Агар дўст тутсам, деган сўз

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ الْمُسَيَّبِ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُنِي عَلَى قَلِيبٍ عَلَيْهَا دَلْوٌ، فَنَزَعْتُ مِنْهَا مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ أَخَذَهَا ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ، فَنَزَعَ بِهَا ذَنُوبًا أَوْ ذَنُوبَيْنِ، وَفِي نَزْعِهِ ضَعْفٌ، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ ضَعْفَهُ، ثُمَّ اسْتَحَالَتْ غَرْبًا، فَأَخَذَهَا ابْنُ الْخَطَّابِ، فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا مِنَ النَّاسِ يَنْزِعُ نَزْعَ عُمَرَ، حَتَّى ضَرَبَ النَّاسُ بِعَطَنٍ ‏"‏‏.‏

Абдон бизга айтди, Абдуллаҳ бизга хабар берди, Юнусдан, Зуҳрийдан, у деди: Ибнул-Мусайяб менга хабар берди, у Абу Ҳурайра розияллаҳу анҳуни эшитди, у деди: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганини эшитдим: «Мен ухлаб ётган пайтимда, ўзимни бир қудуқ (устида) — унинг устида бир челак бор — (турган ҳолда) кўрдим. Мен ундан Аллаҳ хоҳлаганча (сув) тортдим, сўнг уни Ибн Абу Қуҳофа (Абу Бакр) олди ва у билан бир ёки икки челак тортди, унинг тортишида заифлик бор эди — Аллаҳ унинг заифлигини мағфират қилсин. Сўнг у (челак) катта челакка айланди, уни Ибнул-Хаттоб (Умар) олди. Мен одамлардан Умарнинг тортишидек тортадиган бир доно (абқарий)ни кўрмадим, токи одамлар (туяларини суғориб) қўноқ жойга (сувлоққа) қўнди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلاَءَ لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ أَحَدَ شِقَّىْ ثَوْبِي يَسْتَرْخِي إِلاَّ أَنْ أَتَعَاهَدَ ذَلِكَ مِنْهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكَ لَسْتَ تَصْنَعُ ذَلِكَ خُيَلاَءَ ‏"‏ قَالَ مُوسَى فَقُلْتُ لِسَالِمٍ أَذَكَرَ عَبْدُ اللَّهِ مَنْ جَرَّ إِزَارَهُ قَالَ لَمْ أَسْمَعْهُ ذَكَرَ إِلاَّ ثَوْبَهُ‏.‏

Муҳаммад ибн Муқотил бизга айтди, Абдуллаҳ бизга хабар берди, Мусо ибн Уқба бизга хабар берди, Солим ибн Абдуллаҳдан, Абдуллаҳ ибн Умар розияллаҳу анҳумодан, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Ким ўз кийимини кибр (манманлик) билан судраса, Аллаҳ қиёмат куни унга қарамайди». Абу Бакр: «Менинг кийимимнинг бир томони осилиб (тушиб) кетади, фақат мен уни (вақти-вақтида) ушлаб турсам(гина тўғри туради)», деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Сен буни кибр билан қилмайсан», деди. Мусо деди: Мен Солимга: «Абдуллаҳ ‹ким ўз изорини судраса› деб айтдими?», дедим. У: «Мен уни фақат ‹кийимини (савбаҳу)› деб айтганини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ مِنْ شَىْءٍ مِنَ الأَشْيَاءِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ دُعِيَ مِنْ أَبْوَابِ ـ يَعْنِي الْجَنَّةَ ـ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا خَيْرٌ، فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ باب الصَّلاَةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ باب الْجِهَادِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ باب الصَّدَقَةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ باب الصِّيَامِ، وَبَابِ الرَّيَّانِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا عَلَى هَذَا الَّذِي يُدْعَى مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ، وَقَالَ هَلْ يُدْعَى مِنْهَا كُلِّهَا أَحَدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، وَأَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

