Сафар китоби

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْوَرَّاقُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَافَرْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ فَكَانُوا يُصَلُّونَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ لاَ يُصَلُّونَ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ كُنْتُ مُصَلِّيًا قَبْلَهَا أَوْ بَعْدَهَا لأَتْمَمْتُهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ سُرَاقَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ قَبْلَ الصَّلاَةِ وَبَعْدَهَا ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْصُرُ فِي السَّفَرِ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ صَدْرًا مِنْ خِلاَفَتِهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا كَانَتْ تُتِمُّ الصَّلاَةَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ إِلاَّ أَنَّ الشَّافِعِيَّ يَقُولُ التَّقْصِيرُ رُخْصَةٌ لَهُ فِي السَّفَرِ فَإِنْ أَتَمَّ الصَّلاَةَ أَجْزَأَ عَنْهُ ‏.‏

Бизга Абдул-Ваҳҳоб ибн Абдил-Ҳакам ал-Варроқ ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Сулайм ривоят қилди, Убайдиллоҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга сафар қилдим. Улар Зуҳр ва Асрни икки ракатдан ўқир, ундан олдин ҳам, кейин ҳам (суннат) ўқимас эдилар. Абдуллоҳ (ибн Умар): «Агар мен ундан олдин ёки кейин ўқийдиган бўлганимда, уни тўлиқ ўқиган бўлардим,» деди. У (Абу Исо) деди: бу бобда Умар, Алий, Ибн Аббос, Анас, Имрон ибн Ҳусайн ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир; уни шу каби фақат Яҳё ибн Сулайм ҳадисидан биламиз. Муҳаммад ибн Исмоил (ал-Бухорий) деди: бу ҳадис Убайдиллоҳ ибн Умардан, у Суроқа оиласидан бўлган бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам ривоят қилинган. Абу Исо деди: Атийя ал-Авфийдан, у Ибн Умардан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафарда намоздан олдин ва кейин нафл ўқир эдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сафарда қаср қилганлари саҳиҳ (йўл билан) келган; Абу Бакр, Умар ва Усмон (ҳам) хилофатининг бошида (шундай қилганлар). Бунга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳли амал қилади. Оишадан ривоят қилинишича, у сафарда намозни тўлиқ ўқир эди. (Лекин) амал Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ва саҳобаларидан ривоят қилинган нарсага (кўра қаср қилишдир). Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир, фақат Шофеий: «Қаср унга сафарда рухсат (рукҳсат)дир; агар намозни тўлиқ ўқиса, ундан кифоя қилади,» дейди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ الْقُرَشِيُّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ سُئِلَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ عَنْ صَلاَةِ الْمُسَافِرِ، فَقَالَ حَجَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَحَجَجْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُمَرَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُثْمَانَ سِتَّ سِنِينَ مِنْ خِلاَفَتِهِ أَوْ ثَمَانِيَ سِنِينَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Алий ибн Зайд ибн Жудъон ал-Қураший хабар берди, Абу Назрадан (ривоят қилдики), у деди: Имрон ибн Ҳусайнадан мусофир намози ҳақида сўралди. У: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳаж қилдим, у икки ракат ўқидилар. Абу Бакр билан ҳаж қилдим, у икки ракат ўқиди. Умар билан (ҳаж қилдим), у икки ракат ўқиди. Усмон билан хилофатининг олти йилида — ёки саккиз йилида — (ҳаж қилдим), у икки ракат ўқиди,» деди. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، سَمِعَا أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ صَلَّيْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا وَبِذِي الْحُلَيْفَةِ الْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Муҳаммад ибн ал-Мункадир ва Иброҳим ибн Майсарадан, улар Анас ибн Моликдан эшитдилар, у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Зуҳрни Мадинада тўрт (ракат), Зул-Ҳулайфада эса Асрни икки ракат ўқидик. Абу Исо деди: бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ زَاذَانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ لاَ يَخَافُ إِلاَّ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, Мансур ибн Зозондан, у Ибн Сириндан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинадан Маккага, оламлар Рабби Аллаҳдан бошқа ҳеч кимдан қўрқмаган ҳолда чиқдилар ва икки ракат ўқидилар. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ كَمْ أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ قَالَ عَشْرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَقَامَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ تِسْعَ عَشْرَةَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَنَحْنُ إِذَا أَقَمْنَا مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ تِسْعَ عَشْرَةَ صَلَّيْنَا رَكْعَتَيْنِ وَإِنْ زِدْنَا عَلَى ذَلِكَ أَتْمَمْنَا الصَّلاَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَقَامَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ قَالَ إِذَا أَقَامَ أَرْبَعًا صَلَّى أَرْبَعًا ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ ذَلِكَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ خِلاَفَ هَذَا ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ بَعْدُ فِي ذَلِكَ فَأَمَّا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ فَذَهَبُوا إِلَى تَوْقِيتِ خَمْسَ عَشْرَةَ وَقَالُوا إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ أَرْبَعَةٍ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَرَأَى أَقْوَى الْمَذَاهِبِ فِيهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لأَنَّهُ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ تَأَوَّلَهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ ثُمَّ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ يَقْصُرُ مَا لَمْ يُجْمِعْ إِقَامَةً وَإِنْ أَتَى عَلَيْهِ سِنُونَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Аби Ишоқ ал-Ҳазрамий хабар берди, у деди: бизга Анас ибн Молик ривоят қилди, у деди: биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Мадинадан Маккага чиқдик, у икки ракат ўқидилар. У (рови) деди: мен Анасдан: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккада қанча турдилар?» деб сўрадим. У: «Ўн (кун),» деди. У (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у баъзи сафарларида ўн тўққиз (кун) туриб, икки ракат ўқиганлар. Ибн Аббос деди: шунинг учун биз ўн тўққиз (кун) гача турганимизда икки ракат ўқиймиз, агар ундан ортиқроқ турсак, намозни тўлиқ ўқиймиз. Алийдан ривоят қилинишича, у: «Ким ўн кун турса, намозни тўлиқ ўқисин,» деган. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у: «Ким ўн беш кун турса, намозни тўлиқ ўқисин,» деган; ундан ўн икки (кун деб ҳам) ривоят қилинган. Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилинишича, у: «Агар тўрт (кун) турса, тўрт (ракат) ўқисин,» деган. Буни ундан Қатода ва Ато ал-Хуросўний ривоят қилдилар; Довуд ибн Аби Ҳинд эса ундан бунга зид (сўз) ривоят қилди. Кейин бу масалада илм аҳли ихтилоф қилдилар. Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳли ўн беш (кун)ни белгилашга мойил бўлиб: «Агар ўн беш (кун) туришга азм қилса, намозни тўлиқ ўқисин,» дедилар. ал-Авзўий: «Агар ўн икки (кун) туришга азм қилса, намозни тўлиқ ўқисин,» деди. Молик ибн Анас, Шофеий ва Аҳмад: «Агар тўрт (кун) туришга азм қилса, намозни тўлиқ ўқисин,» дедилар. Ишоқ эса бу масалада Ибн Аббос ҳадисини энг кучли (мазҳаб) деб билди ва: «Чунки у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб, кейин Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўнг уни шундай таъвил қилдики: агар ўн тўққиз (кун) туришга азм қилса, намозни тўлиқ ўқисин,» деди. Кейин илм аҳли мусофир азм қилган туриш (жойи)га етмагунча — гарчи унга йиллар ўтса ҳам — қаср қилиши ҳақида иттифоқ қилдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَافَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَفَرًا فَصَلَّى تِسْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَنَحْنُ نُصَلِّي فِيمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ تِسْعَ عَشْرَةَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ فَإِذَا أَقَمْنَا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ صَلَّيْنَا أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, Осим ал-Аҳвалдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир сафар қилдилар ва ўн тўққиз кун икки ракатдан ўқидилар. Ибн Аббос деди: шунинг учун биз ўн тўққиз (кун) гача бўлган (муддатда) икки ракатдан ўқиймиз, агар ундан кўпроқ турсак, тўрт (ракат) ўқиймиз. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ أَبِي بُسْرَةَ الْغِفَارِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ صَحِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَفَرًا فَمَا رَأَيْتُهُ تَرَكَ الرَّكْعَتَيْنِ إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ الظُّهْرِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَلَمْ يَعْرِفِ اسْمَ أَبِي بُسْرَةَ الْغِفَارِيِّ وَرَآهُ حَسَنًا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ قَبْلَ الصَّلاَةِ وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ ‏.‏ ثُمَّ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَأَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَطَوَّعَ الرَّجُلُ فِي السَّفَرِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَلَمْ تَرَ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَلَّى قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَمَعْنَى مَنْ لَمْ يَتَطَوَّعْ فِي السَّفَرِ قَبُولُ الرُّخْصَةِ وَمَنْ تَطَوَّعَ فَلَهُ فِي ذَلِكَ فَضْلٌ كَثِيرٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ التَّطَوُّعَ فِي السَّفَرِ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Сафвон ибн Сулаймдан, у Абу Бусра ал-Ғифорийдан, у ал-Баро ибн Озибдан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ўн саккиз сафарда ҳамроҳ бўлдим ва қуёш оғган (заволга кирган) пайтда Зуҳрдан олдин икки ракат ўқишни тарк қилганларини кўрмадим. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: ал-Баро ҳадиси ғариб ҳадисдир. У (Абу Исо) деди: мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан у ҳақида сўрадим, у уни фақат ал-Лайс ибн Саъд ҳадисидан таниди, Абу Бусра ал-Ғифорийнинг исмини билмади ва уни ҳасан деб кўрди. Ибн Умардан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сафарда намоздан олдин ҳам, кейин ҳам нафл ўқимас эдилар. Ундан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у сафарда нафл ўқир эдилар. Кейин Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўнг илм аҳли ихтилоф қилдилар: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан баъзилари киши сафарда нафл ўқишини (маъқул) кўрдилар — буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Илм аҳлидан бир тоифа эса ундан олдин ҳам, кейин ҳам (нафл) ўқилмаслигини (маъқул) кўрдилар. Сафарда нафл ўқимаганнинг маъноси рукҳсатни қабул қилишдир; нафл ўқиган кишига эса бунда катта фазилат бор. Бу кўпчилик илм аҳлининг сўзи бўлиб, улар сафарда нафл ўқишни танлайдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَطِيَّةَ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, ал-Ҳажжождан, у Атийядан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан сафарда Зуҳрни икки ракат, ундан кейин (яна) икки ракат ўқидим. Абу Исо деди: бу ҳасан ҳадисдир. Буни Ибн Аби Лайло Атийя ва Нофиъдан, улар Ибн Умардан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، - يَعْنِي الْكُوفِيَّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ هَاشِمٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، وَنَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَعْدَهَا شَيْئًا وَالْمَغْرِبَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ سَوَاءً ثَلاَثَ رَكَعَاتٍ لاَ تَنْقُصُ فِي الْحَضَرِ وَلاَ فِي السَّفَرِ وَهِيَ وِتْرُ النَّهَارِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ مَا رَوَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى حَدِيثًا أَعْجَبَ إِلَىَّ مِنْ هَذَا وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Убайд ал-Муҳорибий — яъни ал-Куфий — ривоят қилди, у деди: бизга Алий ибн Ҳошим ривоят қилди, Ибн Аби Лайлодан, у Атийя ва Нофиъдан, улар Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ҳам муқим ҳолатда, ҳам сафарда намоз ўқидим. Муқим ҳолатда у билан Зуҳрни тўрт (ракат) ва ундан кейин икки ракат ўқидим; сафарда у билан Зуҳрни икки ракат ва ундан кейин икки ракат, Асрни эса икки ракат ўқидим, у ундан кейин ҳеч нарса ўқимадилар. Мағриб муқим ҳолатда ҳам, сафарда ҳам бир хил — уч ракат; муқим ҳолатда ҳам, сафарда ҳам камайтирилмайди, у кундузнинг витридир, ундан кейин икки ракат (ўқидим). Абу Исо деди: бу ҳасан ҳадисдир. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «Ибн Аби Лайло бундан кўра менга ёқимлироқ бирор ҳадис ривоят қилмаган, (аммо) мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман,» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، هُوَ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ زَيْغِ الشَّمْسِ أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى أَنْ يَجْمَعَهَا إِلَى الْعَصْرِ فَيُصَلِّيهِمَا جَمِيعًا وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ زَيْغِ الشَّمْسِ عَجَّلَ الْعَصْرَ إِلَى الظُّهْرِ وَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ سَارَ وَكَانَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الْعِشَاءِ وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ عَجَّلَ الْعِشَاءَ فَصَلاَّهَا مَعَ الْمَغْرِبِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالصَّحِيحُ عَنْ أُسَامَةَ ‏.