حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ائْتُونِي بِالْكَتِفِ أَوِ اللَّوْحِ " . فَكَتَبَ : ( لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) وَعَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَقَالَ هَلْ لِي مِنْ رُخْصَةٍ فَنَزَلَتْ : ( غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ) . وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ
Бизга Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у отасидан, у Абу Ишоқдан, у ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менга (елка) суягини ёки лавҳани келтиринглар,» дедилар. Сўнг (котиб): «Мўминлардан ўтириб қолувчилар... тенг бўлмаслар» (оятини) ёзди. Амр ибн Умми Мактум эса унинг орқасида (турган) эди, у: «Мен учун рухсат борми?» деди. Шунда: «(жангга чиқа олмайдиган) маъзур бўлганлардан бошқаси» (деган қисм) нозил бўлди. Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Зайд ибн Собитдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Сулаймон ат-Таймийнинг Абу Ишоқдан (қилган) ҳадиси жиҳатидан ғарибдир. Шуъба ва ас-Саврий ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَأْذِنُهُ فِي الْجِهَادِ فَقَالَ " أَلَكَ وَالِدَانِ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الْعَبَّاسِ هُوَ الشَّاعِرُ الأَعْمَى الْمَكِّيُّ وَاسْمُهُ السَّائِبُ بْنُ فَرُّوخَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Суфён ва Шуъбадан, улар Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абул-Аббосдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келиб, жиҳодга (чиқишга) изн сўради. У (Набий): «Ота-онанг борми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У (Набий): «Ундай бўлса, уларнинг (хизматида) жиҳод қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Аббос — у маккалик аъмо (кўр) шоирдир, исми ас-Соиб ибн Фаррухдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، فِي قَوْلِهِِ : (أطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ) قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ السَّهْمِيُّ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سَرِيَّةٍ . أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳажжож ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Журайж Аллоҳнинг «Аллаҳга итоат қилинглар, Расулга ва ўзларингиздан бўлган иш эгаларига итоат қилинглар» (деган) сўзи ҳақида ривоят қилдики, у деди: Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ас-Саҳмийни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир сарийя (қўшин)га (бошлиқ қилиб) жўнатган эдилар. Буни менга Яъло ибн Муслим, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб) хабар берди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ҳадисидан биламиз, холос.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِنَ الْوَحْدَةِ مَا سَرَى رَاكِبٌ بِلَيْلٍ " . يَعْنِي وَحْدَهُ .
Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Осим ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар одамлар ёлғизлик (ёлғиз сафар қилиш) ҳақида мен билган нарсани билганларида, бирор суворий кечаси ёлғиз йўлга чиқмас эди,» дедилар. Яъни ёлғиз (ўзи дегани).
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الرَّاكِبُ شَيْطَانٌ وَالرَّاكِبَانِ شَيْطَانَانِ وَالثَّلاَثَةُ رَكْبٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمٍ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ . قَالَ مُحَمَّدٌ هُوَ ثِقَةٌ صَدُوقٌ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ لاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا . وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ
Бизга Ишоқ ибн Муса ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Ҳармаладан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Ёлғиз) суворий шайтондир, икки суворий икки шайтондир, учови эса (ҳақиқий) сафар гуруҳидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат шу йўлдан, Осимнинг ҳадисидан биламиз; у Муҳаммад ибн Зайд ибн Абдуллоҳ ибн Умарнинг ўғли (Осим)дир. Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси эса ҳасандир. Муҳаммад деди: у (Абдурраҳмон ибн Ҳармала) ишончли, содиқдир; Осим ибн Умар ал-Умарий эса ҳадисда заъифдир, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман. Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْحَرْبُ خُدْعَةٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ва Наср ибн Али ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан (ривоят қилдики), у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уруш — ҳийладир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, Зайд ибн Собит, Оиша, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Асмо бинт Язид ибн ас-Сакан, Каъб ибн Молик ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ إِلَى جَنْبِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فَقِيلَ لَهُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةٍ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ . فَقُلْتُ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ . قُلْتُ أَيَّتُهُنَّ كَانَ أَوَّلَ قَالَ ذَاتُ الْعُشَيْرَاءِ أَوِ الْعُسَيْرَاءِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлоон ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ва Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Шуъба ривоят қилди, у Абу Ишоқдан (ривоят қилдики), у деди: мен Зайд ибн Арқамнинг ёнида эдим, ундан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қанча ғазот (жанг) қилганлар?» деб сўралди. У: «Ўн тўққизта,» деди. Мен: «Сен у зот билан бирга қанчасида қатнашдинг?» дедим. У: «Ўн еттита,» деди. Мен: «Уларнинг қайсиси биринчи эди?» дедим. У: «Зотул-Ушайро ёки ал-Усайро,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ عَبَّأَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَدْرٍ لَيْلاً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ . وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ سَمِعَ مِنْ عِكْرِمَةَ . وَحِينَ رَأَيْتُهُ كَانَ حَسَنَ الرَّأْىِ فِي مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ الرَّازِيِّ ثُمَّ ضَعَّفَهُ بَعْدُ .
Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Салама ибн ал-Фазл ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Абдурраҳмон ибн Авф (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бадрда бизни кечаси (жанг учун) саф-саф қилиб жойлаштирдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Айюбдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни билмади ва: «Муҳаммад ибн Ишоқ Икримадан эшитган,» деди. Мен уни кўрганимда, у Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ҳақида яхши фикрда эди, кейин эса уни заъиф санади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَدْعُو عَلَى الأَحْزَابِ فَقَالَ " اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ سَرِيعَ الْحِسَابِ اهْزِمِ الأَحْزَابَ اللَّهُمَّ اهْزِمْهُمْ وَزَلْزِلْهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Абу Холид хабар берди, у Ибн Абу Авфо (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен у зотнинг — яъни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг — Аҳзоб (қабилалар)га қарши дуо қилиб шундай деганларини эшитдим: «Эй Аллаҳ, Китобни нозил қилгувчи, ҳисоби тез Зот! Аҳзобни мағлуб қил! Эй Аллаҳ, уларни мағлуб қил ва уларни ларзага сол!» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ قَالُوا حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَمَّارٍ يَعْنِي الدُّهْنِيَّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ آدَمَ عَنْ شَرِيكٍ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ آدَمَ عَنْ شَرِيكٍ وَقَالَ حَدَّثَنَا غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ . قَالَ مُحَمَّدٌ وَالْحَدِيثُ هُوَ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالدُّهْنُ بَطْنٌ مِنْ بَجِيلَةَ وَعَمَّارٌ الدُّهْنِيُّ هُوَ عَمَّارُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الدُّهْنِيُّ وَيُكْنَى أَبَا مُعَاوِيَةَ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Умар ибн ал-Валид ал-Киндий ал-Куфий, Абу Курайб ва Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у Шарикдан, у Аммор — яъни ад-Дуҳнийдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага кирдилар, аларнинг байроғи (ливоси) оқ эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Одамнинг Шарикдан (қилган) ҳадисидан биламиз. У деди: мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у ҳам уни фақат Яҳё ибн Одамнинг Шарикдан (қилган) ҳадисидан билди ва: «Бизга бир нечалари Шарикдан, у Аммордан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилиб) айтдиларки: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккага кирдилар, у зотнинг устларида қора салла бор эди,» деди. Муҳаммад: «Ҳадис аслида шудир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: ад-Дуҳн — Бажила (қабиласи)нинг бир тармоғидир, Аммор ад-Дуҳний эса Аммор ибн Муъовия ад-Дуҳнийдир, куняси Абу Муъовиядир, у куфаликдир ва ҳадис аҳли наздида ишончли (киши)дир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو يَعْقُوبَ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، مَوْلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ بَعَثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ إِلَى الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ أَسْأَلُهُ عَنْ رَايَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَتْ سَوْدَاءَ مُرَبَّعَةً مِنْ نَمِرَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَالْحَارِثِ بْنِ حَسَّانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ . وَأَبُو يَعْقُوبَ الثَّقَفِيُّ اسْمُهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَرَوَى عَنْهُ أَيْضًا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида ривоят қилди, у деди: бизга Абу Яъқуб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ал-Қосимнинг озод қилган қули Юнус ибн Убайд ривоят қилди, у деди: мени Муҳаммад ибн ал-Қосим ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)нинг олдига, ундан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг раяси (туғи) ҳақида сўрашга жўнатди. У: «У намира (йўл-йўл мато)дан (қилинган) қора, тўртбурчак (байроқ) эди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, ал-Ҳорис ибн Ҳассон ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидан биламиз. Абу Яъқуб ас-Сақафийнинг исми Ишоқ ибн Иброҳимдир, ундан Убайдуллоҳ ибн Муса ҳам ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ، وَهُوَ السَّالِحَانِيُّ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مِجْلَزٍ، لاَحِقَ بْنَ حُمَيْدٍ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتْ رَايَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَوْدَاءَ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Рофиъ ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Ишоқ — у ас-Солииҳонийдир — ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳайён ривоят қилди, у деди: мен Абу Мижлаз Лоҳиқ ибн Ҳумайднинг Ибн Аббосдан ривоят қилиб айтганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг раяси (туғи) қора, байроғи (ливоси) эса оқ эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўлдан, Ибн Аббоснинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ، عَمَّنْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنْ بَيَّتَكُمُ الْعَدُوُّ فَقُولُوا: حم لاَ يُنْصَرُونَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ . وَهَكَذَا رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مِثْلَ رِوَايَةِ الثَّوْرِيِّ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлоон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у ал-Муҳаллаб ибн Абу Суфрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган кишидан (ривоят қилдики), у (Набий): «Агар душман сизларга тунда (туйқус) ҳужум қилса, «Ҳо, Мим, улар нусрат топмаслар,» деб айтинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Салама ибн ал-Акваъдан ҳам (ривоят) бор. Баъзилари ҳам буни Абу Ишоқдан ас-Саврийнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Ундан, у ал-Муҳаллаб ибн Абу Суфрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал ҳолда ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُجَاعٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، قَالَ صَنَعْتُ سَيْفِي عَلَى سَيْفِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَزَعَمَ سَمُرَةُ أَنَّهُ صَنَعَ سَيْفَهُ عَلَى سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ حَنَفِيًّا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ فِي عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ الْكَاتِبِ وَضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Шужў ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Убайда ал-Ҳаддод ривоят қилди, у Усмон ибн Саъддан, у Ибн Сирииндан (ривоят қилдики), у деди: мен ўз қиличимни Самура ибн Жундабнинг қиличига мослаб ясадим. Самура эса ўз қиличини Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қиличларига мослаб ясаганини айтди; у (қилич) ҳанафий (услубидаги) эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон Усмон ибн Саъд ал-Котиб ҳақида (танқидий) сўз айтган ва уни хотираси (ҳофизаси) жиҳатидан заъиф санаган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ قَزَعَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَمَّا بَلَغَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ مَرَّ الظَّهْرَانِ فَآذَنَنَا بِلِقَاءِ الْعَدُوِّ فَأَمَرَنَا بِالْفِطْرِ فَأَفْطَرْنَا أَجْمَعُونَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ривоят қилди, (у деди): бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, (у деди): бизга Саид ибн Абдулазиз хабар берди, Атийя ибн Қайсдан, у Қазаъадан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Фатҳ йили Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Марруз-Заҳронга етиб келганларида, бизга душман билан учрашишимизни билдирдилар ва бизни оғиз очишга буюрдилар. Шунда ҳаммамиз оғиз очдик.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Умардан (ҳам ривоят) бор.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ رَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَرَسًا لأَبِي طَلْحَةَ يُقَالُ لَهُ مَنْدُوبٌ فَقَالَ " مَا كَانَ مِنْ فَزَعٍ وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, (у деди): бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, Қатодадан, (у деди): бизга Анас ибн Молик ривоят қилди, у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Талҳанинг Мандуб деб аталувчи отига миндилар ва: «Ҳеч қандай қўрқинч (сабаб) бўлмади, биз уни (чопишда) денгиздек (чаққон) топдик,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Амр ибн ал-Осдан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ فَزَعٌ بِالْمَدِينَةِ فَاسْتَعَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَسًا لَنَا يُقَالُ لَهُ مَنْدُوبٌ فَقَالَ " مَا رَأَيْنَا مِنْ فَزَعٍ وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди): бизга Муҳаммад ибн Жаъфар, Ибн Абу Адий ва Абу Довуд ривоят қилиб, улар: бизга Шуъба ривоят қилди, дедилар, Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: «Мадинада бир қўрқинч (ваҳима) юз берди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизнинг Мандуб деб аталувчи отимизни вақтинча олиб (миндилар) ва: «Биз ҳеч қандай қўрқинч (сабаб) кўрмадик, биз уни (чопишда) денгиздек (чаққон) топдик,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَجْرَإِ النَّاسِ وَأَجْوَدِ النَّاسِ وَأَشْجَعِ النَّاسِ . قَالَ وَقَدْ فَزِعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ لَيْلَةً سَمِعُوا صَوْتًا قَالَ فَتَلَقَّاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَرَسٍ لأَبِي طَلْحَةَ عُرْىٍ وَهُوَ مُتَقَلِّدٌ سَيْفَهُ فَقَالَ " لَمْ تُرَاعُوا لَمْ تُرَاعُوا " . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَجَدْتُهُ بَحْرًا " . يَعْنِي الْفَرَسَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, (у деди): бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Собитдан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамларнинг энг ботири, энг сахийси ва энг жасури эдилар.» У деди: «Мадина аҳли бир кечаси бир овоз эшитиб қўрқиб кетишди.» У деди: «Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Абу Талҳанинг эгарсиз отига миниб, қиличларини осган ҳолда уларнинг олдидан чиқиб: «Қўрқманглар, қўрқманглар,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен уни денгиздек (чаққон) топдим,» дедилар.» — яъни отни (назарда тутдилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ لَنَا رَجُلٌ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا أَبَا عُمَارَةَ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ تَلَقَّتْهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди): бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, (у деди): бизга Суфён ас-Саврий ривоят қилди, (у деди): бизга Абу Ишоқ ривоят қилди, ал-Баро ибн Озиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Бир киши бизга: «Эй Абу Умора, сизлар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қўрқиб) қочиб кетдингизми?» деди. У деди: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қайтиб (қочиб) кетмадилар, балки шошқалоқ одамлар қайтиб кетишди, Ҳавозин (қабиласи) уларни ўқлар билан қарши олди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса ўз хачирларида эдилар, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унинг жиловидан ушлаб турарди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен Набийман, (бунда) ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиманман,» дердилар.»» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али ва Ибн Умардан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ حُنَيْنٍ وَإِنَّ الْفِئَتَيْنِ لَمُوَلِّيَتَيْنِ وَمَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِائَةُ رَجُلٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Умар ибн Али ал-Муқаддамий ал-Басрий ривоят қилди, (у деди): менга отам ривоят қилди, Суфён ибн Ҳусайндан, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Ҳунайн кунини кўрганман: иккала (лашкар) гуруҳ ҳам (қочиб) қайтаётган эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга (эса ҳатто) юз киши (ҳам) йўқ эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни Убайдуллоҳнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз, холос.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ صُدْرَانَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا طَالِبُ بْنُ حُجَيْرٍ، عَنْ هُودِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ جَدِّهِ، مَزِيدَةَ قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ وَعَلَى سَيْفِهِ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ . قَالَ طَالِبٌ فَسَأَلْتُهُ عَنِ الْفِضَّةِ فَقَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ السَّيْفِ فِضَّةً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَجَدُّ هُودٍ اسْمُهُ مَزِيدَةُ الْعَصَرِيُّ .