Абул-Ямон бизга айтди, Шуъайб бизга айтди, Зуҳрийдан, у деди: Ҳумайд ибн Абдураҳмон ибн Авф менга хабар берди: Абу Ҳурайра деди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганини эшитдим: «Ким нарсалардан бирор нарсадан икки жуфтни (бир жуфт, масалан икки динор ёки икки от) Аллаҳ йўлида инфоқ қилса, (жаннат) эшикларидан: ‹Эй Аллаҳнинг бандаси, мана бу (эшик) яхшироқ›, деб чақирилади. Ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади; ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади; ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади; ким рўза аҳлидан бўлса, рўза эшиги — Райён эшигидан чақирилади». Абу Бакр: «Ўша эшиклардан чақирилувчи (кишига) ҳеч бир зарурат (камчилик) йўқ (у бахтли). Эй Расулуллаҳ, бирор киши уларнинг ҳаммасидан чақириладими?», деди. У: «Ҳа, ва мен сен улардан бўлишингни умид қиламан, эй Абу Бакр», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَأَبُو بَكْرٍ بِالسُّنْحِ ـ قَالَ إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي بِالْعَالِيَةِ ـ فَقَامَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَتْ وَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ مَا كَانَ يَقَعُ فِي نَفْسِي إِلاَّ ذَاكَ وَلَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ فَلَيَقْطَعَنَّ أَيْدِيَ رِجَالٍ وَأَرْجُلَهُمْ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَكَشَفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَّلَهُ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي طِبْتَ حَيًّا وَمَيِّتًا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يُذِيقُكَ اللَّهُ الْمَوْتَتَيْنِ أَبَدًا‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ أَيُّهَا الْحَالِفُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَلَمَّا تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ جَلَسَ عُمَرُ‏.‏ فَحَمِدَ اللَّهَ أَبُو بَكْرٍ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ أَلاَ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ‏.‏ وَقَالَ ‏{‏إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ‏}‏ وَقَالَ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ‏}‏ قَالَ فَنَشَجَ النَّاسُ يَبْكُونَ ـ قَالَ ـ وَاجْتَمَعَتِ الأَنْصَارُ إِلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَقَالُوا مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، فَذَهَبَ إِلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَذَهَبَ عُمَرُ يَتَكَلَّمُ فَأَسْكَتَهُ أَبُو بَكْرٍ، وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ إِلاَّ أَنِّي قَدْ هَيَّأْتُ كَلاَمًا قَدْ أَعْجَبَنِي خَشِيتُ أَنْ لاَ يَبْلُغَهُ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَتَكَلَّمَ أَبْلَغَ النَّاسِ فَقَالَ فِي كَلاَمِهِ نَحْنُ الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ‏.‏ فَقَالَ حُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ لاَ وَاللَّهِ لاَ نَفْعَلُ، مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لاَ، وَلَكِنَّا الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ دَارًا، وَأَعْرَبُهُمْ أَحْسَابًا فَبَايِعُوا عُمَرَ أَوْ أَبَا عُبَيْدَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بَلْ نُبَايِعُكَ أَنْتَ، فَأَنْتَ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَخَذَ عُمَرُ بِيَدِهِ فَبَايَعَهُ، وَبَايَعَهُ النَّاسُ، فَقَالَ قَائِلٌ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ قَتَلَهُ اللَّهُ‏.‏