‏ وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ قُتَيْبَةَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Язид ибн Аби Ҳабибдан, у Абу Туфайлдан — у Омир ибн Восиладир — у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Табук ғазотида эдилар: агар қуёш оғишидан олдин йўлга чиқсалар, Зуҳрни Асрга қўшгунча кечиктириб, иккаласини бирга ўқир эдилар; агар қуёш оғишидан кейин йўлга чиқсалар, Асрни Зуҳрга олдинга суриб, Зуҳр ва Асрни бирга ўқиб, сўнг юрар эдилар. Агар Мағрибдан олдин йўлга чиқсалар, Мағрибни Ишогача кечиктириб, уни Ишо билан ўқир эдилар; агар Мағрибдан кейин йўлга чиқсалар, Ишони олдинга суриб, уни Мағриб билан ўқир эдилар. У (Абу Исо) деди: бу бобда Алий, Ибн Умар, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Ибн Аббос, Усома ибн Зайд ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: саҳиҳи Усомадан (ривоят қилингани)дир. Алий ибн ал-Мадиний бу ҳадисни Аҳмад ибн Ҳанбалдан, у Қутайбадан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا اللُّؤْلُؤِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الأَعْيَنُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، بِهَذَا الْحَدِيثِ يَعْنِي حَدِيثَ مُعَاذٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ قُتَيْبَةُ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنِ اللَّيْثِ غَيْرَهُ ‏.‏ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ مُعَاذٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ حَدِيثُ مُعَاذٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ مُعَاذٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَمَعَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ ‏.‏ رَوَاهُ قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَقُولاَنِ لاَ بَأْسَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فِي السَّفَرِ فِي وَقْتِ إِحْدَاهُمَا ‏.‏

Бизга Абдус-Самад ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: бизга Закариё ал-Луълуъий ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ал-Аъян ривоят қилди, у деди: бизга Алий ибн ал-Мадиний ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилди, у деди: бизга Қутайба шу ҳадисни — яъни Муоз ҳадисини — ривоят қилди. Муоз ҳадиси ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, уни Қутайба якка ўзи ривоят қилган; ал-Лайсдан уни ундан бошқа бирор киши ривоят қилганини билмаймиз. ал-Лайснинг Язид ибн Аби Ҳабибдан, у Абу Туфайлдан, у Муоздан (ривоят қилган) ҳадиси ғариб ҳадисдир. Илм аҳли наздида машҳури эса Муоз ҳадисининг Абу Зубайрдан, у Абу Туфайлдан, у Муоздан (ривоят қилинган)идирки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Табук ғазотида Зуҳр ва Асрни, Мағриб ва Ишони бирга ўқиганлар. Буни Қурра ибн Холид, Суфён ас-Саврий, Молик ва бошқа кўпчилик Абу Зубайр ал-Маккийдан ривоят қилдилар. Шу ҳадис билан Шофеий (амал қилиб) айтади. Аҳмад ва Ишоқ: «Сафарда икки намозни улардан бирининг вақтида бирга ўқишда ҳеч қандай ҳраж (гуноҳ) йўқ,» дейдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ اسْتُغِيثَ عَلَى بَعْضِ أَهْلِهِ فَجَدَّ بِهِ السَّيْرُ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарий ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, Убайдиллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), ундан оиласидан бирови (йўқлиги) сабабли ёрдам сўралди, шунинг учун у жадал юришни бошлади ва Мағрибни шафақ ғойиб бўлгунча кечиктирди, сўнг тушиб, иккаласини бирга ўқиди, кейин уларга: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жадал юришлари керак бўлганда шундай қилганликларини хабар берди. Абу Исо деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. ал-Лайснинг Язид ибн Аби Ҳабибдан (ривоят қилган) ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ بِالنَّاسِ يَسْتَسْقِي فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ جَهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهِمَا وَحَوَّلَ رِدَاءَهُ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَاسْتَسْقَى وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَآبِي اللَّحْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَعَمُّ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ الْمَازِنِيُّ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдур-Раззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, аз-Зуҳрийдан, у Аббод ибн Тамимдан, у амакисидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамлар билан ёмғир тилаб (истисқо) чиқдилар ва уларга икки ракат ўқиб, уларда (Қуръонни) овоз чиқариб қироат қилдилар, ридоларини ағдардилар, қўлларини кўтариб, ёмғир тиладилар ва қиблага юзландилар. У (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Анас ва Обил-Лаҳмдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо деди: Абдуллоҳ ибн Зайд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга (кўра); буни Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Аббод ибн Тамимнинг амакиси Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Осим ал-Мозинийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ عَنْ آبِي اللَّحْمِ، أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ أَحْجَارِ الزَّيْتِ يَسْتَسْقِي وَهُوَ مُقْنِعٌ بِكَفَّيْهِ يَدْعُو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كَذَا قَالَ قُتَيْبَةُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ آبِي اللَّحْمِ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ وَعُمَيْرٌ مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ قَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ وَلَهُ صُحْبَةٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Холид ибн Язиддан, у Саид ибн Аби Ҳилўлдан, у Язид ибн Абдуллоҳдан, у Обил-Лаҳмнинг озод қилган қули Умайрдан, у Обил-Лаҳмдан (ривоят қилдики), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Аҳжор аз-Зайт (деган жой) олдида ёмғир тилаб, икки кафтини (осмонга) кўтариб дуо қилаётган ҳолда кўрди. Абу Исо деди: Қутайба бу ҳадисда шундай «Обил-Лаҳмдан» деди; биз у (Обил-Лаҳм) учун Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фақат шу бир ҳадисни биламиз. Обил-Лаҳмнинг озод қилган қули Умайр эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бир нечта) ҳадислар ривоят қилган ва унинг суҳбати (саҳобалиги) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ، وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَرْسَلَنِي الْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَسْأَلُهُ عَنِ اسْتِسْقَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مُتَبَذِّلاً مُتَوَاضِعًا مُتَضَرِّعًا حَتَّى أَتَى الْمُصَلَّى فَلَمْ يَخْطُبْ خُطْبَتَكُمْ هَذِهِ وَلَكِنْ لَمْ يَزَلْ فِي الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ وَالتَّكْبِيرِ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَمَا كَانَ يُصَلِّي فِي الْعِيدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Ҳишом ибн Ишоқдан — у эса Ибн Абдуллоҳ ибн Кинона — у отасидан (ривоят қилиб) деди: Мадина амири Валидд ибн Уқба мени Ибн Аббоснинг олдига, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ёмғир сўраш (истисқо) намози ҳақида сўраш учун юборди. Мен унинг олдига келдим. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) оддий кийимда, камтарона, тавозеъ ва ёлвориш билан намозгоҳга чиқдилар ва сизнинг мана бу хутбангиздек хутба қилмадилар, балки тўхтовсиз дуо, ёлвориш ва такбир айтишда давом этдилар ҳамда Ҳайит (намози)да ўқиганларидек икки ракаат намоз ўқидилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ، عَنْ أَبِيهِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ مُتَخَشِّعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ قَالَ يُصَلِّي صَلاَةَ الاِسْتِسْقَاءِ نَحْوَ صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ يُكَبِّرُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى سَبْعًا وَفِي الثَّانِيَةِ خَمْسًا وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ لاَ يُكَبِّرُ فِي صَلاَةِ الاِسْتِسْقَاءِ كَمَا يُكَبِّرُ فِي صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ النُّعْمَانُ أَبُو حَنِيفَةَ لاَ تُصَلَّى صَلاَةُ الاِسْتِسْقَاءِ وَلاَ آمُرُهُمْ بِتَحْوِيلِ الرِّدَاءِ وَلَكِنْ يَدْعُونَ وَيَرْجِعُونَ بِجُمْلَتِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى خَالَفَ السُّنَّةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Ҳишом ибн Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Кинонадан, у отасидан (ривоят қилди) ва шунга ўхшашини зикр қилиб, унга «хушуъ билан» (сўзини) қўшди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофеийнинг сўзидир; у деди: истисқо намозини икки Ҳайит намози каби ўқийди, биринчи ракаатда етти, иккинчисида беш такбир айтади ва Ибн Аббоснинг ҳадисини далил қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Молик ибн Анасдан ривоят қилинишича, у: «Истисқо намозида икки Ҳайит намозида такбир айтилгани каби такбир айтилмайди,» деган. Ан-Нуъмон Абу Ҳанифа эса: «Истисқо намози ўқилмайди ва мен уларни ридони (ёпинчиқни) ағдаришга буюрмайман, балки улар дуо қилиб, ҳаммалари (биргаликда) қайтадилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: у суннатга мухолиф бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى فِي كُسُوفٍ فَقَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثُمَّ قَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثُمَّ قَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ وَالأُخْرَى مِثْلُهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عُمَرَ وَقَبِيصَةَ الْهِلاَلِيِّ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى فِي كُسُوفٍ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ فِي صَلاَةِ الْكُسُوفِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُسِرَّ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا بِالنَّهَارِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يَجْهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا كَنَحْوِ صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ وَالْجُمُعَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ الْجَهْرَ فِيهَا ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يَجْهَرُ فِيهَا ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ صَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ صَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَصَحَّ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ صَلَّى سِتَّ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَهَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ جَائِزٌ عَلَى قَدْرِ الْكُسُوفِ إِنْ تَطَاوَلَ الْكُسُوفُ فَصَلَّى سِتَّ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ فَهُوَ جَائِزٌ وَإِنْ صَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ وَأَطَالَ الْقِرَاءَةَ فَهُوَ جَائِزٌ ‏.‏ وَيَرَوْنَ أَصْحَابُنَا أَنْ تُصَلَّى صَلاَةُ الْكُسُوفَ فِي جَمَاعَةٍ فِي كُسُوفِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Суфёндан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у кун (ёки ой) тутилганда намоз ўқиб, қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар — уч марта — кейин икки сажда қилдилар, иккинчи (ракаат) ҳам шунга ўхшаш бўлди. У деди: бу бобда Али, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр, ан-Нуъмон ибн Башир, ал-Муғийра ибн Шуъба, Абу Масъуд, Абу Бакра, Самура, Абу Мусо ал-Ашъарий, Ибн Масъуд, Асмо бинт Абу Бакр ас-Сиддиқ, Ибн Умар, Қабиса ал-Ҳилолий, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абдурраҳмон ибн Самура ва Убай ибн Каъбдан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у (Қуёш ёки ой) тутилганда тўрт саждада тўрт рукуъ билан намоз ўқидилар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. У деди: илм аҳли кун тутилиши намозидаги қироат ҳақида ихтилоф қилдилар; баъзи илм аҳли кундузи унда қироатни пичирлаб (сирли) ўқишни маъқул кўрди, баъзилари эса унда икки Ҳайит ва Жума намози каби қироатни овоз чиқариб ўқишни маъқул кўрди — Молик, Аҳмад ва Ишоқ унда жаҳр (овоз чиқариш)ни маъқул кўрадилар. Шофеий эса: «Унда овоз чиқармайди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан иккала ривоят ҳам саҳиҳ бўлиб келган: ундан тўрт саждада тўрт рукуъ ўқиганлари саҳиҳ бўлиб келган, яна ундан тўрт саждада олти рукуъ ўқиганлари ҳам саҳиҳ бўлиб келган. Бу илм аҳли наздида тутилиш миқдорига қараб жоиздир: агар тутилиш узайса ва тўрт саждада олти рукуъ ўқиса, жоиздир; агар тўрт саждада тўрт рукуъ ўқиб, қироатни чўзса, у ҳам жоиздир. Бизнинг уламоларимиз Қуёш ва ой тутилганда кун тутилиши намозини жамоат билан ўқишни маъқул кўрадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ خَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّاسِ فَأَطَالَ الْقِرَاءَةَ ثُمَّ رَكَعَ فَأَطَالَ الرُّكُوعَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَأَطَالَ الْقِرَاءَةَ وَهِيَ دُونَ الأُولَى ثُمَّ رَكَعَ فَأَطَالَ الرُّكُوعَ وَهُوَ دُونَ الأَوَّلِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَسَجَدَ ثُمَّ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ صَلاَةَ الْكُسُوفِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَنَحْوًا مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ سِرًّا إِنْ كَانَ بِالنَّهَارِ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ بِتَكْبِيرٍ وَثَبَتَ قَائِمًا كَمَا هُوَ وَقَرَأَ أَيْضًا بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَنَحْوًا مِنْ آلِ عِمْرَانَ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ تَامَّتَيْنِ وَيُقِيمُ فِي كُلِّ سَجْدَةٍ نَحْوًا مِمَّا أَقَامَ فِي رُكُوعِهِ ثُمَّ قَامَ فَقَرَأَ بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَنَحْوًا مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ بِتَكْبِيرٍ وَثَبَتَ قَائِمًا ثُمَّ قَرَأَ نَحْوًا مِنْ سُورَةِ الْمَائِدَةِ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ فَقَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ تَشَهَّدَ وَسَلَّمَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонларида Қуёш тутилди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамларга (имом бўлиб) намоз ўқидилар; қироатни узун қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар ва рукуъни узун қилдилар, сўнг бошларини кўтариб қироатни узун қилдилар, бироқ у биринчисидан камроқ эди; сўнг рукуъ қилдилар ва рукуъни узун қилдилар, бироқ у биринчисидан камроқ эди; сўнг бошларини кўтариб сажда қилдилар, сўнгра иккинчи ракаатда ҳам шунга ўхшаш қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шу ҳадис билан айтадилар; улар кун тутилиши намозини тўрт саждада тўрт рукуъ деб билишади. Шофеий деди: биринчи ракаатда Фотиҳа (Умм ул-Қуръон) ва Бақара сурасига яқин (миқдорда), агар кундузи бўлса, сирли (пичирлаб) ўқийди, сўнг ўз қироатига яқин (узунликда) узун рукуъ қилади, сўнг такбир билан бошини кўтаради ва худди шундайлигича тик туриб қолади, яна Фотиҳа ва Оли Имронга яқин (миқдорда) ўқийди, сўнг ўз қироатига яқин узун рукуъ қилади, сўнг бошини кўтаради, сўнг «Самиъаллаҳу лиман ҳамидаҳ» дейди, сўнг икки тўлиқ сажда қилади ва ҳар бир саждада рукуъда турганидек (миқдорда) туради, сўнг туриб Фотиҳа ва Нисо сурасига яқин (миқдорда) ўқийди, сўнг ўз қироатига яқин узун рукуъ қилади, сўнг такбир билан бошини кўтариб тик туради, сўнг Моида сурасига яқин (миқдорда) ўқийди, сўнг ўз қироатига яқин узун рукуъ қилади, сўнг бошини кўтариб «Самиъаллаҳу лиман ҳамидаҳ» дейди, сўнг икки сажда қилади, сўнг ташаҳҳуд ўқиб салом беради.