Бизга Муҳаммад ибн Судрон Абу Жаъфар ал-Басрий ривоят қилди, (у деди): бизга Толиб ибн Ҳужайр ривоят қилди, Ҳуд ибн Абдуллоҳ ибн Саъддан, у бобоси Мазидадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ куни (Маккага) кирдилар, қиличларида олтин ва кумуш бор эди.» Толиб деди: «Мен ундан кумуш ҳақида сўрадим. У: «Қиличнинг дастаси (қабиаъси) кумушдан эди,» деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Анасдан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ғарибдир. Ҳуднинг бобосининг исми Мазида ал-Асарийдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ فِضَّةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ هَمَّامٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ قَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ فِضَّةٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди): бизга Ваҳб ибн Жарир ибн Ҳозим ривоят қилди, (у деди): менга отам ривоят қилди, Қатодадан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қиличларининг дастаси (қабиаъси) кумушдан эди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. У мана шундай Ҳаммомдан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилиб) келтирилган. Баъзилари эса уни Қатодадан, у Саид ибн Абул-Ҳасандан (ривоят қилиб) келтириб, у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг қиличларининг дастаси (қабиаъси) кумушдан эди,» деган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، قَالَ كَانَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دِرْعَانِ يَوْمَ أُحُدٍ فَنَهَضَ إِلَى الصَّخْرَةِ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَأَقْعَدَ طَلْحَةَ تَحْتَهُ فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِ حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الصَّخْرَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " أَوْجَبَ طَلْحَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, (у деди): бизга Юнус ибн Букайр ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Яҳё ибн Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у отасидан, у бобоси Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у аз-Зубайр ибн ал-Аввом (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Уҳуд куни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)да иккита совут бор эди. У (Набий) қояга чиқмоқчи бўлдилар, лекин қодир бўлмадилар. Шунда Талҳа ўзининг остида (чўккалаб) ўтирди ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг устига чиқиб, қоя устида (мустаҳкам) тик турдилар. Сўнг у (аз-Зубайр) деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Талҳа (жаннатни) вожиб қилди,» деганларини эшитдим.»» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Сафвон ибн Умайя ва ас-Соиб ибн Язид (розияллаҳу анҳумо)дан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан биламиз, холос.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ فَقِيلَ لَهُ ابْنُ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ . فَقَالَ " اقْتُلُوهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ كَبِيرَ أَحَدٍ رَوَاهُ غَيْرَ مَالِكٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, (у деди): бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Фатҳ йили (Маккага) кирдилар, бошларида темир дубулға (миғфар) бор эди. Унга: «Ибн Хатал Каъба пардаларига осилиб турибди,» дейилди. Шунда у: «Уни ўлдиринглар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни Моликдан, у аз-Зуҳрийдан (ривоят қилгани)дан бошқа бирор машҳур киши ривоят қилганини билмаймиз.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْخَيْرُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَرِيرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعُرْوَةُ هُوَ ابْنُ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيُّ وَيُقَالُ هُوَ عُرْوَةُ بْنُ الْجَعْدِ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْجِهَادَ مَعَ كُلِّ إِمَامٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, (у деди): бизга Абсар ибн ал-Қосим ривоят қилди, Ҳусайндан, у аш-Шаъбийдан, у Урва ал-Бориқий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Яхшилик отларнинг пешоналарига Қиёмат кунигача тугиб қўйилган — (яъни) ажр ва ўлжа,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар, Абу Саид, Жарир, Абу Ҳурайра, Асмо бинт Язид, ал-Муғира ибн Шуъба ва Жобир (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Урва — у Ибн Абул-Жаъд ал-Бориқийдир, уни Урва ибн ал-Жаъд ҳам дейилади. Аҳмад ибн Ҳанбал деди: «Бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, жиҳод Қиёмат кунигача ҳар бир имом билан (бирга давом этади).»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يُمْنُ الْخَيْلِ فِي الشُّقْرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ شَيْبَانَ .