Исмоил ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Сулаймон ибн Билол бизга айтди, Ҳишом ибн Урвадан, Урва ибнуз-Зубайрдан, Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси Оиша розияллаҳу анҳодан: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этди, Абу Бакр эса Сунҳда эди — Исмоил: «Яъни Олияда», деди. Умар туриб: «Аллаҳга қасам, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этмади», дер эди. (Оиша) деди: Умар: «Аллаҳга қасам, менинг кўнглимга фақат шу (фикр) келар эди: албатта Аллаҳ уни (қайтадан) тирилтиради ва у (баъзи) кишиларнинг қўл-оёқларини кесади», деди. Сўнг Абу Бакр келди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг (юзини) очди ва уни ўпди. У: «Отам ва онам сенга фидо бўлсин, сен тирилигингда ҳам, вафотингда ҳам покиза (хушбўй)сан; жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, Аллаҳ сенга ҳеч қачон икки ўлимни тотдирмайди», деди. Сўнг чиқди ва: «Эй қасамёдли (Умар), секинлаб (шошилма)», деди. Абу Бакр гапирган пайтда Умар ўтирди. Абу Бакр Аллаҳга ҳамд ва сано айтди ва: «Огоҳ бўлинглар! Ким Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи васалламга ибодат қилар эди — албатта Муҳаммад вафот этди; ким Аллаҳга ибодат қилар эди — албатта Аллаҳ тирикдир, ўлмайди», деди. Ва: {Албатта сен ўлувчисан, улар ҳам ўлувчилардир} (оятини) ўқиди; ва: {Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин (кўп) расуллар ўтган; агар у ўлса ёки ўлдирилса, ортингларга (орқага) қайтиб кетасизларми? Ким икки товонига (орқага) қайтса, Аллаҳга ҳеч қанча зарар етказмайди; Аллаҳ шукр қилувчиларни мукофотлайди} (оятини) ўқиди. (Рови) деди: Шунда одамлар йиғлаб ҳўнградилар. (Рови) деди: Ансор Саъд ибн Убоданин олдига Бану Соиданин соқифасига тўпланди ва: «Биздан бир амир, сиздан бир амир», дедилар. Уларнинг олдига Абу Бакр, Умар ибнул-Хаттоб ва Абу Убайда ибнул-Жарроҳ борди. Умар гапирмоқчи бўлди, Абу Бакр уни жим қилди. Умар (кейин) дер эди: «Аллаҳга қасам, мен бу билан фақат шуни истаган эдим: мен ўзимга ёққан бир нутқ тайёрлаган эдим, Абу Бакр уни (тўлиқ) етказмаслиғидан қўрқган эдим». Сўнг Абу Бакр гапирди ва одамларнинг энг балоғатлиси (равон)и бўлиб гапирди. У ўз сўзида: «Биз амирлармиз, сизлар вазирлар», деди. Ҳубоб ибнул-Мунзир: «Йўқ, Аллаҳга қасам, биз (бундай) қилмаймиз; биздан амир, сиздан амир», деди. Абу Бакр: «Йўқ, балки биз амирлармиз, сизлар вазирлар; улар (Қурайш) арабларнинг макони жихатидан энг ўртада, насаби жихатидан энг (соф) арабидир; бас, Умар ёки Абу Убайдага байъат қилинглар», деди. Умар: «Йўқ, балки биз сенга байъат қиламиз, сен бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга энг севимлимизсан», деди. Сўнг Умар унинг қўлини олди ва унга байъат қилди, одамлар ҳам унга байъат қилдилар. Бир айтувчи: «Саъд ибн Убодани ўлдирдинглар», деди. Умар: «Уни Аллаҳ ўлдирди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَأَبُو بَكْرٍ بِالسُّنْحِ ـ قَالَ إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي بِالْعَالِيَةِ ـ فَقَامَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَتْ وَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ مَا كَانَ يَقَعُ فِي نَفْسِي إِلاَّ ذَاكَ وَلَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ فَلَيَقْطَعَنَّ أَيْدِيَ رِجَالٍ وَأَرْجُلَهُمْ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَكَشَفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَّلَهُ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي طِبْتَ حَيًّا وَمَيِّتًا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يُذِيقُكَ اللَّهُ الْمَوْتَتَيْنِ أَبَدًا‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ أَيُّهَا الْحَالِفُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَلَمَّا تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ جَلَسَ عُمَرُ‏.‏ فَحَمِدَ اللَّهَ أَبُو بَكْرٍ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ أَلاَ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ‏.‏ وَقَالَ ‏{‏إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ‏}‏ وَقَالَ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ‏}‏ قَالَ فَنَشَجَ النَّاسُ يَبْكُونَ ـ قَالَ ـ وَاجْتَمَعَتِ الأَنْصَارُ إِلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَقَالُوا مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، فَذَهَبَ إِلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَذَهَبَ عُمَرُ يَتَكَلَّمُ فَأَسْكَتَهُ أَبُو بَكْرٍ، وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ إِلاَّ أَنِّي قَدْ هَيَّأْتُ كَلاَمًا قَدْ أَعْجَبَنِي خَشِيتُ أَنْ لاَ يَبْلُغَهُ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَتَكَلَّمَ أَبْلَغَ النَّاسِ فَقَالَ فِي كَلاَمِهِ نَحْنُ الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ‏.‏ فَقَالَ حُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ لاَ وَاللَّهِ لاَ نَفْعَلُ، مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لاَ، وَلَكِنَّا الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ دَارًا، وَأَعْرَبُهُمْ أَحْسَابًا فَبَايِعُوا عُمَرَ أَوْ أَبَا عُبَيْدَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بَلْ نُبَايِعُكَ أَنْتَ، فَأَنْتَ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَخَذَ عُمَرُ بِيَدِهِ فَبَايَعَهُ، وَبَايَعَهُ النَّاسُ، فَقَالَ قَائِلٌ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ قَتَلَهُ اللَّهُ‏.‏