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ عِبَادٍ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ صَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي كُسُوفٍ لاَ نَسْمَعُ لَهُ صَوْتًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у ал-Асвад ибн Қайсдан, у Саълаба ибн Иббоддан, у Самура ибн Жундабдан (ривоят қилиб) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга кун тутилганда намоз ўқиб бердилар, биз уларнинг (қироат) овозини эшитмадик. У деди: бу бобда Оишадан (ҳам ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга ўтган, бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْكُسُوفِ وَجَهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ نَحْوَهُ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Садақа ривоят қилди, у Суфён ибн Ҳусайндан, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кун тутилиши намозини ўқиб, унда қироатни овоз чиқариб ўқидилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Абу Ишоқ ал-Фазорий ҳам Суфён ибн Ҳусайндан шунга ўхшаш ривоят қилган. Молик ибн Анас, Аҳмад ва Ишоқ шу ҳадис билан айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ ثُمَّ انْصَرَفُوا فَقَامُوا فِي مَقَامِ أُولَئِكَ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَى ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ وَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ ذَهَبَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ إِلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةُ الْخَوْفِ عَلَى أَوْجُهٍ وَمَا أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ إِلاَّ حَدِيثًا صَحِيحًا وَأَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ ثَبَتَتِ الرِّوَايَاتُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ ‏.‏ وَرَأَى أَنَّ كُلَّ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ فَهُوَ جَائِزٌ وَهَذَا عَلَى قَدْرِ الْخَوْفِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَلَسْنَا نَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الرِّوَايَاتِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хавф (жанг) намозини ўқиб, икки гуруҳдан бирига бир ракаат (имом бўлиб) ўқиб бердилар, иккинчи гуруҳ эса душманга рўбарў (турарди); сўнг улар (биринчилар) қайтиб, анавиларнинг ўрнига турдилар, анавилар келишди ва у (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга яна бир ракаат ўқиб бердилар, сўнг уларга салом бердилар. Сўнг булар (биринчилар) туриб ўз ракаатларини адо этдилар, анавилар ҳам туриб ўз ракаатларини адо этдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Мусо ибн Уқба ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан шунга ўхшашини ривоят қилган. У деди: бу бобда Жобир, Ҳузайфа, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Саҳл ибн Абу Ҳасма, Абу Айёш аз-Зурақий — унинг исми Зайд ибн Сомит — ва Абу Бакрадан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Молик ибн Анас хавф намозида Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисига ўтган, бу Шофеийнинг ҳам сўзидир. Аҳмад деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хавф намози ҳақида бир неча важҳ (тарз)да ривоят қилинган ва мен бу бобда саҳиҳ ҳадисдан бошқасини билмайман, мен Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини ихтиёр қиламан. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам худди шундай деди: у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хавф намози ҳақидаги ривоятлар собит бўлган. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хавф намози ҳақида ривоят қилинган ҳар бир нарсани жоиз деб билди, бу хавф миқдорига қарабдир. Ишоқ деди: биз Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини бошқа ривоятлардан устун (деб) ихтиёр қилмаймиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ قَالَ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ قَالَ يَقُومُ الإِمَامُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَتَقُومُ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَهُ وَطَائِفَةٌ مِنْ قِبَلِ الْعَدُوِّ وَوُجُوهُمْ إِلَى الْعَدُوِّ فَيَرْكَعُ بِهِمْ رَكْعَةً وَيَرْكَعُونَ لأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً وَيَسْجُدُونَ لأَنْفُسِهِمْ سَجْدَتَيْنِ فِي مَكَانِهِمْ ثُمَّ يَذْهَبُونَ إِلَى مَقَامِ أُولَئِكَ وَيَجِيءُ أُولَئِكَ فَيَرْكَعُ بِهِمْ رَكْعَةً وَيَسْجُدُ بِهِمْ سَجْدَتَيْنِ فَهِيَ لَهُ ثِنْتَانِ وَلَهُمْ وَاحِدَةٌ ثُمَّ يَرْكَعُونَ رَكْعَةً وَيَسْجُدُونَ سَجْدَتَيْنِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттан ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Ансорий ривоят қилди, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Солиҳ ибн Хаввот ибн Жубайрдан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан (ривоят қилдики), у хавф намози ҳақида шундай деди: имом қиблага юзланиб туради, улардан бир гуруҳ у билан бирга туради, бир гуруҳ эса душман томонда, юзлари душманга қаратилган ҳолда туради. У (имом) улар билан бир ракаат рукуъ қилади, улар (қолган) бир ракаатни ўзлари адо қилиб, ўз жойларида икки саждани ўзлари қилишади, сўнг анавиларнинг ўрнига борадилар, анавилар (биринчилар ўрнига) келади; у (имом) улар билан бир ракаат рукуъ ва икки сажда қилади — шундай қилиб у (имом) учун икки (ракаат), улар учун эса биттадан бўлади — сўнг улар (қолган) бир ракаат рукуъ ва икки сажда қиладилар.

قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَحَدَّثَنِي عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ وَقَالَ لِي يَحْيَى اكْتُبْهُ إِلَى جَنْبِهِ وَلَسْتُ أَحْفَظُ الْحَدِيثَ وَلَكِنَّهُ مِثْلُ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ لَمْ يَرْفَعْهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَهَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ مَوْقُوفًا وَرَفَعَهُ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Башшор деди: Яҳё ибн Саиддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у менга Шуъбадан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Солиҳ ибн Хаввотдан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси каби ривоят қилди. Яҳё менга: «Буни унинг ёнига ёзиб қўй, мен бу ҳадисни (ёдлаб) ҳифз қилмаганман, бироқ у Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадисига ўхшашдир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий уни ал-Қосим ибн Муҳаммаддан марфуъ қилмаган (Набийга кўтариб боғламаган); Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ашоблари ҳам худди шундай мавқуф (саҳобийда тўхтаган) ҳолда ривоят қилганлар, Шуъба эса уни Абдурраҳмон ибн ал-Қосим ибн Муҳаммаддан марфуъ қилган.

وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَمَّنْ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً رَكْعَةً فَكَانَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَانِ وَلَهُمْ رَكْعَةٌ رَكْعَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو عَيَّاشٍ الزُّرَقِيُّ اسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ ‏.‏

Молик ибн Анас ривоят қилган, у Язид ибн Румондан, у Солиҳ ибн Хаввотдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан хавф намозини ўқиган кишидан (ривоят қилиб) шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шу билан айтадилар. Бир нечта (рови)дан ривоят қилинишича, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) икки гуруҳдан бирига биттадан ракаат ўқиб бердилар, шундай қилиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) учун икки ракаат, улар учун эса биттадан ракаат бўлди. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Айёш аз-Зурақийнинг исми Зайд ибн Сомитдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ عُمَرَ الدِّمَشْقِيِّ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَجَدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِحْدَى عَشْرَةَ سَجْدَةً مِنْهَا الَّتِي فِي النَّجْمِ ‏.‏

Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Саид ибн Абу Ҳилоллдан, у Умар ад-Димашқийдан, у Уммуд-Дардодан, у Абуд-Дардодан (ривоят қилиб) деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга ўн битта сажда (тиловат саждаси) қилдим, улардан бири Нажм (сураси)дадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ عُمَرَ، وَهُوَ ابْنُ حَيَّانَ الدِّمَشْقِيُّ قَالَ سَمِعْتُ مُخْبِرًا، يُخْبِرُ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِلَفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ وَكِيعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي الدَّرْدَاءِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ عَنْ عُمَرَ الدِّمَشْقِيِّ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Солиҳ хабар берди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Холид ибн Язиддан, у Саид ибн Абу Ҳилоллдан, у Умардан — у Ибн Ҳайён ад-Димашқий — (ривоят қилиб) деди: Мен бир хабар берувчидан эшитдим, у Уммуд-Дардодан, у Абуд-Дардодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини айнан ўша лафз билан хабар берди. Абу Исо (Термизий) деди: бу Суфён ибн Вакииънинг Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. У деди: бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит ва Амр ибн ал-Осдан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абуд-Дардонинг ҳадиси ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Саид ибн Абу Ҳилолнинг Умар ад-Димашқийдан (қилган) ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ ايذَنُوا لِلنِّسَاءِ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَسَاجِدِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُهُ وَاللَّهِ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ يَتَّخِذْنَهُ دَغَلاً ‏.‏ فَقَالَ فَعَلَ اللَّهُ بِكَ وَفَعَلَ أَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَقُولُ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан (ривоят қилиб) деди: Биз Ибн Умарнинг олдида эдик, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аёлларга кечаси масжидларга (чиқишга) рухсат беринглар,» дедилар. Шунда унинг ўғли: «Аллоҳга қасамки, биз уларга рухсат бермаймиз, улар буни ёмонлик (василаси) қилиб оладилар,» деди. У (Ибн Умар): «Аллоҳ сенга (жазо) қилсин-у (яна) қилсин! Мен: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (шундай) дедилар, дейман-у, сен: уларга рухсат бермаймиз, дейсанми?!» деди. У деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб ва Зайд ибн Холиддан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا كُنْتَ فِي الصَّلاَةِ فَلاَ تَبْزُقْ عَنْ يَمِينِكَ وَلَكِنْ خَلْفَكَ أَوْ تِلْقَاءَ شِمَالِكَ أَوْ تَحْتَ قَدَمِكَ الْيُسْرَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ طَارِقٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ يَكْذِبْ رِبْعِيُّ بْنُ حِرَاشٍ فِي الإِسْلاَمِ كَذْبَةً ‏.‏ قَالَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, у Суфёндан, у Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Ториқ ибн Абдуллоҳ ал-Муҳорибийдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Намозда бўлсанг, ўнг томонингга тупурма, балки орқангга ёки чап томонингга, ёхуд чап оёғинг остига (тупур),» дедилар. У деди: бу бобда Абу Саид, Ибн Умар, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ториқнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир. У деди: мен ал-Жорудни шундай деганини эшитдим: мен Вакииъни: «Рибъий ибн Ҳирош Исломда биронта ҳам ёлғон гапирмаган,» деганини эшитдим. У деди: Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Куфа аҳлининг энг ишончли (рови)си Мансур ибн ал-Муътамирдир,» деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْبُزَاقُ فِي الْمَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Масжидда тупуриш — хато (гуноҳ)дир, унинг каффорати эса уни кўмишдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَطَاءِ بْنِ مِينَاءَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَجَدْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ‏(‏اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ‏)‏ وَ ‏(‏إِذََا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ‏)‏

Бизга Қутайба ибн Саид ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Айюб ибн Мусодан, у Ато ибн Минодан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб) деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга «Иқраъ бисми Роббикаллазий халақ» («Яратган Роббинг номи билан ўқи») ва «Изас-самоу иншаққат» («Осмон ёрилганда») (суралари)да сажда қилдик.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ السُّجُودَ فِي‏(‏إِذََا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ‏)‏ وَ ‏(‏اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ ‏)‏ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ أَرْبَعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Яҳё ибн Саиддан, у Абу Бакр ибн Муҳаммаддан — у Ибн Амр ибн Ҳазм — у Умар ибн Абдулазиздан, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир; улар «Изас-самоу иншаққат» («Осмон ёрилганда») ва «Иқраъ бисми Роббика» («Роббинг номи билан ўқи») (суралари)да сажда қилишни маъқул кўрадилар. Бу ҳадисда тўртта тобеийн бир-биридан (ривоят қилган)дир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا - يَعْنِي النَّجْمَ - وَالْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْجِنُّ وَالإِنْسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ السُّجُودَ فِي سُورَةِ النَّجْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَيْسَ فِي الْمُفَصَّلِ سَجْدَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Баззоз ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унда — яъни Нажм (сураси)да — сажда қилдилар ва мусулмонлар, мушриклар, жинлар ҳамда инсонлар (ҳам сажда қилдилар). У деди: бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир; улар Нажм сурасида сажда қилишни маъқул кўрадилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Муфассалда (қисқа сураларда) сажда йўқ,» дедилар; бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Биринчи сўз саҳиҳроқдир, Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَتَأَوَّلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِنَّمَا تَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّجُودَ لأَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ حِينَ قَرَأَ فَلَمْ يَسْجُدْ لَمْ يَسْجُدِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالُوا السَّجْدَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ سَمِعَهَا فَلَمْ يُرَخِّصُوا فِي تَرْكِهَا ‏.‏ وَقَالُوا إِنْ سَمِعَ الرَّجُلُ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَإِذَا تَوَضَّأَ سَجَدَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا السَّجْدَةُ عَلَى مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ فِيهَا وَالْتَمَسَ فَضْلَهَا وَرَخَّصُوا فِي تَرْكِهَا إِنْ أَرَادَ ذَلِكَ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَيْثُ قَالَ قَرَأْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا ‏.