киши)дир, энг яхши қўшинлар тўрт мингдир ва ўн икки минг (киши) озлиги туфайли мағлуб бўлмайди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни Жарир ибн Ҳозимдан бошқа бирор катта (рови) муснад (узлуксиз санад билан) қилмаган. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳоба зикр этилмаган) ҳолда ривоят қилинган, холос. Уни Ҳиббон ибн Али ал-Аназий Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Ал-Лайс ибн Саъд ҳам Уқайлдан, у аз-Зуҳрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал ҳолда ривоят қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ، كَتَبَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَهَلْ كَانَ يَضْرِبُ لَهُنَّ بِسَهْمٍ فَكَتَبَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ كَتَبْتَ إِلَىَّ تَسْأَلُنِي هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَكَانَ يَغْزُو بِهِنَّ فَيُدَاوِينَ الْمَرْضَى وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ وَأَمَّا يُسْهِمُ فَلَمْ يَضْرِبْ لَهُنَّ بِسَهْمٍ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأُمِّ عَطِيَّةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسْهَمُ لِلْمَرْأَةِ وَالصَّبِيِّ . وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلصِّبْيَانِ بِخَيْبَرَ وَأَسْهَمَتْ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ لِكُلِّ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ . قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلنِّسَاءِ بِخَيْبَرَ وَأَخَذَ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَهُ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ بِهَذَا . وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ يَقُولُ يُرْضَخُ لَهُنَّ بِشَيْءٍ مِنَ الْغَنِيمَةِ يُعْطَيْنَ شَيْئًا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил, Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Язид ибн Ҳурмуздан (ривоят қилдики), Нажда ал-Ҳарурий Ибн Аббосга мактуб йўллаб, ундан: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёллар билан ғазот қилармидилар ва уларга (ўлжадан) улуш ажратармидилар, деб сўради. Ибн Аббос унга мактуб ёзиб: «Сен менга ёзиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёллар билан ғазот қилармидилар деб сўрабсан. (Ҳа,) у (зот) улар билан ғазот қилардилар, улар ярадорларни даволарди ва ўлжадан уларга (бирор нарса) бериларди. Аммо улуш (жангчи улуши)га келсак, у (зот) уларга улуш ажратмаганлар,» деди. Бу бобда Анас ва Умм Атийядан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аксар илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир; бу Суфён ас-Саврий ва Шофиийнинг сўзидир. Баъзилари: «Аёлга ва болага улуш ажратилади,» дедилар; бу ал-Авзоийнинг сўзидир. Ал-Авзоий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбарда болаларга улуш ажратдилар, мусулмонларнинг имомлари уруш ерида туғилган ҳар бир чақалоққа улуш ажратдилар. Ал-Авзоий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбарда аёлларга улуш ажратдилар, ундан кейин мусулмонлар ҳам шунга амал қилдилар. Буни бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус ал-Авзоийдан шуни ривоят қилди. Унинг «ўлжадан уларга (бирор нарса) бериларди» деган сўзининг маъноси шуки, уларга ўлжадан бирор нарса инъом этилади, уларга (бирор) нарса берилади, демоқчи.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ قَالَ شَهِدْتُ خَيْبَرَ مَعَ سَادَتِي فَكَلَّمُوا فِيَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَعْلَمُوهُ أَنِّي مَمْلُوكٌ . قَالَ فَأَمَرَ بِي فَقُلِّدْتُ السَّيْفَ فَإِذَا أَنَا أَجُرُّهُ فَأَمَرَ لِي بِشَيْءٍ مِنْ خُرْثِيِّ الْمَتَاعِ وَعَرَضْتُ عَلَيْهِ رُقْيَةً كُنْتُ أَرْقِي بِهَا الْمَجَانِينَ فَأَمَرَنِي بِطَرْحِ بَعْضِهَا وَحَبْسِ بَعْضِهَا . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُسْهَمَ لِلْمَمْلُوكِ وَلَكِنْ يُرْضَخُ لَهُ بِشَيْءٍ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибнул-Муфаззал, Муҳаммад ибн Зайддан, у Умайр — Обил-Лаҳмнинг озод қилинган қули — дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Хайбарда хўжаларим билан бирга бўлдим. Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га мен ҳақимда гапириб, мен қул эканимни билдиришди. (У) деди: У (зот) мен ҳақимда буюрдилар, шунда менга қилич осиб қўйилди, мен уни (ерда) судраб юрардим (кичиклигимдан). У (зот) менга рўзғор асбобларидан бирор нарса беришни буюрдилар. Мен у (зот)га жинниларни даволайдиган бир руқяни (дуони) кўрсатдим, у (зот) менга унинг бир қисмини ташлашни ва бир қисмини ушлаб қолишни буюрдилар. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир: қулга (тўлиқ) улуш ажратилмайди, лекин унга бирор нарса инъом этилади. Бу ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ خَيْبَرَ فَأَسْهَمَ لَنَا مَعَ الَّذِينَ افْتَتَحُوهَا . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ مَنْ لَحِقَ بِالْمُسْلِمِينَ قَبْلَ أَنْ يُسْهَمَ لِلْخَيْلِ أُسْهِمَ لَهُ . وَبُرَيْدٌ يُكْنَى أَبَا بُرَيْدَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ وَرَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُهُمَا .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, бизга Бурайд ибн Абдуллаҳ ибн Абу Бурда, ўз бобоси Абу Бурдадан, у Абу Мусодан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига ашъарийлардан бир гуруҳ кишилар билан Хайбарда келдим. Шунда у (Расулуллаҳ) бизга (шаҳарни) фатҳ қилганлар билан бирга улуш ажратдилар.» Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилади. Авзоий деди: «Ким отларга улуш ажратилмасдан олдин мусулмонларга қўшилса, унга улуш берилади.» Бурайд Абу Бурайда куняси билан аталади, у ишонарли (сиқа) (рови)дир. Ундан Суфён ас-Саврий, Ибн Уяйна ва бошқалар ривоят қилишган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَهْضَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ شِرَاءِ الْمَغَانِمِ حَتَّى تُقْسَمَ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил, Жаҳзам ибн Абдуллаҳдан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Муҳаммад ибн Зайддан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлжаларни тақсимланмагунча сотиб олишдан қайтардилар.» Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ وَهْبٍ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، أَنَّ أَبَاهَا، أَخْبَرَهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُوطَأَ السَّبَايَا حَتَّى يَضَعْنَ مَا فِي بُطُونِهِنَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ . وَحَدِيثُ عِرْبَاضٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ إِذَا اشْتَرَى الرَّجُلُ الْجَارِيَةَ مِنَ السَّبْىِ وَهِيَ حَامِلٌ فَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ لاَ تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ . قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَمَّا الْحَرَائِرُ فَقَدْ مَضَتِ السُّنَّةُ فِيهِنَّ بِأَنْ أُمِرْنَ بِالْعِدَّةِ . قَالَ حَدَّثَنِي بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ قَالَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, бизга Абу Осим ан-Набил, Ваҳб Абу Холиддан (ривоят қилди), у деди: менга Умму Ҳабиба бинти Ирбоз ибн Сория ривоят қилдики, отаси унга хабар беришича, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) асира аёлларга улар қорнидагисини (ҳомиласини) туғмагунча яқинлик қилишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Рувайфиъ ибн Собитдан ҳам (ривоят) бор. Ирбознинг ҳадиси ғариб ҳадисдир. Илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилади. Авзоий деди: «Бир киши асиралардан ҳомиладор чўрини сотиб олса, Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у: ‹Ҳомиладор аёлга у туғмагунча яқинлик қилинмайди,› деган.» Авзоий деди: «Ҳур (озод) аёлларга келсак, улар ҳақида суннат шу билан ўтдики, уларга идда (сақлаш) буюрилган.» (Термизий) деди: менга буни Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус, Авзоийдан ривоят қилди.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي حُيَىٌّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَحِبَّتِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا التَّفْرِيقَ بَيْنَ السَّبْىِ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا وَبَيْنَ الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ وَبَيْنَ الإِخْوَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْبُخَارِيَّ يَقُولُ سَمِعَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ مِنْ أَبِي أَيُّوبَ .
Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбоний ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Ваҳб хабар берди, менга Ҳуяй хабар берди, Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абу Айюбдан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деётганини эшитдим: «Ким она билан унинг боласи орасини ажратса, Аллаҳ Қиёмат куни унинг билан унинг севганлари орасини ажратади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилади: улар асиралар орасидан она билан унинг боласини, бола билан отани ва ака-укаларни ажратишни макруҳ санаганлар. Абу Исо (Термизий) деди: мен Бухорийнинг шундай деётганини эшитдим: Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулий Абу Айюбдан (ҳадис) эшитган.
حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَاسْمُهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ جِبْرَائِيلَ هَبَطَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ خَيِّرْهُمْ يَعْنِي أَصْحَابَكَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ الْقَتْلَ أَوِ الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ قَابِلاً مِثْلُهُمْ . قَالُوا الْفِدَاءَ وَيُقْتَلَ مِنَّا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ . وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَرَوَى ابْنُ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ اسْمُهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ .
Бизга Абу Убайда ибн Абус-Сафар — унинг исми Аҳмад ибн Абдуллаҳ ал-Ҳамдоний — ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Абу Довуд ал-Ҳафарий ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида, Суфён ибн Саиддан, у Ҳишомдан, у Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Алидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар: «Жиброил унга тушиб келди ва унга: ‹Уларни — яъни саҳобаларингни — Бадр асирлари ҳақида (икки нарсадан бирини) танлашга қўй: ўлдириш ёки товон (фидо) олиш, бироқ (товон олсалар) келгуси йили улардан ҳам худди шунча (киши) ўлдирилади,› деди. Улар: ‹Товон (оламиз), гарчи биздан ҳам (шунча киши) ўлдирилса-да,› дедилар.» (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуд, Анас, Абу Барза ва Жубайр ибн Мутъимдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Саврийнинг ривоятидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ривоятидан биламиз. Абу Усома уни Ҳишомдан, у Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилди. Ибн Авн уни Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобасиз) шаклда ривоят қилди. Абу Довуд ал-Ҳафарийнинг исми Умар ибн Саъд.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَدَى رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِرَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَمُّ أَبِي قِلاَبَةَ هُوَ أَبُو الْمُهَلَّبِ وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو وَأَبُو قِلاَبَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْجَرْمِيُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ لِلإِمَامِ أَنْ يَمُنَّ عَلَى مَنْ شَاءَ مِنَ الأُسَارَى وَيَقْتُلَ مَنْ شَاءَ مِنْهُمْ وَيَفْدِيَ مَنْ شَاءَ . وَاخْتَارَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْقَتْلَ عَلَى الْفِدَاءِ . وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ بَلَغَنِي أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ مَنْسُوخَةٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً) نَسَخَتْهَا: (وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ) حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ . قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا أُسِرَ الأَسِيرُ يُقْتَلُ أَوْ يُفَادَى أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ إِنْ قَدَرُوا أَنْ يُفَادُوا فَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ وَإِنْ قُتِلَ فَمَا أَعْلَمُ بِهِ بَأْسًا . قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الإِثْخَانُ أَحَبُّ إِلَىَّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْرُوفًا فَأَطْمَعُ بِهِ الْكَثِيرَ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, бизга Айюб, Абу Қилобадан, у ўз амакисидан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мусулмонлардан икки кишини мушриклардан бир киши эвазига товон тўлаб (алмаштириб) қутқардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Қилобанинг амакиси Абул-Муҳаллабдир, унинг исми Абдурраҳмон ибн Амр, Муовия ибн Амр деб ҳам айтилади. Абу Қилобанинг исми Абдуллаҳ ибн Зайд ал-Жармий. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилади: имом асирлардан хоҳлаганига миннат қилиб (қўйиб юбориши), хоҳлаганини ўлдириши ва хоҳлаганидан товон олиши мумкин. Баъзи илм аҳли ўлдиришни товон олишдан афзал кўрган. Авзоий деди: «Менга етишича, бу оят — Аллаҳ таолонинг ‹Кейин ё миннат қилиб (қўйиб юборасизлар) ёки товон (оласизлар)› (Муҳаммад сураси, 4) деган сўзи — ‹Ва уларни қаерда топсангиз, ўлдиринглар› (Бақара сураси, 191) (ояти) билан мансух (бекор) қилинган.» Буни бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Ибн ал-Муборак, Авзоийдан ривоят қилди. Ишоқ ибн Мансур деди: мен Аҳмадга: «Асир асир олинса, ўлдирилиши ёки товон олиниши сенга кўпроқ ёқадими?» дедим. У: «Агар товон олишга қодир бўлсалар, бунда зарар йўқ; агар ўлдирилса ҳам, мен бунда зарар билмайман,» деди. Ишоқ ибн Иброҳим деди: «(Уларни) батамом енгиш менга кўпроқ ёқади, агар (асир) машҳур (эътиборли) бўлиб, ундан кўп (товон) умид қилсам, бундан мустасно.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ امْرَأَةً وُجِدَتْ فِي بَعْضِ مَغَازِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتُولَةً فَأَنْكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ وَنَهَى عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ . وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَرَبَاحٍ وَيُقَالُ رِيَاحُ بْنُ الرَّبِيعِ وَالأَسْوَدِ بْنِ سَرِيعٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا قَتْلَ النِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ . وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَيَاتِ وَقَتْلِ النِّسَاءِ فِيهِمْ وَالْوِلْدَانِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَرَخَّصَا فِي الْبَيَاتِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у унга хабар беришича, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи ғазотларида бир аёл ўлдирилган ҳолда топилди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни инкор қилдилар ва аёллар ҳамда болаларни ўлдиришдан қайтардилар. Бу бобда Бурайда, Рабоҳ — Риёҳ ибн ар-Рабиъ деб ҳам айтилади — Асвад ибн Сариъ, Ибн Аббос ва Саъб ибн Жассомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилади: улар аёллар ва болаларни ўлдиришни макруҳ санаганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Шофеийнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли тунги ҳужум (баёт)да улар орасидаги аёллар ва болаларни ўлдиришга рухсат берган; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир, улар тунги ҳужумда рухсат берганлар.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الصَّعْبُ بْنُ جَثَّامَةَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ خَيْلَنَا أَوْطَأَتْ مِنْ نِسَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَأَوْلاَدِهِمْ . قَالَ " هُمْ مِنْ آبَائِهِمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна, Зуҳрийдан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: менга Саъб ибн Жассома хабар берди, у деди: мен: «Ё Расулаллоҳ, бизнинг отларимиз мушрикларнинг аёллари ва болаларини босиб ўтди (ўлдирди),» дедим. У: «Улар ўз оталаридандир (оталари ҳукмидадир),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْثٍ فَقَالَ " إِنْ وَجَدْتُمْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا لِرَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ فَأَحْرِقُوهُمَا بِالنَّارِ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَدْنَا الْخُرُوجَ " إِنِّي كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَحْرِقُوا فُلاَنًا وَفُلاَنًا بِالنَّارِ وَإِنَّ النَّارَ لاَ يُعَذِّبُ بِهَا إِلاَّ اللَّهُ فَإِنْ وَجَدْتُمُوهُمَا فَاقْتُلُوهُمَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بَيْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَبَيْنَ أَبِي هُرَيْرَةَ رَجُلاً فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ اللَّيْثِ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ أَشْبَهُ وَأَصَحُّ . قَالَ الْبُخَارِيُّ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс, Букайр ибн Абдуллаҳдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни бир лашкарда (жангга) юбордилар ва: «Агар фалончи ва фалончини — Қурайшдан икки кишини — топсангиз, уларни олов билан куйдиринг,» дедилар. Сўнг биз чиқмоқчи бўлганимизда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен сизларга фалончи ва фалончини олов билан куйдиришни буюрган эдим, бироқ олов билан фақат Аллаҳ азоблайди. Бас, агар уларни топсангиз, уларни ўлдиринг,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Ҳамза ибн Амр ал-Асламийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилади. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисда Сулаймон ибн Ясор билан Абу Ҳурайра орасида бир кишини (рови сифатида) зикр қилган. Кўп (ровийлар) уни ал-Лайснинг ривоятидек ривоят қилган, ал-Лайс ибн Саъднинг ҳадиси кўпроқ мос ва саҳиҳроқдир. Бухорий деди: Сулаймон ибн Ясор Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитган. Муҳаммад (Термизий) деди: бу бобда Ҳамза ибн Амрнинг ҳадиси саҳиҳдир.
حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ، قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ " مَنْ مَاتَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلاَثٍ الْكِبْرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ .
Менга Абу Ражо Қутайба ибн Саид ривоят қилди, бизга Абу Авона, Қатодадан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Савбондан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким уч (хислат)дан — кибр, ғулул (ўлжадан хиёнат қилиб олиш) ва қарздан — пок ҳолда вафот этса, жаннатга киради,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ فَارَقَ الرُّوحُ الْجَسَدَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلاَثٍ الْكَنْزِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ " . هَكَذَا قَالَ سَعِيدٌ الْكَنْزَ وَقَالَ أَبُو عَوَانَةَ فِي حَدِيثِهِ الْكِبْرَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ مَعْدَانَ وَرِوَايَةُ سَعِيدٍ أَصَحُّ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий, Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Солим ибн Абул-Жаъддан, у Маъдон ибн Абу Талҳадан, у Савбондан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг руҳи танидан уч (хислат)дан — канз (яширилган хазина), ғулул ва қарздан — пок ҳолда ажралса, жаннатга киради,» дедилар. Саид шундай «канз» деди, Абу Авона эса ўз ҳадисида «кибр» деди ва унда «Маъдондан» (ровини) зикр қилмади. Саиднинг ривояти саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ أَبُو زُمَيْلٍ الْحَنَفِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فُلاَنًا قَدِ اسْتُشْهِدَ . قَالَ " كَلاَّ قَدْ رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ بِعَبَاءَةٍ قَدْ غَلَّهَا قَالَ قُمْ يَا عَلِيُّ فَنَادِ إِنَّهُ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ الْمُؤْمِنُونَ ثَلاَثًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, бизга Симок Абу Зумайл ал-Ҳанафий ривоят қилди, у деди: мен Ибн Аббоснинг шундай деётганини эшитдим: менга Умар ибн ал-Хаттоб ривоят қилдики, у деди: «Ё Расулаллоҳ, фалончи шаҳид бўлди,» дейилди. У (Расулуллаҳ): «Асло! Мен уни жаҳаннамда, ўлжадан ўғирлаб олган абоси (кийими) сабабли (азобда) кўрдим,» дедилар. (Кейин): «Тур, эй Али, ва: ‹Жаннатга фақат мўминлар киради,› деб уч марта нидо қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِأُمِّ سُلَيْمٍ وَنِسْوَةٍ مَعَهَا مِنَ الأَنْصَارِ يَسْقِينَ الْمَاءَ وَيُدَاوِينَ الْجَرْحَى . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Бишр ибн Ҳилол ас-Саввоф ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъий, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Умму Сулайм ва у билан бирга ансорлардан бўлган аёлларни (жангга) олиб чиқар эдилар; улар сув ичирар ва ярадорларни даволар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда ар-Рубаййиъ бинти Муъаввиздан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ كِسْرَى أَهْدَى إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ وَأَنَّ الْمُلُوكَ أَهْدَوْا إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُمْ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَثُوَيْرٌ هُوَ ابْنُ أَبِي فَاخِتَةَ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ وَثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ .
Бизга Али ибн Саид ал-Киндий ривоят қилди, бизга Абдурраҳим ибн Сулаймон ривоят қилди, у Исроилдан, у Сувайрдан, у отасидан, у Алидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га Кисро ҳадя юборган эди, У ундан қабул қилдилар; ва подшоҳлар Унга ҳадя юборишган эди, У улардан ҳам қабул қилдилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Сувайр — Ибн Абу Фахитадир, Абу Фахитанинг исми Саид ибн Илоқадир, Сувайр эса Абу Жаҳм деб куня қилинади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، هُوَ ابْنُ الشِّخِّيرِ عَنْ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ، أَنَّهُ أَهْدَى لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَدِيَّةً لَهُ أَوْ نَاقَةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَسْلَمْتَ " . قَالَ لاَ . قَالَ " فَإِنِّي نُهِيتُ عَنْ زَبْدِ الْمُشْرِكِينَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " إِنِّي نُهِيتُ عَنْ زَبْدِ الْمُشْرِكِينَ " . يَعْنِي هَدَايَاهُمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْبَلُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ هَدَايَاهُمْ وَذُكِرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْكَرَاهِيَةُ وَاحْتُمِلَ أَنْ يَكُونَ هَذَا بَعْدَ مَا كَانَ يَقْبَلُ مِنْهُمْ ثُمَّ نَهَى عَنْ هَدَايَاهُمْ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, у Имрон ал-Қаттондан, у Қатодадан, у Язид ибн Абдуллоҳ — у Ибнуш-Шиххирдир — дан, у Иёз ибн Ҳимордан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир ҳадя ёки бир туя ҳадя қилди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Исломни қабул қилдингми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Мен мушрикларнинг ҳадясини (қабул қилишдан) қайтарилганман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Мен мушрикларнинг забдидан қайтарилганман» деган сўзининг маъноси — уларнинг ҳадяларидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мушрикларнинг ҳадяларини қабул қилар эдилар, деб ривоят қилинган, бу ҳадисда эса макруҳлик зикр қилинди. Эҳтимол, бу (қайтариш) У улардан қабул қилиб турган вақтидан кейин бўлиб, сўнг уларнинг ҳадяларидан қайтарган бўлиши мумкин.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا بَكَّارُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَاهُ أَمْرٌ فَسُرَّ بِهِ فَخَرَّ لِلَّهِ سَاجِدًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ بَكَّارِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا سَجْدَةَ الشُّكْرِ . وَبَكَّارُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, бизга Абу Осим ривоят қилди, бизга Баккор ибн Абдулазиз ибн Абу Бакра ривоят қилди, у отасидан, у Абу Бакрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир иш келиб, У бундан хурсанд бўлдилар ва Аллаҳга сажда қилиб йиқилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан — Баккор ибн Абдулазизнинг ҳадисидан биламиз. Кўп илм аҳли олдида амал шунга биноандир, улар шукр саждасини (жоиз) деб кўрганлар. Баккор ибн Абдулазиз ибн Абу Бакра эса ҳадиси муқорибдир (ўртачадир).