Исмоил ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Сулаймон ибн Билол бизга айтди, Ҳишом ибн Урвадан, Урва ибнуз-Зубайрдан, Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси Оиша розияллаҳу анҳодан: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этди, Абу Бакр эса Сунҳда эди — Исмоил: «Яъни Олияда», деди. Умар туриб: «Аллаҳга қасам, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этмади», дер эди. (Оиша) деди: Умар: «Аллаҳга қасам, менинг кўнглимга фақат шу (фикр) келар эди: албатта Аллаҳ уни (қайтадан) тирилтиради ва у (баъзи) кишиларнинг қўл-оёқларини кесади», деди. Сўнг Абу Бакр келди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг (юзини) очди ва уни ўпди. У: «Отам ва онам сенга фидо бўлсин, сен тирилигингда ҳам, вафотингда ҳам покиза (хушбўй)сан; жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, Аллаҳ сенга ҳеч қачон икки ўлимни тотдирмайди», деди. Сўнг чиқди ва: «Эй қасамёдли (Умар), секинлаб (шошилма)», деди. Абу Бакр гапирган пайтда Умар ўтирди. Абу Бакр Аллаҳга ҳамд ва сано айтди ва: «Огоҳ бўлинглар! Ким Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи васалламга ибодат қилар эди — албатта Муҳаммад вафот этди; ким Аллаҳга ибодат қилар эди — албатта Аллаҳ тирикдир, ўлмайди», деди. Ва: {Албатта сен ўлувчисан, улар ҳам ўлувчилардир} (оятини) ўқиди; ва: {Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин (кўп) расуллар ўтган; агар у ўлса ёки ўлдирилса, ортингларга (орқага) қайтиб кетасизларми? Ким икки товонига (орқага) қайтса, Аллаҳга ҳеч қанча зарар етказмайди; Аллаҳ шукр қилувчиларни мукофотлайди} (оятини) ўқиди. (Рови) деди: Шунда одамлар йиғлаб ҳўнградилар. (Рови) деди: Ансор Саъд ибн Убоданин олдига Бану Соиданин соқифасига тўпланди ва: «Биздан бир амир, сиздан бир амир», дедилар. Уларнинг олдига Абу Бакр, Умар ибнул-Хаттоб ва Абу Убайда ибнул-Жарроҳ борди. Умар гапирмоқчи бўлди, Абу Бакр уни жим қилди. Умар (кейин) дер эди: «Аллаҳга қасам, мен бу билан фақат шуни истаган эдим: мен ўзимга ёққан бир нутқ тайёрлаган эдим, Абу Бакр уни (тўлиқ) етказмаслиғидан қўрқган эдим». Сўнг Абу Бакр гапирди ва одамларнинг энг балоғатлиси (равон)и бўлиб гапирди. У ўз сўзида: «Биз амирлармиз, сизлар вазирлар», деди. Ҳубоб ибнул-Мунзир: «Йўқ, Аллаҳга қасам, биз (бундай) қилмаймиз; биздан амир, сиздан амир», деди. Абу Бакр: «Йўқ, балки биз амирлармиз, сизлар вазирлар; улар (Қурайш) арабларнинг макони жихатидан энг ўртада, насаби жихатидан энг (соф) арабидир; бас, Умар ёки Абу Убайдага байъат қилинглар», деди. Умар: «Йўқ, балки биз сенга байъат қиламиз, сен бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга энг севимлимизсан», деди. Сўнг Умар унинг қўлини олди ва унга байъат қилди, одамлар ҳам унга байъат қилдилар. Бир айтувчи: «Саъд ибн Убодани ўлдирдинглар», деди. Умар: «Уни Аллаҳ ўлдирди», деди.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ أَخْبَرَنِي الْقَاسِمُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ شَخَصَ بَصَرُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ ثَلاَثًا، وَقَصَّ الْحَدِيثَ، قَالَتْ فَمَا كَانَتْ مِنْ خُطْبَتِهِمَا مِنْ خُطْبَةٍ إِلاَّ نَفَعَ اللَّهُ بِهَا، لَقَدْ خَوَّفَ عُمَرُ النَّاسَ وَإِنَّ فِيهِمْ لَنِفَاقًا، فَرَدَّهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ لَقَدْ بَصَّرَ أَبُو بَكْرٍ النَّاسَ الْهُدَى وَعَرَّفَهُمُ الْحَقَّ الَّذِي عَلَيْهِمْ وَخَرَجُوا بِهِ يَتْلُونَ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ‏}‏ إِلَى ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏

Абдуллаҳ ибн Солим Зубайдийдан (ривоят қилиб) деди: Абдураҳмон ибнул-Қосим айтди: Қосим менга хабар берди: Оиша розияллаҳу анҳо деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг кўзи (юқорига) тикилди, сўнг: «Энг олий ҳамроҳликда (ар-Рафиқул-Аъло)», деб уч марта айтди ва (Оиша) ҳадисни ҳикоя қилди. У деди: Уларнинг иккаласинин (Умар ва Абу Бакрнинг) хутбасидан шундай хутба бўлмадики, илло Аллаҳ у билан (одамларга) нафъ берди. Умар одамларни қўрқитди, улар ичида нифоқ бор эди, Аллаҳ шу (Умарнинг нутқи) билан уларни қайтарди. Сўнг Абу Бакр одамларга ҳидоятни кўрсатди (басир қилди) ва уларга ўзлари устидаги ҳақни танитди, улар у билан (ҳақни ўқиб) чиқдилар, {Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин расуллар ўтган}дан {шукр қилувчилар}гача (оятини) тиловат қилар эдилар.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ أَخْبَرَنِي الْقَاسِمُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ شَخَصَ بَصَرُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ ثَلاَثًا، وَقَصَّ الْحَدِيثَ، قَالَتْ فَمَا كَانَتْ مِنْ خُطْبَتِهِمَا مِنْ خُطْبَةٍ إِلاَّ نَفَعَ اللَّهُ بِهَا، لَقَدْ خَوَّفَ عُمَرُ النَّاسَ وَإِنَّ فِيهِمْ لَنِفَاقًا، فَرَدَّهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ لَقَدْ بَصَّرَ أَبُو بَكْرٍ النَّاسَ الْهُدَى وَعَرَّفَهُمُ الْحَقَّ الَّذِي عَلَيْهِمْ وَخَرَجُوا بِهِ يَتْلُونَ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ‏}‏ إِلَى ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏

Абдуллаҳ ибн Солим Зубайдийдан (ривоят қилиб) деди: Абдураҳмон ибнул-Қосим айтди: Қосим менга хабар берди: Оиша розияллаҳу анҳо деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг кўзи (юқорига) тикилди, сўнг: «Энг олий ҳамроҳликда (ар-Рафиқул-Аъло)», деб уч марта айтди ва (Оиша) ҳадисни ҳикоя қилди. У деди: Уларнинг иккаласинин (Умар ва Абу Бакрнинг) хутбасидан шундай хутба бўлмадики, илло Аллаҳ у билан (одамларга) нафъ берди. Умар одамларни қўрқитди, улар ичида нифоқ бор эди, Аллаҳ шу (Умарнинг нутқи) билан уларни қайтарди. Сўнг Абу Бакр одамларга ҳидоятни кўрсатди (басир қилди) ва уларга ўзлари устидаги ҳақни танитди, улар у билан (ҳақни ўқиб) чиқдилар, {Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин расуллар ўтган}дан {шукр қилувчилар}гача (оятини) тиловат қилар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ أَبِي رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو يَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أَىُّ النَّاسِ خَيْرٌ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ عُمَرُ‏.‏ وَخَشِيتُ أَنْ يَقُولَ عُثْمَانُ قُلْتُ ثُمَّ أَنْتَ قَالَ مَا أَنَا إِلاَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ‏.‏

Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, Суфён бизга хабар берди, Жомиъ ибн Абу Рошид бизга айтди, Абу Яъло бизга айтди, Муҳаммад ибнул-Ҳанафиядан, у деди: Мен отамга (Алига): «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан кейин одамларнинг энг яхшиси ким?», дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Сўнг ким?», дедим. У: «Сўнг Умар», деди. Мен «Усмон» дейишидан қўрқдим (чўчидим) ва: «Сўнг сен(ми)?», дедим. У: «Мен мусулмонлардан бир кишиман, холос», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ بِذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي، فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْتِمَاسِهِ، وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَأَتَى النَّاسُ أَبَا بَكْرٍ، فَقَالُوا أَلاَ تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِالنَّاسِ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخِذِي قَدْ نَامَ، فَقَالَ حَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسَ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ قَالَتْ فَعَاتَبَنِي، وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ، وَجَعَلَ يَطْعُنُنِي بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي، فَلاَ يَمْنَعُنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلاَّ مَكَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ التَّيَمُّمِ، فَتَيَمَّمُوا، فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ مَا هِيَ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَوَجَدْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ‏.‏

Қутайба ибн Саъид бизга айтди, Моликдан, Абдураҳмон ибнул-Қосимдан, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан: У деди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан унинг сафарларидан бирида чиқдик, токи Байда ёки Зотул-Жайшга етганимизда, менинг бир марварид (шода)им узилиб (тушиб) қолди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уни излаш учун (жойда) тўхтади, одамлар ҳам у билан тўхтади, улар сув (устида) эмас эдилар ва улар билан сув (ҳам) йўқ эди. Одамлар Абу Бакрнинг олдига келди ва: «Оиша нима қилганини кўрмаяпсанми? У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни ва у билан одамларни тўхтатди, улар сув (устида) эмас ва улар билан сув йўқ», дедилар. Абу Бакр келди, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам эса бошини менинг сонимга қўйган, ухлаб қолган эди. У: «Сен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни ва одамларни тўхтатдинг, улар сув (устида) эмас ва улар билан сув йўқ», деди. (Оиша) деди: У мени койди ва Аллаҳ хоҳлаган нарсани айтди ва қўли билан менинг биқинимга нуқиб (туртиб) бошлади. Мени қимирлашдан фақат Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг менинг сонимда (ётган) ўрни тўсар эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ухлади, токи сув йўқ ҳолда тонгни отказди. Шунда Аллаҳ таяммум оятини нозил қилди, улар таяммум қилдилар. Усайд ибнул-Ҳузайр: «Эй Абу Бакр оиласи, бу сизларнинг биринчи баракангиз эмас (сиз ҳар доим барака манбаисиз)», деди. Оиша деди: Сўнг биз мен устида бўлган туяни турғаздик, марваридни унинг остидан топдик.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ ذَكْوَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِي، فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ جَرِيرٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَمُحَاضِرٌ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏

Одам ибн Абу Иёс бизга айтди, Шуъба бизга айтди, Аъмашдан, у деди: Заквонни эшитдим, Абу Саъид Худрий розияллаҳу анҳудан (ривоят қилиб), у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Менинг саҳобаларимни сўкманглар; агар сизлардан бири Уҳуд (тоғи) мисли олтинни инфоқ қилса (ҳам), уларнинг бирининг бир мудд (ҳовуч)ига ҳам, унинг яримига ҳам етмайди». Унга (Аъмашдан ривоятда) Жарир, Абдуллаҳ ибн Довуд, Абу Муовия ва Муҳозир мутобаъат қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ أَبُو الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ، أَنَّهُ تَوَضَّأَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ خَرَجَ، فَقُلْتُ لأَلْزَمَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلأَكُونَنَّ مَعَهُ يَوْمِي هَذَا‏.‏ قَالَ فَجَاءَ الْمَسْجِدَ، فَسَأَلَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا خَرَجَ وَوَجَّهَ هَا هُنَا، فَخَرَجْتُ عَلَى إِثْرِهِ أَسْأَلُ عَنْهُ، حَتَّى دَخَلَ بِئْرَ أَرِيسٍ، فَجَلَسْتُ عِنْدَ الْبَابِ، وَبَابُهَا مِنْ جَرِيدٍ حَتَّى قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجَتَهُ، فَتَوَضَّأَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى بِئْرِ أَرِيسٍ، وَتَوَسَّطَ قُفَّهَا، وَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ وَدَلاَّهُمَا فِي الْبِئْرِ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ انْصَرَفْتُ، فَجَلَسْتُ عِنْدَ الْبَابِ، فَقُلْتُ لأَكُونَنَّ بَوَّابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْيَوْمَ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَدَفَعَ الْبَابَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ‏.‏ فَقُلْتُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى قُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ ادْخُلْ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُبَشِّرُكَ بِالْجَنَّةِ‏.‏ فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ فَجَلَسَ عَنْ يَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُ فِي الْقُفِّ، وَدَلَّى رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ، كَمَا صَنَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، وَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ، ثُمَّ رَجَعْتُ فَجَلَسْتُ وَقَدْ تَرَكْتُ أَخِي يَتَوَضَّأُ وَيَلْحَقُنِي، فَقُلْتُ إِنْ يُرِدِ اللَّهُ بِفُلاَنٍ خَيْرًا ـ يُرِيدُ أَخَاهُ ـ يَأْتِ بِهِ‏.‏ فَإِذَا إِنْسَانٌ يُحَرِّكُ الْبَابَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَقُلْتُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ ثُمَّ جِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَقُلْتُ هَذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَسْتَأْذِنُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَجِئْتُ فَقُلْتُ ادْخُلْ وَبَشَّرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْجَنَّةِ‏.‏ فَدَخَلَ، فَجَلَسَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْقُفِّ عَنْ يَسَارِهِ، وَدَلَّى رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ، ثُمَّ رَجَعْتُ فَجَلَسْتُ، فَقُلْتُ إِنْ يُرِدِ اللَّهُ بِفُلاَنٍ خَيْرًا يَأْتِ بِهِ‏.‏ فَجَاءَ إِنْسَانٌ يُحَرِّكُ الْبَابَ، فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ‏.‏ فَقُلْتُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَجِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُهُ ‏"‏ فَجِئْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ ادْخُلْ وَبَشَّرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُكَ‏.‏ فَدَخَلَ فَوَجَدَ الْقُفَّ قَدْ مُلِئَ، فَجَلَسَ وُجَاهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ‏.‏ قَالَ شَرِيكٌ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ فَأَوَّلْتُهَا قُبُورَهُمْ‏.‏