Бизга Абдуллоҳ ибн ас-Саббоҳ ал-Ҳошимий ал-Басрий ривоят қилди, (у деди): бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, (у деди): бизга Шайбон, яъни Ибн Абдурраҳмон хабар берди, (у деди): бизга Исо ибн Али ибн Абдуллоҳ ибн Аббос ривоят қилди, отасидан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Отларнинг баракаси қизғиш (каштанранг)ларида,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Шайбонинг ҳадисидан биламиз, холос.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " خَيْرُ الْخَيْلِ الأَدْهَمُ الأَقْرَحُ الأَرْثَمُ ثُمَّ الأَقْرَحُ الْمُحَجَّلُ طَلْقُ الْيَمِينِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَدْهَمَ فَكُمَيْتٌ عَلَى هَذِهِ الشِّيَةِ " .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ривоят қилди, (у деди): бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, (у деди): бизга Ибн Лаҳиаъ хабар берди, Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Али ибн Робоҳдан, у Абу Қатода (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Отларнинг энг яхшиси — юзида оқ доғи ва юқори лабида оқлиги бўлган қора (отдир); сўнгра юзида оқ доғи бўлиб, оёқлари оқ, ўнг (оёғи) оқсиз (отдир). Агар қора бўлмаса, мана шу белгиларга эга бўлган кумайт (яъни қулоғи ва ёлида қоралиги бор қизил от),» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди): бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, (у деди): менга отам ривоят қилди, Яҳё ибн Айюбдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, шу иснод билан шунга ўхшашини, шу маънода (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَلْمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّخَعِيُّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَرِهَ الشِّكَالَ مِنَ الْخَيْلِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْخَثْعَمِيِّ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَأَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ اسْمُهُ هَرِمٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ قَالَ قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ إِذَا حَدَّثْتَنِي فَحَدِّثْنِي عَنْ أَبِي زُرْعَةَ فَإِنَّهُ حَدَّثَنِي مَرَّةً بِحَدِيثٍ ثُمَّ سَأَلْتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِسِنِينَ فَمَا أَخْرَمَ مِنْهُ حَرْفًا .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, (у деди): бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, (у деди): бизга Суфён ривоят қилди, у деди: менга Салм ибн Абдурраҳмон ан-Нахаъий ривоят қилди, Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у (Набий) отлардаги шиколни ёқтирмас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Шуъба ҳам Абдуллоҳ ибн Язид ал-Хасъамийдан, у Абу Зуръадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (қилиб) ривоят қилган. Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг исми Ҳаримдир. Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, (у деди): бизга Жарир ривоят қилди, Умора ибн ал-Қаъқўдан, у деди: «Менга Иброҳим ан-Нахаъий деди: «Менга (ҳадис) ривоят қиладиган бўлсанг, Абу Зуръадан ривоят қил, чунки у менга бир марта бир ҳадисни ривоят қилган эди, сўнг йиллардан кейин мен ундан (яна) сўрадим, у ундан биронта ҳарфни ҳам камайтириб қўймади.»»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَجْرَى الْمُضَمَّرَ مِنَ الْخَيْلِ مِنَ الْحَفْيَاءِ إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ وَبَيْنَهُمَا سِتَّةُ أَمْيَالٍ وَمَا لَمْ يُضَمَّرْ مِنَ الْخَيْلِ مِنْ ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِي زُرَيْقٍ وَبَيْنَهُمَا مِيلٌ وَكُنْتُ فِيمَنْ أَجْرَى فَوَثَبَ بِي فَرَسِي جِدَارًا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Вазир ал-Воситий ривоят қилди, (у деди): бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, Суфёндан, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тайёрланган (оздирилган) отларни ал-Ҳафёдан Санийятул-Вадўгача пойга қилдирдилар — улар ораси олти мил эди; тайёрланмаган отларни эса Санийятул-Вадўдан Бану Зурайқ масжидигача (пойга қилдирдилар) — улар ораси бир мил эди. Мен пойга қилганлар орасида эдим, отим мен билан бир девордан сакраб ўтди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Жобир, Оиша ва Анас (розияллаҳу анҳум)дан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ас-Саврийнинг ҳадисидан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ نَافِعِ بْنِ أَبِي نَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ سَبَقَ إِلاَّ فِي نَصْلٍ أَوْ خُفٍّ أَوْ حَافِرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, (у деди): бизга Вакииъ ривоят қилди, Ибн Абу Зиъбдан, у Нофиъ ибн Абу Нофиъдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Пойга (учун гаров) фақат ўқ (отиш), туя (пойгаси) ёки от (пойгаси)да бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَهْضَمٍ، مُوسَى بْنُ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدًا مَأْمُورًا مَا اخْتَصَّنَا دُونَ النَّاسِ بِشَيْءٍ إِلاَّ بِثَلاَثٍ أَمَرَنَا أَنْ نُسْبِغَ الْوُضُوءَ وَأَنْ لاَ نَأْكُلَ الصَّدَقَةَ وَأَنْ لاَ نُنْزِيَ حِمَارًا عَلَى فَرَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ فَقَالَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الثَّوْرِيِّ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَوَهِمَ فِيهِ الثَّوْرِيُّ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ وَعَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, (у деди): бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, (у деди): бизга Абу Жаҳзам, Мусо ибн Солим ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Убайдуллоҳ ибн Аббосдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрилган бир банда эдилар. У бизни одамлардан айри қилиб уч нарсадан бошқа бирор нарса билан ажратмадилар: бизни таҳоратни мукаммал (комил) қилишимизга, садақани емаслигимизга ва эшакни от билан жуфтлаштирмаслигимизга буюрдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Алидан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ас-Саврий Абу Жаҳзамдан (ривоят қилиб): «Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Аббосдан, у Ибн Аббосдан,» деб келтирган. У деди: «Мен Муҳаммаднинг: «Ас-Саврийнинг ҳадиси маҳфуз (сақланган) эмас, ас-Саврий унда хато қилган; тўғриси — Исмоил ибн Улайя ва Абдулворис ибн Саид Абу Жаҳзамдан, у Абдуллоҳ ибн Убайдуллоҳ ибн Аббосдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилгани)дир,» деганини эшитдим.