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْفَيْضِ، قَالَ سَمِعْتُ سُلَيْمَ بْنَ عَامِرٍ، يَقُولُ كَانَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ وَبَيْنَ أَهْلِ الرُّومِ عَهْدٌ وَكَانَ يَسِيرُ فِي بِلاَدِهِمْ حَتَّى إِذَا انْقَضَى الْعَهْدُ أَغَارَ عَلَيْهِمْ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَى دَابَّةٍ أَوْ عَلَى فَرَسٍ وَهُوَ يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَفَاءٌ لاَ غَدْرٌ . وَإِذَا هُوَ عَمْرُو بْنُ عَبَسَةَ فَسَأَلَهُ مُعَاوِيَةُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمٍ عَهْدٌ فَلاَ يَحُلَّنَّ عَهْدًا وَلاَ يَشُدَّنَّهُ حَتَّى يَمْضِيَ أَمَدُهُ أَوْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ " . قَالَ فَرَجَعَ مُعَاوِيَةُ بِالنَّاسِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: менга Абул-Файз хабар берди, у деди: мен Сулайм ибн Омирнинг шундай деганини эшитдим: Муовия билан Рум аҳли ўртасида (сулҳ) аҳди бор эди, у уларнинг юртларида (уруш қилмай) юрар эди, токи аҳд муддати тугагач, уларга ҳужум қилмоқчи бўлди. Шу пайт бир киши улов устида — ёки от устида — туриб: «Аллоҳу акбар! Аҳдга вафо, хиёнат эмас!» дер эди. У Амр ибн Абаса экан. Муовия ундан бу ҳақда сўради. У: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитганман: «Кимнинг ўзи билан бирор қавм ўртасида аҳд бўлса, унинг муддати ўтмагунча ёки баробар (огоҳлик) билан уларга (аҳдни бекор қилганини) эълон қилмагунча, аҳдни бузмасин ва (қарши томонни) боғлаб қўймасин,» дедилар,» деди. (Ровий) деди: Муовия одамлар билан (орқага) қайтди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي صَخْرُ بْنُ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ الْغَادِرَ يُنْصَبُ لَهُ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ حَدِيثِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ " . فَقَالَ لاَ أَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: менга Сахр ибн Жувайрия ривоят қилди, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Албатта, хиёнат қилувчи учун Қиёмат кунида бир байроқ тикилади,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Саид ал-Худрий ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Мен Муҳаммаддан Сувайд, ундан Абу Ишоқ, ундан Умора ибн Умайр, ундан Али, ундан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳадиси ҳақида — «Ҳар бир хиёнат қилувчи учун бир байроқ бор» дегани ҳақида — сўрадим. У: «Мен бу ҳадисни марфуъ (Пайғамбарга боғланган) ҳолда билмайман,» деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ رُمِيَ يَوْمَ الأَحْزَابِ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَطَعُوا أَكْحَلَهُ أَوْ أَبْجَلَهُ فَحَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّارِ فَانْتَفَخَتْ يَدُهُ فَتَرَكَهُ فَنَزَفَهُ الدَّمُ فَحَسَمَهُ أُخْرَى فَانْتَفَخَتْ يَدُهُ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ اللَّهُمَّ لاَ تُخْرِجْ نَفْسِي حَتَّى تُقِرَّ عَيْنِي مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ . فَاسْتَمْسَكَ عِرْقُهُ فَمَا قَطَرَ قَطْرَةً حَتَّى نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَحَكَمَ أَنْ يُقْتَلَ رِجَالُهُمْ وَيُسْتَحْيَى نِسَاؤُهُمْ يَسْتَعِينُ بِهِنَّ الْمُسْلِمُونَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَصَبْتَ حُكْمَ اللَّهِ فِيهِمْ " . وَكَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَتْلِهِمُ انْفَتَقَ عِرْقُهُ فَمَاتَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Аҳзоб (Хандақ) куни Саъд ибн Муозга (ўқ) отилди ва унинг (қўлидаги) томирини — ал-акҳал ёки ал-абжал томирини — кесиб юбордилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни олов билан доғладилар (куйдириб қон тўхтатдилар), шунда қўли шишди ва У уни қўйиб қўйдилар, қон эса ундан оқиб кетди. Сўнг яна бир бор доғладилар, қўли яна шишди. У буни кўрганида (Саъд): «Аллоҳим! Бани Қурайза (жазоси) билан кўзларимни қувонтирмагунингча жонимни олма,» деди. Шунда унинг томири (қонни) ушлаб қолди ва улар Саъд ибн Муознинг ҳукмига (таслим бўлиб) тушмагунча бир томчи ҳам қон оқмади. (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга (Саъдга) одам юбордилар, у эса: уларнинг эркаклари ўлдирилсин, аёллари тирик қолдирилиб, мусулмонлар улардан фойдаланишсин, деб ҳукм қилди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сен улар ҳақида Аллаҳнинг ҳукмига тўғри келдингми,» дедилар (яъни Аллаҳнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг). Улар тўрт юз киши эди. (Саъд) уларни ўлдиришдан фароғат топгач, унинг томири ёрилиб, вафот этди. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид ва Атийя ал-Қуразидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " اقْتُلُوا شُيُوخَ الْمُشْرِكِينَ وَاسْتَحْيُوا شَرْخَهُمْ " . وَالشَّرْخُ الْغِلْمَانُ الَّذِينَ لَمْ يُنْبِتُوا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ .
Бизга Аҳмад ибн Абдурраҳмон Абул-Валид ад-Димашқий ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, у Саид ибн Баширдан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мушрикларнинг қарияларини (жанг қилувчи кексаларини) ўлдиринглар ва уларнинг ёшларини (шарх) тирик қолдиринглар,» дедилар. Шарх — бу (ҳали балоғатга етиб) тук чиқармаган ўғил болалардир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Уни Ҳажжож ибн Артоа Қатодадан шунга ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ، قَالَ عُرِضْنَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ قُرَيْظَةَ فَكَانَ مَنْ أَنْبَتَ قُتِلَ وَمَنْ لَمْ يُنْبِتْ خُلِّيَ سَبِيلُهُ فَكُنْتُ مِمَّنْ لَمْ يُنْبِتْ فَخُلِّيَ سَبِيلِي . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ الإِنْبَاتَ بُلُوغًا إِنْ لَمْ يُعْرَفِ احْتِلاَمُهُ وَلاَ سِنُّهُ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Атийя ал-Қуразидан (ривоят қилдики), у деди: биз Қурайза куни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўрсатилдик. Кимда (тук) чиққан бўлса, ўлдирилди, кимда чиқмаган бўлса, йўлига қўйиб юборилди. Мен (тук) чиқмаганлардан эдим, шунинг учун йўлимга қўйиб юборилдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли олдида амал шунга биноандир: улар, агар унинг эҳтилом (балоғат аломати) ёки ёши маълум бўлмаса, тук чиқишини балоғат (белгиси) деб кўрадилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ " أَوْفُوا بِحِلْفِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ لاَ يَزِيدُهُ يَعْنِي الإِسْلاَمَ إِلاَّ شِدَّةً وَلاَ تُحْدِثُوا حِلْفًا فِي الإِسْلاَمِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, бизга Ҳусайн ал-Муаллим ривоят қилди, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутбаларида: «Жоҳилият аҳдларига (яхшиликдаги қасамларингизга) вафо қилингиз, чунки уни — яъни Исломни — фақат мустаҳкамроқ қилади. Исломда эса (янги) аҳд-иттифоқ пайдо қилмангиз,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Умму Салама, Жубайр ибн Мутъим, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Қайс ибн Осимдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ بَجَالَةَ بْنِ عَبْدَةَ، قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَلَى مَنَاذِرَ فَجَاءَنَا كِتَابُ عُمَرَ انْظُرْ مَجُوسَ مَنْ قِبَلَكَ فَخُذْ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ فَإِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ أَخْبَرَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, бизга Ҳажжож ибн Артоа ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Бажола ибн Абдадан (ривоят қилдики), у деди: мен Жазъ ибн Муовиянинг Манозир (деган жой) даги котиби эдим. Бизга Умарнинг мактуби келди: «Ўз ҳузурингдаги мажусийларни кўр-да, улардан жизя ол; чунки Абдурраҳмон ибн Авф менга, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳажар мажусийларидан жизя олганларини хабар берди,» (деб эди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ بَجَالَةَ، أَنَّ عُمَرَ، كَانَ لاَ يَأْخُذُ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ حَتَّى أَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ . وَفِي الْحَدِيثِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Бажоладан (ривоят қилдики), Умар мажусийлардан жизя олмас эди, токи Абдурраҳмон ибн Авф унга, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳажар мажусийларидан жизя олганларини хабар бергунича. Ҳадисда бундан кўпроқ сўз (баён) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَبِي كَبْشَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ الْبَحْرَيْنِ وَأَخَذَهَا عُمَرُ مِنْ فَارِسَ وَأَخَذَهَا عُثْمَانُ مِنَ الْفُرْسِ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ هُوَ مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга ал-Ҳусайн ибн Абу Кабша ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у Моликдан, у аз-Зуҳрийдан, у ас-Соиб ибн Язиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Баҳрайн мажусийларидан жизя олдилар, Умар уни Форсдан олди ва Усмон уни форслардан олди. Мен Муҳаммаддан бу ҳақда сўрадим, у: «Бу — Молик аз-Зуҳрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинган)дир,» деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَمُرُّ بِقَوْمٍ فَلاَ هُمْ يُضَيِّفُونَا وَلاَ هُمْ يُؤَدُّونَ مَا لَنَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْحَقِّ وَلاَ نَحْنُ نَأْخُذُ مِنْهُمْ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنْ أَبَوْا إِلاَّ أَنْ تَأْخُذُوا كَرْهًا فَخُذُوا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ أَيْضًا . وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَخْرُجُونَ فِي الْغَزْوِ فَيَمُرُّونَ بِقَوْمٍ وَلاَ يَجِدُونَ مِنَ الطَّعَامِ مَا يَشْتَرُونَ بِالثَّمَنِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنْ أَبَوْا أَنْ يَبِيعُوا إِلاَّ أَنْ تَأْخُذُوا كَرْهًا فَخُذُوا " . هَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ مُفَسَّرًا وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ بِنَحْوِ هَذَا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Абул-Хайрдан, у Уқба ибн Омирдан (ривоят қилдики), у деди: мен: «Ё Расулуллаҳ! Биз бир қавм олдидан ўтамиз, улар бизни меҳмон ҳам қилишмайди, бизнинг улар зиммасидаги ҳаққимизни ҳам адо этишмайди, биз ҳам улардан (зўрлик билан бирор нарса) олмаймиз,» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар улар (ҳақни бермасликдан) бош тортиб, фақат мажбурлаб (куч билан) олишингиздан бошқа чора қолдирмасалар, олинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Уни ал-Лайс ибн Саъд ҳам Язид ибн Абу Ҳабибдан ривоят қилган. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, улар жангга чиқиб, бир қавм олдидан ўтар эдилар ва улардан пулга сотиб олишга таом топа олмас эдилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар улар сотишдан бош тортиб, фақат мажбурлаб олишингиздан бошқа чора қолдирмасалар, олинг,» дедилар. Баъзи ҳадисларда у шундай шарҳланган ҳолда ривоят қилинган. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан ҳам, у шунга ўхшаш нарсага буюрар эди, деб ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ " لاَ هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ نَحْوَ هَذَا .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, бизга Зиёд ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, бизга Мансур ибнул-Муътамир ривоят қилди, у Мужоҳиддан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка фатҳи куни: «Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва ният бор. Қачон (жангга) чақирилсангиз, отланингиз,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдуллоҳ ибн Ҳубшийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Суфён ас-Саврий Мансур ибнул-Муътамирдан шунга ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ) قَالَ جَابِرٌ بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَنْ لاَ نَفِرَّ وَلَمْ نُبَايِعْهُ عَلَى الْمَوْتِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَابْنِ عُمَرَ وَعُبَادَةَ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ أَبُو سَلَمَةَ .
Бизга Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Амавий ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, у ал-Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, Аллаҳ таолонинг: «Албатта, Аллаҳ дарахт остида сенга байъат қилаётганларида мўминлардан рози бўлди,» (Фатҳ сураси, 18) деган сўзи ҳақида (ривоят қилдики), Жобир деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га қочмасликка байъат қилдик, лекин Унга ўлим устига байъат қилмадик. (Термизий) деди: бу бобда Салама ибнул-Акваъ, Ибн Умар, Убода ва Жарир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Исо ибн Юнусдан, у ал-Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан (шаклида ҳам) ривоят қилинган: у деди: «Жобир ибн Абдуллоҳ деди,» — ва унда Абу Салама зикр қилинмаган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لِسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَلَى أَىِّ شَيْءٍ بَايَعْتُمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ عَلَى الْمَوْتِ . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Язид ибн Абу Убайддан (ривоят қилдики), у деди: мен Салама ибнул-Акваъга: «Ҳудайбия куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га нима устига байъат қилган эдингиз?» дедим. У: «Ўлим устига,» деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نُبَايِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فَيَقُولُ لَنَا " فِيمَا اسْتَطَعْتُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ كِلاَهُمَا .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га эшитиш ва итоат қилиш устига байъат қилар эдик. Шунда У бизга: «Кучингиз етганича,» дер эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис иккаласи ҳам ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمْ نُبَايِعْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمَوْتِ إِنَّمَا بَايَعْنَاهُ عَلَى أَنْ لاَ نَفِرَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ قَدْ بَايَعَهُ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَى الْمَوْتِ وَإِنَّمَا قَالُوا لاَ نَزَالُ بَيْنَ يَدَيْكَ حَتَّى نُقْتَلَ وَبَايَعَهُ آخَرُونَ فَقَالُوا لاَ نَفِرُّ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ўлим устига байъат қилмадик; биз унга фақат қочмаслик устига байъат қилдик.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ҳар иккала ҳадиснинг маъноси ҳам саҳиҳдир: ашобларидан бир қавм унга ўлим устига байъат қилиб: «Токи ўлдирилмагунимизча сенинг олдингдан кетмаймиз,» деган эдилар; бошқалари эса унга байъат қилиб: «Қочмаймиз,» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا فَإِنْ أَعْطَاهُ وَفَى لَهُ وَإِنْ لَمْ يُعْطِهِ لَمْ يَفِ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَلَى ذَلِكَ الْأَمْرُ بِلَا اخْتِلَافٍ.