Муҳаммад ибн Мискин Абул-Ҳасан бизга айтди, Яҳё ибн Ҳассон бизга айтди, Сулаймон бизга айтди, Шарик ибн Абу Намирдан, Саъид ибнул-Мусайябдан, у деди: Абу Мусо Ашъарий менга хабар берди: У ўз уйида таҳорат олди, сўнг чиқди ва: «Мен албатта Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга ёпишаман (ҳамроҳ бўламан) ва мана бу кунимда у билан бўламан», деди. (Абу Мусо) деди: У (Абу Мусо) масжидга келди ва Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳақида сўради. Улар: «(У) чиқди ва шу томонга йўл олди», дедилар. Мен унинг изидан чиқдим, ундан сўраб, токи у Арис қудуғига кирди. Мен эшик ёнида ўтирдим — эшиги хурмо шохидан эди — токи Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳожатини адо этди ва таҳорат олди. Мен унинг олдига туриб (бордим), бирдан у Арис қудуғи устида ўтирган, унинг тўсиғи (чети) ўртаси(да)да жойлашган, икки болдирини очиб, уларни қудуққа осилтирган эди. Мен унга салом бердим, сўнг қайтдим ва эшик ёнида ўтирдим ва: «Мен бугун албатта Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг эшикбони (дарвозабони) бўламан», дедим. Шу пайт Абу Бакр келди ва эшикни (туртиб) очди. Мен: «Бу ким?», дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Секинлаб тур», дедим. Сўнг бориб: «Эй Расулуллаҳ, мана бу Абу Бакр изн сўраяпди», дедим. У: «Унга изн бер ва уни жаннат билан суюнчила», деди. Мен келдим ва Абу Бакрга: «Кир, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сени жаннат билан суюнчилаяпди», дедим. Абу Бакр кирди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ўнг томонида, у билан тўсиқ (чети) устида ўтирди ва икки оёғини қудуққа осилтирди, худди Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам қилганидек, ва икки болдирини очди. Сўнг мен қайтдим ва ўтирдим — акамни таҳорат олиб, менга етиб келишини (кутиб) қолдирган эдим. Мен: «Агар Аллаҳ фалонга — яъни акасига — яхшилик истаса, уни (шу ерга) келтирар», дедим. Бирдан бир инсон эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?», дедим. У: «Умар ибнул-Хаттоб», деди. Мен: «Секинлаб тур», дедим. Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига келдим ва унга салом бердим ва: «Мана бу Умар ибнул-Хаттоб изн сўраяпди», дедим. У: «Унга изн бер ва уни жаннат билан суюнчила», деди. Мен келдим ва: «Кир, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сени жаннат билан суюнчилади», дедим. У кирди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан тўсиқ (чети) устида, унинг чап томонида ўтирди ва икки оёғини қудуққа осилтирди. Сўнг мен қайтдим ва ўтирдим ва: «Агар Аллаҳ фалонга яхшилик истаса, уни келтирар», дедим. Бир инсон келди, эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?», дедим. У: «Усмон ибн Аффон», деди. Мен: «Секинлаб тур», дедим. Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига келдим ва унга хабар бердим. У: «Унга изн бер ва уни — ўзига етадиган бир бало (синов) устига — жаннат билан суюнчила», деди. Мен унинг олдига келдим ва унга: «Кир, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сени — ўзингга етадиган бир бало устига — жаннат билан суюнчилади», дедим. У кирди ва тўсиқ (чети) тўлиб кетганини кўрди, шунда унинг рўпарасида, бошқа томонда ўтирди. Шарик деди: Саъид ибнул-Мусайяб: «Мен буни (учаласинин кетма-кет ўтиришини) уларнинг қабарларига таъбир қилдим», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَعِدَ أُحُدًا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ فَقَالَ ‏ "‏ اثْبُتْ أُحُدُ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏‏.‏

Муҳаммад ибн Башшор менга айтди, Яҳё бизга айтди, Саъиддан, Қатодадан: Анас ибн Молик розияллаҳу анҳу уларга айтдики, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Уҳуд (тоғига) чиқди, Абу Бакр, Умар ва Усмон (ҳам). Шунда (тоғ) улар билан тебранди (силкинди). (Набий): «Собит (тинч) тур, эй Уҳуд! Чунки сенинг устингда фақат бир Набий, бир Сиддиқ ва икки шаҳид бор», деди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا صَخْرٌ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ بَيْنَمَا أَنَا عَلَى بِئْرٍ أَنْزِعُ مِنْهَا جَاءَنِي أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ الدَّلْوَ، فَنَزَعَ ذَنُوبًا أَوْ ذَنُوبَيْنِ وَفِي نَزْعِهِ ضَعْفٌ، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ، ثُمَّ أَخَذَهَا ابْنُ الْخَطَّابِ مِنْ يَدِ أَبِي بَكْرٍ، فَاسْتَحَالَتْ فِي يَدِهِ غَرْبًا، فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا مِنَ النَّاسِ يَفْرِي فَرِيَّهُ، فَنَزَعَ حَتَّى ضَرَبَ النَّاسُ بِعَطَنٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَهْبٌ الْعَطَنُ مَبْرَكُ الإِبِلِ، يَقُولُ حَتَّى رَوِيَتِ الإِبِلُ فَأَنَاخَتْ‏.‏