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " ابْغُونِي ضُعَفَاءَكُمْ فَإِنَّمَا تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ بِضُعَفَائِكُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобир хабар берди, у деди: бизга Зайд ибн Артоа ривоят қилди, у Жубайр ибн Нуфайрдан, у Абуд-Дардодан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Менга заифларингизни излаб келтиринг, чунки сиз фақат заифларингиз сабабли ризқланасиз ва нусрат топасиз,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَصْحَبُ الْمَلاَئِكَةُ رُفْقَةً فِيهَا كَلْبٌ وَلاَ جَرَسٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фаришталар ичида ит ёки қўнғироқ бўлган жамоага ҳамроҳ бўлмайдилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Умар, Оиша, Умму Ҳабиба ва Умму Саламадан (ҳам ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ الْجَوَّابِ أَبُو الْجَوَّابِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ جَيْشَيْنِ وَأَمَّرَ عَلَى أَحَدِهِمَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَعَلَى الآخَرِ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَقَالَ " إِذَا كَانَ الْقِتَالُ فَعَلِيٌّ " . قَالَ فَافْتَتَحَ عَلِيٌّ حِصْنًا فَأَخَذَ مِنْهُ جَارِيَةً فَكَتَبَ مَعِي خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَشِي بِهِ فَقَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَ الْكِتَابَ فَتَغَيَّرَ لَوْنُهُ ثُمَّ قَالَ " مَا تَرَى فِي رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ " . قَالَ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَغَضَبِ رَسُولِهِ وَإِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ . فَسَكَتَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَحْوَصِ بْنِ جَوَّابٍ . مَعْنَى قَوْلِهِ يَشِي بِهِ يَعْنِي النَّمِيمَةَ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга ал-Аҳвас ибн ал-Жаввоб Абул-Жаввоб ривоят қилди, у Юнус ибн Абу Ишоқдан, у Абу Ишоқдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки қўшин юбордилар, уларнинг бирига Али ибн Абу Толибни, иккинчисига Холид ибн ал-Валидни амир қилдилар ва: «Жанг бўлса, Али (амир),» дедилар. (Ал-Баро) деди: Со Али бир қалъани фатҳ қилди ва ундан бир чўри олди. Холид ибн ал-Валид унинг устидан чақиб, мен билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (хат) ёзди. Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим, у хатни ўқидилар ва ранги ўзгарди, сўнг: «Аллаҳ ва Расулини севадиган, Аллаҳ ва Расули ҳам уни севадиган киши ҳақида нима дейсан?» дедилар. (Ал-Баро) деди: Мен: «Аллаҳнинг ғазабидан ва Расулининг ғазабидан Аллаҳдан паноҳ тилайман, мен фақат элчиман,» дедим. Шунда (Набий) сукут қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умардан (ҳам ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат ал-Аҳвас ибн Жаввобнинг ҳадисидан биламиз. Унинг «яши биҳи» деган сўзининг маъноси ғийбат-чақимчилик демакдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْعَيْزَارِ بْنِ حُرَيْثٍ، عَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ الأَحْمَسِيَّةِ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ قَدِ الْتَفَعَ بِهِ مِنْ تَحْتِ إِبْطِهِ قَالَتْ فَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى عَضَلَةِ عَضُدِهِ تَرْتَجُّ سَمِعْتُهُ يَقُولُ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ أُمِّرَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ مُجَدَّعٌ فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا مَا أَقَامَ لَكُمْ كِتَابَ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أُمِّ حُصَيْنٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Абу Ишоқ ривоят қилди, у ал-Айзор ибн Ҳуррайсдан, у Уммул-Ҳусайн ал-Аҳмасиядан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Видолашув ҳажжида хутба қилаётганларини эшитдим, у кишининг устида бурд (ёпинчиқ) бўлиб, уни қўлтиғининг остидан ўраб олган эдилар. (У аёл) деди: Мен у кишининг елка мушагининг титраётганига қараб турардим. Мен у кишининг шундай деяётганларини эшитдим: «Эй одамлар! Аллаҳдан қўрқинглар. Агар устингизга аъзолари кесилган ҳабаш қул амир қилинса ҳам, у сизларга Аллаҳнинг Китобини барпо қилиб турар экан, уни эшитинглар ва итоат қилинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Ирбод ибн Сориядан (ҳам ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Умму Ҳусайндан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ فَإِنْ أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلاَ سَمْعَ عَلَيْهِ وَلاَ طَاعَةَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَالْحَكَمِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофедан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эшитиш ва итоат қилиш мусулмон киши зиммасида, у ёқтирган ва ёқтирмаган нарсада ҳам — токи гуноҳ ишга буюрилмаса. Агар гуноҳ ишга