Бизга Абу Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уч (тоифа) бордирки, Аллаҳ қиёмат кунида улар билан гаплашмайди, уларни покламайди ва уларга аламли азоб бор: (бири) бир имомга байъат қилиб, агар (имом) унга (мол) берса, (байъатига) вафо қиладиган, агар бермаса, вафо қилмайдиган кишидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва иш шунга кўрадирки, бунда ихтилоф йўқ.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَ عَبْدٌ فَبَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْهِجْرَةِ وَلاَ يَشْعُرُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ عَبْدٌ فَجَاءَ سَيِّدُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " بِعْنِيهِ " . فَاشْتَرَاهُ بِعَبْدَيْنِ أَسْوَدَيْنِ وَلَمْ يُبَايِعْ أَحَدًا بَعْدُ حَتَّى يَسْأَلَهُ أَعَبْدٌ هُوَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزُّبَيْرِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Бир қул келиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ҳижрат устига байъат қилди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса унинг қул эканини билмас эди. Сўнг унинг хўжаси келди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни менга сотгин,» дедилар. Сўнг уни иккита қора қул эвазига сотиб олдилар. Шундан кейин у: «Қулмисан?» деб сўрамагунча ҳеч кимдан байъат олмадилар. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳдир, уни фақат Абуз-Зубайрнинг ҳадиси орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ أُمَيْمَةَ بِنْتَ رُقَيْقَةَ، تَقُولُ بَايَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نِسْوَةٍ فَقَالَ لَنَا " فِيمَا اسْتَطَعْتُنَّ وَأَطَقْتُنَّ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَرْحَمُ بِنَا مِنَّا بِأَنْفُسِنَا . قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْنَا . قَالَ سُفْيَانُ تَعْنِي صَافِحْنَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا قَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ كَقَوْلِي لاِمْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ . وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ نَحْوَهُ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لاَ أَعْرِفُ لأُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَأُمَيْمَةُ امْرَأَةٌ أُخْرَى لَهَا حَدِيثٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Ибнул-Мункадирдан (ривоят қилдики), у Умайма бинти Руқайқани: «Мен бир неча аёллар билан бирга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га байъат қилдим. У бизга: «Қодир бўлганингиз ва кучингиз етганича,» дедилар. Мен: «Аллаҳ ва Унинг Расули бизга ўзимиздан кўра меҳрибонроқдир,» дедим. Мен: «Ё Расулаллоҳ, бизга байъат қилиб беринг,» дедим,» деганини эшитди. Суфён деди: у (аёл) «бизнинг қўлимизни сиқинг» дейишни кўзда тутган. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Юз аёлга айтган сўзим бир аёлга айтган сўзимга ўхшашдир,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Оиша, Абдуллоҳ ибн Умар ва Асмо бинти Язиддан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, уни фақат Муҳаммад ибнул-Мункадирнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Бу ҳадисни Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва бошқа бир неча киши Муҳаммад ибнул-Мункадирдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. (Термизий) деди: Мен Муҳаммаддан (ал-Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Мен Умайма бинти Руқайқадан бу ҳадисдан ўзга (ҳадис) билмайман,» деди. Умайма эса бошқа бир аёлдир, унинг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бошқа) ҳадиси бор.
حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ أَصْحَابَ، بَدْرٍ يَوْمَ بَدْرٍ كَعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ ثَلاَثِمِائَةٍ وَثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ .
Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у Абу Исъҳоқдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Бадр (жангидаги) Бадр аҳли, Толут ашобларининг сони каби, уч юз ўн уч киши бўлган, деб сўзлашар эдик.» (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни ас-Саврий ва бошқалар Абу Исъҳоқдан ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، . وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Саид ибн Масруқдан, у Абоя ибн Рифўадан, у отасидан, у бобоси Рофииъ ибн Хадиждан (ривоят қилдики), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга бир сафарда эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ўлжадан (олиб) шошилдилар ва (қозонларда) қайнатдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамларнинг охирида эдилар. Сўнг қозонларнинг олдидан ўтдилар-да, улар ҳақида буйруқ бердилар, шунда улар ағдарилди (тўкиб ташланди). Сўнгра (ўлжани) улар орасида тақсимладилар ва бир туяни ўнта қўйга тенг қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Суфён ас-Саврий буни отасидан, у Абоядан, у бобоси Рофииъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан»ни зикр қилмаган. Буни бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ Суфёндан ривоят қилди. Бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир ва Абоя ибн Рифўа ўз бобоси Рофииъ ибн Хадиждан эшитган. (Термизий) деди: Бу бобда Саълаба ибнул-Ҳакам, Анас, Абу Райҳона, Абуд-Дардо, Абдурраҳмон ибн Самура, Зайд ибн Холид, Жобир, Абу Ҳурайра ва Абу Айюбдан (ҳам ҳадис бор).