Аҳмад ибн Саъид Абу Абдуллаҳ менга айтди, Ваҳб ибн Жарир бизга айтди, Сахр бизга айтди, Нофидан: Абдуллаҳ ибн Умар розияллаҳу анҳумо деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Мен бир қудуқ (устида) — ундан (сув) тортаётган пайтимда — менга Абу Бакр ва Умар келди. Абу Бакр челакни олди ва бир ёки икки челак тортди, унинг тортишида заифлик бор эди — Аллаҳ уни мағфират қилсин. Сўнг уни Ибнул-Хаттоб (Умар) Абу Бакрнинг қўлидан олди, у (челак) унинг қўлида катта челакка айланди. Мен одамлардан унинг ишини (шундай моҳирона) қилувчи бир доно (абқарий)ни кўрмадим. У тортди, токи одамлар (туяларини суғориб) қўноқ жойга (сувлоққа) қўнди». Ваҳб деди: Атан — туялар чўкадиган жой; яъни: токи туялар қонди ва (сувлоққа) чўкди (деган маънода).

حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْمَكِّيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنِّي لَوَاقِفٌ فِي قَوْمٍ، فَدَعَوُا اللَّهَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَدْ وُضِعَ عَلَى سَرِيرِهِ، إِذَا رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي قَدْ وَضَعَ مِرْفَقَهُ عَلَى مَنْكِبِي، يَقُولُ رَحِمَكَ اللَّهُ، إِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَ صَاحِبَيْكَ، لأَنِّي كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ كُنْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَفَعَلْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَانْطَلَقْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ‏.‏ فَإِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَهُمَا‏.‏ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‏.‏

Валид ибн Солиҳ менга айтди, Исо ибн Юнус бизга айтди, Умар ибн Саъид ибн Абул-Ҳусайн Маккий бизга айтди, Ибн Абу Мулайкадан, Ибн Аббос розияллаҳу анҳумодан, у деди: Мен бир қавм ичида турган эдим, улар Умар ибнул-Хаттоб учун Аллаҳга дуо қилдилар — у ўз сўриси (тобути) устига қўйилган эди. Бирдан ортимдан бир киши — тирсагини менинг елкамга қўйган ҳолда: «Аллаҳ сенга раҳмат қилсин; мен албатта Аллаҳ сени икки шеригинг билан бирга қилишини умид қилар эдим, чунки мен кўп марта Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганини эшитар эдим: ‹Мен, Абу Бакр ва Умар (шундай қилдик); мен, Абу Бакр ва Умар (шундай) қилдим; мен, Абу Бакр ва Умар кетдик›. Бас, мен албатта Аллаҳ сени улар иккиси билан бирга қилишини умид қилар эдим», дер эди. Мен ўгирилдим, бирдан у Али ибн Абу Толиб эди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو عَنْ أَشَدِّ، مَا صَنَعَ الْمُشْرِكُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَأَيْتُ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي، فَوَضَعَ رِدَاءَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ بِهِ خَنْقًا شَدِيدًا، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى دَفَعَهُ عَنْهُ فَقَالَ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ‏.‏ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ‏.‏

Муҳаммад ибн Язид Куфий менга айтди, Валид бизга айтди, Авзоийдан, Яҳё ибн Абу Касирдан, Муҳаммад ибн Иброҳимдан, Урва ибнуз-Зубайрдан, у деди: Мен Абдуллаҳ ибн Амрдан мушриклар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга қилган энг оғир (жабр) ҳақида сўрадим. У: «Мен Уқба ибн Абу Муайтни — Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам намоз ўқиб турган пайтда унинг олдига келиб, ўз ридосини унинг бўйнига солиб, уни қаттиқ бўғганини кўрдим. Шунда Абу Бакр келди, токи уни ундан итарди (четга сурди) ва: ‹Бир кишини — ‹Роббим Аллаҳ›, деган(и учун) ўлдирасизларми? Ҳолбуки у сизларга Роббингиздан (келган) равшан далиллар (мўъжизалар) келтирган›, деди», деди.