буюрилса, унда эшитиш ҳам, итоат қилиш ҳам йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Али, Имрон ибн Ҳусайн ва ал-Ҳакам ибн Амр ал-Ғифорийдан (ҳам ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ قُطْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي يَحْيَى، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ التَّحْرِيشِ بَيْنَ الْبَهَائِمِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у Қутба ибн Абдулазиздан, у ал-Аъмашдан, у Абу Яҳёдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳайвонларни бир-бирига гиж-гижлаб уриштиришдан қайтардилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْوَسْمِ فِي الْوَجْهِ وَالضَّرْبِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ҳайвоннинг) юзига тамға босишдан ва (юзига) уришдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يُحَدِّثُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَامَ فِيهِمْ فَذَكَرَ لَهُمْ أَنَّ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالإِيمَانَ بِاللَّهِ أَفْضَلُ الأَعْمَالِ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيُكَفِّرُ عَنِّي خَطَايَاىَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ إِنْ قُتِلْتَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْتَ صَابِرٌ مُحْتَسِبٌ مُقْبِلٌ غَيْرُ مُدْبِرٍ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَيْفَ قُلْتَ " . قُلْتُ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيُكَفِّرُ عَنِّي خَطَايَاىَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ وَأَنْتَ صَابِرٌ مُحْتَسِبٌ مُقْبِلٌ غَيْرُ مُدْبِرٍ إِلاَّ الدَّيْنَ فَإِنَّ جِبْرِيلَ قَالَ لِي ذَلِكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ جَحْشٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ نَحْوَ هَذَا عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Саид ибн Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан (ривоят қилдики), у (Абдуллоҳ) отасининг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилаётганини эшитди: (Набий) уларнинг олдида туриб, уларга Аллаҳ йўлида жиҳод ва Аллаҳга имон келтириш амалларнинг афзали эканини зикр қилдилар. Шунда бир киши туриб: «Эй Расулуллаҳ! Айтингчи, агар мен Аллаҳ йўлида ўлдирилсам, гуноҳларим кечириладими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа, агар Аллаҳ йўлида сабрли, ажрини умид қилган, олдинга интилиб, қочмаган ҳолда ўлдирилсанг (кечирилади),» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қандай дединг?» дедилар. (У киши): «Айтингчи, агар мен Аллаҳ йўлида ўлдирилсам, гуноҳларим кечириладими?» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа, сабрли, ажрини умид қилган, олдинга интилиб, қочмаган ҳолингда — қарздан бошқа (гуноҳларинг кечирилади). Чунки Жибрил менга шуни айтди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Анас, Муҳаммад ибн Жаҳш ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уларнинг баъзилари бу ҳадисни Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий ва бошқа бир нечалари эса буни Саид ал-Мақбурийдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Бу Саид ал-Мақбурийнинг Абу Ҳурайрадан ривоятидан кўра саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ مَرْوَانَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَبِي الدَّهْمَاءِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ شُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجِرَاحَاتُ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَالَ " احْفِرُوا وَأَوْسِعُوا وَأَحْسِنُوا وَادْفِنُوا الاِثْنَيْنِ وَالثَّلاَثَةَ فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ وَقَدِّمُوا أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا " . فَمَاتَ أَبِي فَقُدِّمَ بَيْنَ يَدَىْ رَجُلَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ خَبَّابٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ . وَأَبُو الدَّهْمَاءِ اسْمُهُ قِرْفَةُ بْنُ بُهَيْسٍ أَوْ بَيْهَسٍ .
Бизга Азҳар ибн Марвон ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ибн Саид ривоят қилди, у Айюбдан, у Ҳумайд ибн Ҳилолдан, у Абуд-Даҳмодан, у Ҳишом ибн Омирдан (ривоят қилдики), у деди: Уҳуд куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га яралар (ҳақида) шикоят қилинди. Шунда у киши: «Қабр қазинглар, кенгайтиринглар, чиройли қилинглар, икки ва уч (кишини) битта қабрга кўминглар ва кўпроқ Қуръон биладиганини олдинга қўйинглар,» дедилар. Сўнгра отам вафот этди ва у икки кишининг олдига қўйилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Хаббоб, Жобир ва Анасдан (ҳам ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суфён ас-Саврий ва бошқалар бу ҳадисни Айюбдан, у Ҳумайд ибн Ҳилолдан, у Ҳишом ибн Омирдан ривоят қилганлар. Абуд-Даҳмонинг исми Қирфа ибн Буҳайс ёки Байҳасдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَجِيءَ بِالأُسَارَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا تَقُولُونَ فِي هَؤُلاَءِ الأُسَارَى " . فَذَكَرَ قِصَّةً فِي هَذَا الْحَدِيثِ طَوِيلَةً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ . وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَكْثَرَ مَشُورَةً لأَصْحَابِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), у деди: Бадр куни бўлиб, асирлар келтирилганда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу асирлар ҳақида нима дейсиз?» дедилар. Сўнг (рови) бу ҳадисда узун бир қиссани зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Умар, Абу Айюб, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасандир. Абу Убайда отасидан эшитмаган. Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўра саҳобалари билан кўпроқ машварат қиладиган ҳеч кимни кўрмадим.