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنِ انْتَهَبَ فَلَيْسَ مِنَّا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Маъмардан, у Собитдан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким талон-торож қилса (зўравонлик билан тортиб олса), у биздан эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Анаснинг ҳадиси (сифатида) ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ " لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى " . قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ لأَنَّهُ يَكُونُ تَعْظِيمًا لَهُ وَإِنَّمَا أُمِرَ الْمُسْلِمُونَ بِتَذْلِيلِهِمْ وَكَذَلِكَ إِذَا لَقِيَ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَلاَ يَتْرُكُ الطَّرِيقَ عَلَيْهِ لأَنَّ فِيهِ تَعْظِيمًا لَهُمْ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Яҳудий ва насороларга аввал салом берманглар ва улардан бирини йўлда учратсангиз, уни энг тор (қисми)га сиқиб қўйинглар,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умар, Анас ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаси Абу Басра ал-Ғифорийдан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг маъноси: «Яҳудий ва насороларга аввал (салом) берманглар» (дегани). Баъзи илм аҳли дедилар: бу макруҳлик маъносидадир, чунки (аввал салом бериш) уларни улуғлаш бўлади, ҳолбуки мусулмонлар уларни зиллатга солишга буюрилган. Шунингдек, улардан бирини йўлда учратганда, унга йўлни бўшатиб бермайди, чунки бунда уларни улуғлаш бордир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْيَهُودَ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَحَدُهُمْ فَإِنَّمَا يَقُولُ السَّامُ عَلَيْكُمْ فَقُلْ عَلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, яҳудийлардан бири сизларга салом берса, у фақат «ас-Сāму алайкум» (сизларга ўлим бўлсин) деб айтади; шунинг учун «Алайка» (сенга ҳам) деб айт,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً إِلَى خَثْعَمٍ فَاعْتَصَمَ نَاسٌ بِالسُّجُودِ فَأَسْرَعَ فِيهِمُ الْقَتْلُ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُمْ بِنِصْفِ الْعَقْلِ وَقَالَ " أَنَا بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ يُقِيمُ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُشْرِكِينَ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلِمَ قَالَ " لاَ تَرَايَا نَارَاهُمَا " .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хасъамга бир сарийя (қўшин) жўнатдилар. Шунда бир неча киши сажда қилиш билан (паноҳ) излади, аммо улар орасида ўлдириш (қотиллик) шошилинч кечди. Бу (хабар) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етганда, уларга (диятнинг) ярим ақл (қонбаҳоси)ни буюрдилар ва: «Мен мушриклар орасида турадиган ҳар бир мусулмондан берийман (узоқман),» дедилар. Улар: «Ё Расулаллоҳ, нега?» дедилар. У: «Уларнинг иккаласининг ўтлари (гулханлари) бир-бирини кўрмасин,» дедилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ جَرِيرٍ، . وَهَذَا أَصَحُّ . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ، . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ إِسْمَاعِيلَ قَالُوا عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ جَرِيرٍ. وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ عَنْ إِسْمَعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسٍ عَنْ جَرِيرٍ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ قَالَ وَسَمِعْت مُحَمَّدًا يَقُولُ الصَّحِيحُ حَدِيثُ قَيْسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُرْسَلٌ وَرَوَى سَمُرَةُ بْنُ جُنْدَبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُسَاكِنُوا الْمُشْرِكِينَ وَلَا تُجَامِعُوهُمْ فَمَنْ سَاكَنَهُمْ أَوْ جَامَعَهُمْ فَهُوَ مِثْلُهُمْ
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, Абу Муовиянинг ҳадиси каби (ривоят қилди), аммо унда «Жарирдан»ни зикр қилмади. Бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир. Бу бобда Самурадан (ҳам ҳадис бор). Абу Исо (Термизий) деди: Исмоилнинг ашобларидан кўпчилиги: «Қайс ибн Абу Ҳозимдан (ривоят қилиб), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир сарийя (қўшин) жўнатдилар,» деганлар ва унда «Жарирдан»ни зикр қилмаганлар. Буни Ҳаммод ибн Салама ал-Ҳажжож ибн Артоадан, у Исмоил ибн Абу Холиддан, у Қайсдан, у Жарирдан, Абу Муовиянинг ҳадиси каби ривоят қилган. (Термизий) деди: Мен Муҳаммаднинг (ал-Бухорийнинг): «Саҳиҳ бўлгани Қайснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (кўринишдаги) ҳадисидир,» деганини эшитдим. Самура ибн Жундаб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб, у: «Мушриклар билан бирга яшаманглар ва уларга қўшилманглар; ким улар билан бирга яшаса ёки уларга қўшилса, у ҳам улар кабидир,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ " .
Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибнул-Ҳубоб ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ас-Саврий хабар берди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен яшасам, иншааллоҳ, яҳудий ва насороларни Араб ярим оролидан албатта чиқариб юбораман,» дедилар.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ فَلاَ أَتْرُكُ فِيهَا إِلاَّ مُسْلِمًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абу Осим ва Абдурраззоқ ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ибн Журайж хабар берди, у деди: менга Абуз-Зубайр хабар бердики, у Жобир ибн Абдуллоҳни: «Менга Умар ибнул-Хаттоб хабар бердики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Яҳудий ва насороларни Араб ярим оролидан албатта чиқариб юбораман ва унда мусулмондан ўзгани қолдирмайман,» деяётганини эшитган,» деяётганини эшитди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ مَنْ يَرِثُكَ قَالَ أَهْلِي وَوَلَدِي . قَالَتْ فَمَا لِي لاَ أَرِثُ أَبِي فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ نُورَثُ " . وَلَكِنِّي أَعُولُ مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُولُهُ وَأُنْفِقُ عَلَى مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدٍ وَعَائِشَةَ . وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِنَّمَا أَسْنَدَهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَعَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ حَمَّادَ بْنَ سَلَمَةَ . وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ .
Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Валид ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Фотима Абу Бакрнинг олдига келди-да: «Сенга ким мерос бўлади?» деди. У: «Аҳлим ва болам,» деди. У (Фотима): «Нега мен отамга мерос бўлмас эканман?» деди. Шунда Абу Бакр: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Бизга (пайғамбарларга) мерос қолмайди,» деяётганларини эшитганман. Лекин мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таъминлаб турган кишини таъминлайман ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) нафақа бериб турган кишига нафақа бераман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Умар, Талҳа, аз-Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ва Оишадан (ҳам ҳадис бор). Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўл (жиҳат)дан ҳасан ғарибдир; уни фақат Ҳаммод ибн Салама ва Абдулваҳҳоб ибн Ато Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб) муснад (санадли) қилганлар. Мен Муҳаммаддан (ал-Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Мен уни Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) Ҳаммод ибн Саламадан ўзга ҳеч кимни билмайман,» деди. Абдулваҳҳоб ибн Ато буни Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, Ҳаммод ибн Саламанинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْبَغْدَادِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ، جَاءَتْ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ رضى الله عنهما تَسْأَلُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالاَ سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنِّي لاَ أُورَثُ " . قَالَتْ وَاللَّهِ لاَ أُكَلِّمُكُمَا أَبَدًا . فَمَاتَتْ وَلاَ تُكَلِّمُهُمَا . قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى مَعْنَى لاَ أُكَلِّمُكُمَا تَعْنِي فِي هَذَا الْمِيرَاثِ أَبَدًا أَنْتُمَا صَادِقَانِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Буни бизга Али ибн Исо ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ибн Ато ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Амр ривоят қилди, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Фотима Абу Бакр ва Умар (розияллаҳу анҳумо)нинг олдига келиб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ўз меросини сўради. Улар: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Албатта, менга (пайғамбарга) мерос қолмайди,» деяётганларини эшитганмиз,» дедилар. У (Фотима): «Аллоҳга қасамки, иккалангиз билан ҳеч қачон гаплашмайман,» деди. Сўнг у иккалалари билан гаплашмаган ҳолда вафот этди. Али ибн Исо деди: «Иккалангиз билан гаплашмайман»нинг маъноси: у бу мерос борасида (гаплашмасликни) кўзда тутади; иккалангиз ростгўйсизлар (дегани). Бу ҳадис Абу Бакр ас-Сиддиқдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан, бошқа йўл(лар) билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَدَخَلَ عَلَيْهِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ عُمَرُ لَهُمْ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ " . قَالُوا نَعَمْ . قَالَ عُمَرُ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَطْلُبُ أَنْتَ مِيرَاثَكَ مِنَ ابْنِ أَخِيكَ وَيَطْلُبُ هَذَا مِيرَاثَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ " . وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн Умар хабар берди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Молик ибн Авс ибнил-Ҳадасондан (ривоят қилдики), у деди: Мен Умар ибнул-Хаттобнинг олдига кирдим, унинг олдига Усмон ибн Аффон, аз-Зубайр ибнул-Аввом, Абдурраҳмон ибн Авф ва Саъд ибн Абу Ваққос (розияллаҳу анҳум) ҳам кирдилар. Сўнг Али ва ал-Аббос (розияллаҳу анҳумо) бир-бирлари билан тортишиб келдилар. Шунда Умар уларга: «Сизларга осмон ва ер Унинг изни билан қоим турадиган Аллоҳнинг (номи) билан қасам бераманки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бизга (пайғамбарларга) мерос қолмайди, биз қолдирган нарса садақадир,» деганларини биласизми?» деди. Улар: «Ҳа,» дедилар. Умар деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этганларида, Абу Бакр: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг валисиман (вакилиман),» деди. Сўнг сен ва бу (киши) Абу Бакрнинг олдига келдингиз: сен оғангнинг ўғлидан (қолган) меросингни сўрадинг, бу (киши) эса ўз хотинининг меросини отасидан сўради. Шунда Абу Бакр: «Албатта, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бизга мерос қолмайди, биз қолдирган нарса садақадир,» деганлар,» деди. Аллоҳ биладики, у (Абу Бакр) албатта ростгўй, яхшилик эгаси, тўғри йўлда, ҳаққа эргашувчидир.» Абу Исо (Термизий) деди: Ҳадисда узун бир қисса бор. Бу ҳадис Молик ибн Анаснинг ҳадиси (сифатида) ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مَالِكِ بْنِ الْبَرْصَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ يَقُولُ " لاَ تُغْزَى هَذِهِ بَعْدَ الْيَوْمِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَمُطِيعٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Закарийё ибн Абу Зоида ривоят қилди, у аш-Шаъбийдан, у ал-Ҳорис ибн Молик ибнил-Барсодан (ривоят қилдики), у деди: Мен Макка фатҳи кунида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Бу (Макка) бугундан кейин қиёмат кунига қадар (ғазот мақсадида) ҳужум қилинмайди,» деяётганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Аббос, Сулаймон ибн Сурад ва Мутииъдан (ҳам ҳадис бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Закарийё ибн Абу Зоиданинг аш-Шаъбийдан (ривоят қилган) ҳадисидир, уни фақат унинг ҳадиси орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ أَمْسَكَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَإِذَا طَلَعَتْ قَاتَلَ فَإِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ أَمْسَكَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَاتَلَ حَتَّى الْعَصْرِ ثُمَّ أَمْسَكَ حَتَّى يُصَلِّيَ الْعَصْرَ ثُمَّ يُقَاتِلُ . قَالَ وَكَانَ يُقَالُ عِنْدَ ذَلِكَ تَهِيجُ رِيَاحُ النَّصْرِ وَيَدْعُو الْمُؤْمِنُونَ لِجُيُوشِهِمْ فِي صَلاَتِهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ بِإِسْنَادٍ أَوْصَلَ مِنْ هَذَا . وَقَتَادَةُ لَمْ يُدْرِكِ النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ وَمَاتَ النُّعْمَانُ بْنُ مُقَرِّنٍ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, у Қатодадан, у Нуъмон ибн Муқарриндан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга жангга чиқдим. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тонг отганда қуёш кўтарилгунча (жангни) тўхтатиб турарди. Қуёш кўтарилгач жанг қиларди. Кун ярми бўлганда қуёш оғгунча (жангни) тўхтатиб турарди. Қуёш оғгач асргача жанг қиларди. Сўнг аср намозини ўқигунча тўхтатиб турарди, кейин жанг қиларди.» У деди: «Ўша пайтда: Ғалаба шамоллари эсади ва мўминлар ўз қўшинлари учун намозларида дуо қилишади, дейиларди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Нуъмон ибн Муқарриндан бундан кўра уланган иснод билан ҳам ривоят қилинган. Қатода Нуъмон ибн Муқарринни кўрмаган, Нуъмон ибн Муқаррин Умарнинг халифалиги даврида вафот этган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَالْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، بَعَثَ النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ إِلَى الْهُرْمُزَانِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ فَقَالَ النُّعْمَانُ بْنُ مُقَرِّنٍ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ أَوَّلَ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ وَتَهُبَّ الرِّيَاحُ وَيَنْزِلَ النَّصْرُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ أَخُو بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ .
Бизга Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга Аффон ибн Муслим ва Ҳажжож ибн Минҳол ривоят қилиб, иккиси дедилар: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, у деди: бизга Абу Имрон ал-Жавний ривоят қилди, у Алқама ибн Абдуллоҳ ал-Музанийдан, у Маъқил ибн Ясордан (ривоят қилдики), Умар ибн Хаттоб Нуъмон ибн Муқарринни Ҳурмузонга жўнатди. Ва у ҳадисни тўлиқ зикр қилди, сўнг Нуъмон ибн Муқаррин деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга (жангда) ҳозир бўлдим. У (соллаллаҳу алайҳи васаллам) куннинг бошида жанг қилмаса, қуёш оғгунча, шамоллар эсгунча ва ғалаба тушгунча кутиб турарди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Алқама ибн Абдуллоҳ — Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийнинг акасидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الطِّيَرَةُ مِنَ الشِّرْكِ " . وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحَابِسٍ التَّمِيمِيِّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَعْدٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَرَوَى شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ سَلَمَةَ هَذَا الْحَدِيثَ . قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ " وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ " . قَالَ سُلَيْمَانُ هَذَا عِنْدِي قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمَا مِنَّا.
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Салама ибн Куҳайлдан, у Исо ибн Осимдан, у Зиррдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фол очиш (қуш учириб башорат қилиш) ширкдандир,» дедилар. «Ва биздан бирор киши йўқки, (кўнглига шундай нарса келмаса), лекин Аллаҳ уни таваккул билан кетказади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Ҳобис ат-Тамимий, Оиша, Ибн Умар ва Саъддан ҳам (ривоятлар бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат Салама ибн Куҳайл ҳадисидан биламиз. Шуъба ҳам бу ҳадисни Саламадан ривоят қилган. У деди: мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Сулаймон ибн Ҳарб бу ҳадис ҳақида: «Ва биздан бирор киши йўқки, (кўнглига шундай нарса келмаса), лекин Аллаҳ уни таваккул билан кетказади,» дерди. Сулаймон деди: «Менинг назаримда бу — Абдуллоҳ ибн Масъуднинг сўзидир: Ва биздан...»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ عَدْوَى وَلاَ طِيَرَةَ وَأُحِبُّ الْفَأْلَ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْفَأْلُ قَالَ " الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, у Ҳишом ад-Даставоийдан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Юқумли касаллик (ўз-ўзидан) ўтмайди, фол (қуш билан башорат) ҳам йўқ, мен яхши фол (яхши сўз)ни ёқтираман,» дедилар. Улар: «Ё Расулуллаҳ, фол нима?» дейишди. У: «Яхши сўз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُعْجِبُهُ إِذَا خَرَجَ لِحَاجَةٍ أَنْ يَسْمَعَ يَا رَاشِدُ يَا نَجِيحُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у Ҳумайддан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бирор иш учун чиққанида «Ё Рошид, ё Нажиҳ (эй тўғри йўл топган, эй муваффақ бўлган)» деган (сўзлар)ни эшитишни ёқтирардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.