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الْمُشْرِكِينَ، أَرَادُوا أَنْ يَشْتَرُوا، جَسَدَ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَأَبَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبِيعَهُمْ إِيَّاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَكَمِ . وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ أَيْضًا عَنِ الْحَكَمِ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ وَلَكِنْ لاَ يُعْرَفُ صَحِيحُ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا . وَابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ فَقِيهٌ وَإِنَّمَا يَهِمُ فِي الإِسْنَادِ . حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ فُقَهَاؤُنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شُبْرُمَةَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Ибн Абу Лайладан, у ал-Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), мушриклар мушриклардан бўлган бир кишининг жасадини сотиб олмоқчи бўлишди, аммо Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни уларга сотишдан бош тортдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Ҳакамнинг ҳадисидан биламиз. Уни ал-Ҳажжож ибн Артоа ҳам ал-Ҳакамдан ривоят қилган. Аҳмад ибн ал-Ҳасан деди: Аҳмад ибн Ҳанбалнинг шундай деяётганини эшитдим: Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси ҳужжат қилинмайди. Муҳаммад ибн Исмоил деди: Ибн Абу Лайла садуқ (ростгўй)дир, лекин унинг саҳиҳ ҳадиси заифидан ажратиб танилмайди ва мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман. Ибн Абу Лайла садуқ, фақиҳ (бўлиб), фақат иснодда адашади. Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Довуд ривоят қилди, у Суфён ас-Саврийдан (ривоят қилдики), у деди: Бизнинг фақиҳларимиз Ибн Абу Лайла ва Абдуллоҳ ибн Шубрумадир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاخْتَبَيْنَا بِهَا وَقُلْنَا هَلَكْنَا ثُمَّ أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ الْفَرَّارُونَ . قَالَ " بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ وَأَنَا فِئَتُكُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً يَعْنِي أَنَّهُمْ فَرُّوا مِنَ الْقِتَالِ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ " . وَالْعَكَّارُ الَّذِي يَفِرُّ إِلَى إِمَامِهِ لِيَنْصُرَهُ لَيْسَ يُرِيدُ الْفِرَارَ مِنَ الزَّحْفِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Язид ибн Абу Зиёддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни бир сарияга (кичик қўшинга) юбордилар. Одамлар (жангдан) бир қочиб қолдилар. Биз Мадинага келиб, унда яшириниб олдик ва: «Ҳалок бўлдик,» дедик. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллаҳ! Биз қочоқлармиз,» дедик. У киши: «Йўқ, балки сизлар (қайтиб ҳужум қиладиган) аккорларсиз ва мен сизнинг паноҳингизман,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Язид ибн Абу Зиёднинг ҳадисидан биламиз. Унинг «одамлар бир қочиб қолдилар» деган сўзининг маъноси — улар жангдан қочишди, демакдир. Унинг «балки сизлар аккорларсиз» деган сўзининг (маъноси эса): аккор — ўз имоми (раҳбари)га ёрдам бериш учун қайтиб борадиган кишидир, у жанг майдонидан қочишни истовчи эмасдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ نُبَيْحًا الْعَنَزِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ جَابِرٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ جَاءَتْ عَمَّتِي بِأَبِي لِتَدْفِنَهُ فِي مَقَابِرِنَا فَنَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رُدُّوا الْقَتْلَى إِلَى مَضَاجِعِهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَنُبَيْحٌ ثِقَةٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у ал-Асвад ибн Қайсдан (ривоят қилдики), у деди: Нубайҳ ал-Аназийнинг Жобирдан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Уҳуд куни бўлганда, аммам отамни бизнинг қабристонимизга кўмиш учун (олиб) келди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг жарчиси: «Ўлдирилганларни ўз (шаҳид бўлган) жойларига қайтаринглар,» деб нидо қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо деди: Нубайҳ ишончли (сиқа)дир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ تَبُوكَ خَرَجَ النَّاسُ يَتَلَقَّوْنَهُ إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ . قَالَ السَّائِبُ فَخَرَجْتُ مَعَ النَّاسِ وَأَنَا غُلاَمٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ибн Абу Умар ва Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилиб, иккови дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у ас-Соиб ибн Язиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Табукдан келганларида, одамлар у кишини кутиб олиш учун Санийятул-Вадога чиқишди. Ас-Соиб деди: Мен ҳам одамлар билан чиқдим, мен (ўшанда) бола эдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْزِلُ نَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً ثُمَّ يَجْعَلُ مَا بَقِيَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Ибн Шиҳобдан, у Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасондан (ривоят қилдики), у деди: Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деяётганини эшитдим: Бану Назир мол-мулклари Аллаҳ Ўз Расулига файъ қилиб берган нарсалардан бўлиб, мусулмонлар уни қўлга киритиш учун от ҳам, туя ҳам йўрттирмаган эдилар. У Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га холис (мансуб) эди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аҳли оиласининг бир йиллик нафақасини ажратиб қўяр, сўнг қолганини Аллаҳ йўлида тайёргарлик учун от-улов ва қурол-яроғга сарфлар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суфён ибн Уяйна бу ҳадисни Маъмардан, у Ибн Шиҳобдан (ҳам) ривоят қилган.