‏ فَقَالُوا لَوْ كَانَتِ السَّجْدَةُ وَاجِبَةً لَمْ يَتْرُكِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا حَتَّى كَانَ يَسْجُدُ وَيَسْجُدُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ قَرَأَ سَجْدَةً عَلَى الْمِنْبَرِ فَنَزَلَ فَسَجَدَ ثُمَّ قَرَأَهَا فِي الْجُمُعَةِ الثَّانِيَةِ فَتَهَيَّأَ النَّاسُ لِلسُّجُودِ فَقَالَ إِنَّهَا لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْنَا إِلاَّ أَنْ نَشَاءَ ‏.‏ فَلَمْ يَسْجُدْ وَلَمْ يَسْجُدُوا ‏.‏ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Ибн Абу Зиъбдан, у Язид ибн Абдуллоҳ ибн Қусайтдан, у Ато ибн Ясордан, у Зайд ибн Собит (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ан-Нажм (сурасини) ўқиб бердим, лекин у унда сажда қилмадилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари бу ҳадисни изоҳлаб: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саждани тарк қилганлари сабаби шуки, Зайд ибн Собит ўқиганда сажда қилмади, шу боис Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам сажда қилмадилар,» дейишди. Ва улар: «Сажда уни эшитган кишига вожибдир,» дейишди ва уни тарк қилишга рухсат бермадилар. Ва улар: «Агар киши таҳоратсиз ҳолда эшитса, таҳорат олганида сажда қилсин,» дейишди. Бу Суфён ас-Саврий ва куфаликларнинг сўзидир, Ишоқ ҳам шундай дейди. Илм аҳлидан баъзилари эса: «Сажда фақат унда сажда қилишни ва унинг фазилатини истаган кишига (тегишли)дир,» дейишди ва истаган киши уни тарк қилишига рухсат беришди. Улар Зайд ибн Собитнинг марфуъ ҳадисини, яъни: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ан-Нажм (сурасини) ўқиб бердим, лекин у унда сажда қилмадилар,» деган сўзини далил келтиришди. Улар: «Агар сажда вожиб бўлганида, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зайдни қолдирмас, балки у сажда қилар ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳам сажда қилар эдилар,» дейишди. Ва улар Умарнинг ҳадисини ҳам далил келтиришди: у минбарда сажда (оятини) ўқиди, сўнг тушиб сажда қилди. Кейин иккинчи жумаъда уни ўқиди, одамлар саждага шайландилар, шунда у: «Бу (сажда) бизга, агар истасак (қилишимиздан) бошқа, ёзилмагандир,» деди ва сажда қилмади, улар ҳам сажда қилмадилар. Илм аҳлидан баъзилари шу (сўзга) бордилар. Бу Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْجُدُ فِي ص ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَيْسَتْ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَسْجُدَ فِيهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهَا تَوْبَةُ نَبِيٍّ وَلَمْ يَرَوُا السُّجُودَ فِيهَا ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни Сод (сураси)да сажда қилаётганини кўрдим.» Ибн Аббос деди: «У муқаррар саждалардан эмас.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг баъзилари унда сажда қилиш (керак) деб кўрдилар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «У бир пайғамбарнинг тавбасидир,» дейишди ва унда сажда қилишни (лозим) деб кўрмадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فُضِّلَتْ سُورَةُ الْحَجِّ بِأَنَّ فِيهَا سَجْدَتَيْنِ قَالَ ‏ "‏ نَعَمْ وَمَنْ لَمْ يَسْجُدْهُمَا فَلاَ يَقْرَأْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُمَا قَالاَ فُضِّلَتْ سُورَةُ الْحَجِّ بِأَنَّ فِيهَا سَجْدَتَيْنِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ فِيهَا سَجْدَةً وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиъа ривоят қилди, Мишраҳ ибн Ҳооандан, у Уқба ибн Омирдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен: «Ё Расулаллоҳ, Ҳаж сураси унда икки сажда бўлгани билан фазилатли қилингани (ростми)?» дедим. У: «Ҳа, ким уларнинг иккаласига сажда қилмаса, уларни ўқимасин,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас. Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилдилар. Умар ибнул-Хаттоб ва Ибн Умардан ривоят қилинишича, улар иккаласи: «Ҳаж сураси унда икки сажда бўлгани билан фазилатли қилинган,» дейишган. Ибнул-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар. Баъзилари эса унда (фақат) битта сажда бор деб кўрдилар; бу Суфён ас-Саврий, Молик ва куфаликларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ خُنَيْسٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، قَالَ قَالَ لِي ابْنُ جُرَيْجٍ يَا حَسَنُ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَأَيْتُنِي اللَّيْلَةَ وَأَنَا نَائِمٌ كَأَنِّي أُصَلِّي خَلْفَ شَجَرَةٍ فَسَجَدْتُ فَسَجَدَتِ الشَّجَرَةُ لِسُجُودِي فَسَمِعْتُهَا وَهِيَ تَقُولُ اللَّهُمَّ اكْتُبْ لِي بِهَا عِنْدَكَ أَجْرًا وَضَعْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَهَا مِنْ عَبْدِكَ دَاوُدَ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ قَالَ لِي ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ لِي جَدُّكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَجْدَةً ثُمَّ سَجَدَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَسَمِعْتُهُ وَهُوَ يَقُولُ مِثْلَ مَا أَخْبَرَهُ الرَّجُلُ عَنْ قَوْلِ الشَّجَرَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Язид ибн Хунайс ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ибн Абу Язид ривоят қилди, у деди: Ибн Журайж менга: «Эй Ҳасан, менга Убайдуллоҳ ибн Абу Язид Ибн Аббосдан хабар берди,» деди. (Ибн Аббос) деди: «Бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келди ва: «Ё Расулаллоҳ, кеча мен ухлаб ётганимда ўзимни бир дарахт орқасида намоз ўқиётгандек кўрдим. Мен сажда қилдим, дарахт ҳам менинг саждам билан сажда қилди. Мен унинг: «Аллаҳумма, бунинг билан менга Сенинг ҳузурингда ажр ёзгин, бунинг билан мендан гуноҳни соқит қилгин, уни мен учун Сенинг ҳузурингда захира қилгин ва уни банданг Довуддан қабул қилганинг каби мендан қабул қилгин,» деганини эшитдим,» деди.» Ҳасан деди: Ибн Журайж менга: «Бобонг менга (шундай) деди,» деди. Ибн Аббос деди: «Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сажда (оятини) ўқиб, сўнг сажда қилдилар.» (У) деди: Ибн Аббос деди: «Мен у кишининг худди ҳалиги одам дарахтнинг сўзи ҳақида хабар бергани каби (сўз) айтаётганларини эшитдим.» (У) деди: бу бобда Абу Саъиддан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу Ибн Аббос ҳадисидан ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي سُجُودِ الْقُرْآنِ بِاللَّيْلِ ‏ "‏ سَجَدَ وَجْهِيَ لِلَّذِي خَلَقَهُ وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ بِحَوْلِهِ وَقُوَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ал-Ҳаззо ривоят қилди, Абул-Олиядан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кечаси Қуръон саждасида: «Юзим уни яратган, эшитиши ва кўришини Ўз қудрати ва кучи билан ёрган (Зот)га сажда қилди,» дердилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ نَامَ عَنْ حِزْبِهِ أَوْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَقَرَأَهُ مَا بَيْنَ صَلاَةِ الْفَجْرِ وَصَلاَةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو صَفْوَانَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَكِّيُّ وَرَوَى عَنْهُ الْحُمَيْدِيُّ وَكِبَارُ النَّاسِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Сафвон ривоят қилди, Юнус ибн Язиддан, у Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийдан (ривоят қилдики), ас-Соиб ибн Язид ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд унга Абдурраҳмон ибн Абд ал-Қорийдан хабар бердилар, у деди: Мен Умар ибнул-Хаттобнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўз (кунлик) вирдидан ёки унинг бир қисмидан (маҳрум бўлиб) ухлаб қолса-ю, сўнг уни бомдод намози билан пешин намози орасида ўқиса, унга гўё уни кечаси ўқигандек (савоб) ёзилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (У) деди: Абу Сафвоннинг исми Абдуллоҳ ибн Саъид ал-Маккийдир, ундан ал-Ҳумайдий ва катта одамлар ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، وَهُوَ أَبُو الْحَارِثِ الْبَصْرِيُّ ثِقَةٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا يَخْشَى الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ قَبْلَ الإِمَامِ أَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ رَأْسَهُ رَأْسَ حِمَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ حَمَّادٌ قَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ وَإِنَّمَا قَالَ ‏"‏ أَمَا يَخْشَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ هُوَ بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ وَيُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Муҳаммад ибн Зиёддан — у Абул-Ҳорис ал-Басрий, ишончли (ровий) — у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Имомдан олдин бошини кўтарадиган киши Аллаҳ унинг бошини эшакнинг бошига айлантириб қўйишидан қўрқмайдими?» дедилар. Қутайба деди: Ҳаммод деди: Муҳаммад ибн Зиёд менга (шундай) деди, у фақат: «Қўрқмайдими?» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн Зиёд басралик, ишончли (ровий)дир, куняси Абул-Ҳорисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، كَانَ يُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَغْرِبَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمِهِ فَيَؤُمُّهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِنَا الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا أَمَّ الرَّجُلُ الْقَوْمَ فِي الْمَكْتُوبَةِ وَقَدْ كَانَ صَلاَّهَا قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّ صَلاَةَ مَنِ ائْتَمَّ بِهِ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ جَابِرٍ فِي قِصَّةِ مُعَاذٍ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَالْقَوْمُ فِي صَلاَةِ الْعَصْرِ وَهُوَ يَحْسَبُ أَنَّهَا صَلاَةُ الظُّهْرِ فَائْتَمَّ بِهِمْ قَالَ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا ائْتَمَّ قَوْمٌ بِإِمَامٍ وَهُوَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهَا الظُّهْرُ فَصَلَّى بِهِمْ وَاقْتَدَوْا بِهِ فَإِنَّ صَلاَةَ الْمُقْتَدِي فَاسِدَةٌ إِذِ اخْتَلَفَ نِيَّةُ الإِمَامِ وَنِيَّةُ الْمَأْمُومِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Амр ибн Динордан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Муоз ибн Жабал Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан шом намозини ўқир, сўнг ўз қавмига қайтиб, уларга имомлик қилар эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизнинг ашобимиз — Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг ҳузурида амал шу (ҳадис) устидадир. Улар: «Агар киши қавмга фарз намозда имомлик қилса-ю, у (намоз)ни аввал ўқиган бўлса, унга иқтидо қилган кишиларнинг намози жоиздир,» дейишди. Улар Муоз қиссасидаги Жобирнинг ҳадисини далил келтиришди, у саҳиҳ ҳадисдир ва Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абуд-Дардодан ривоят қилинишича, ундан: намоздаги қавм аср намозини ўқиётган пайтда масжидга кирган, лекин у пешин намози деб ўйлаб уларга иқтидо қилган киши ҳақида сўралганда, у: «Унинг намози жоиздир,» деди. Куфа аҳлидан бир қавм: «Агар бир қавм аср намозини ўқиётган имомга иқтидо қилса-ю, улар уни пешин деб ўйласа, у уларга (асрни) ўқиса ва улар унга иқтидо қилса, иқтидо қилганларнинг намози фосиддир, чунки имомнинг нияти билан маъмумнинг нияти фарқли бўлди,» дейишди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي غَالِبٌ الْقَطَّانُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالظَّهَائِرِ سَجَدْنَا عَلَى ثِيَابِنَا اتِّقَاءَ الْحَرِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Абдурраҳмон хабар берди, у деди: менга Ғолиб ал-Қаттон ривоят қилди, Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) орқасида қаттиқ жазирамада намоз ўқиганимизда, иссиқдан сақланиш учун кийимларимиз устига сажда қилар эдик.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (У) деди: бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Аббосдан (ҳам ривоят) бор. Вакииъ бу ҳадисни Холид ибн Абдурраҳмондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى الْفَجْرَ قَعَدَ فِي مُصَلاَّهُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Симок ибн Ҳарбдан, у Жобир ибн Самура (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бомдод намозини ўқиганларида, қуёш чиққунча ўз намозгоҳларида ўтирар эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو ظِلاَلٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى الْغَدَاةَ فِي جَمَاعَةٍ ثُمَّ قَعَدَ يَذْكُرُ اللَّهَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَانَتْ لَهُ كَأَجْرِ حَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَامَّةٍ تَامَّةٍ تَامَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي ظِلاَلٍ فَقَالَ هُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَاسْمُهُ هِلاَلٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Муовия ал-Жумаҳий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муслим ривоят қилди, у деди: бизга Абу Зилол ривоят қилди, Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бомдод намозини жамоат билан ўқиса, сўнг қуёш чиққунча ўтириб Аллаҳни зикр қилса, сўнг икки ракъат (намоз) ўқиса, унга бир ҳаж ва умра ажри (каби савоб) бўлади,» дедилар. (У) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Тўлиқ, тўлиқ, тўлиқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. (У) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан Абу Зилол ҳақида сўрадим, у: «У ҳадиси муқориб (ўртача) кишидир,» деди. Муҳаммад: «Унинг исми Ҳилол,» деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَلْحَظُ فِي الصَّلاَةِ يَمِينًا وَشِمَالاً وَلاَ يَلْوِي عُنُقَهُ خَلْفَ ظَهْرِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ خَالَفَ وَكِيعٌ الْفَضْلَ بْنَ مُوسَى فِي رِوَايَتِهِ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ва бошқа бир неча (ровий) ривоят қилдилар, улар: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, дедилар, Абдуллоҳ ибн Саъид ибн Абу Ҳинддан, у Савр ибн Зайддан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда ўнг ва чап томонга (кўз қири билан) қарар, лекин бўйнини орқасига бурмас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Вакииъ ал-Фазл ибн Мусога ривоятида мухолиф келган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ بَعْضِ، أَصْحَابِ عِكْرِمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَلْحَظُ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Саъид ибн Абу Ҳинддан, у Икриманинг баъзи ашобларидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозда (кўз қири билан) қарар эдилар. Сўнг шунга ўхшашини зикр қилди. (У) деди: бу бобда Анас ва Оишадан (ҳам ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ، مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا بُنَىَّ إِيَّاكَ وَالاِلْتِفَاتَ فِي الصَّلاَةِ فَإِنَّ الاِلْتِفَاتَ فِي الصَّلاَةِ هَلَكَةٌ فَإِنْ كَانَ لاَ بُدَّ فَفِي التَّطَوُّعِ لاَ فِي الْفَرِيضَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳотим Муслим ибн Ҳотим ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ривоят қилди, отасидан, у Али ибн Зайддан, у Саъид ибнул-Мусайябдан (ривоят қилдики), у деди: Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу) айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй ўғилчам, намозда ўғирилиб қарашдан эҳтиёт бўл, чунки намозда ўғирилиб қараш ҳалокатдир. Агар (қараш) муқаррар бўлса, у нафл (намоз)да бўлсин, фарзда эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ الاِلْتِفَاتِ فِي الصَّلاَةِ قَالَ ‏ "‏ هُوَ اخْتِلاَسٌ يَخْتَلِسُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ صَلاَةِ الرَّجُلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Ашъас ибн Абуш-Шаъсодан, у отасидан, у Масруқдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан намозда ўғирилиб қараш ҳақида сўрадим. У: «У шайтоннинг кишининг намозидан ўғирлайдиган ўғирлиғидир,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُونُسَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، وَعَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالاَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أَتَى أَحَدُكُمُ الصَّلاَةَ وَالإِمَامُ عَلَى حَالٍ فَلْيَصْنَعْ كَمَا يَصْنَعُ الإِمَامُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا إِذَا جَاءَ الرَّجُلُ وَالإِمَامُ سَاجِدٌ فَلْيَسْجُدْ وَلاَ تُجْزِئُهُ تِلْكَ الرَّكْعَةُ إِذَا فَاتَهُ الرُّكُوعُ مَعَ الإِمَامِ وَاخْتَارَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَنْ يَسْجُدَ مَعَ الإِمَامِ وَذَكَرَ عَنْ بَعْضِهِمْ فَقَالَ لَعَلَّهُ لاَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ فِي تِلْكَ السَّجْدَةِ حَتَّى يُغْفَرَ لَهُ ‏.‏

Бизга Ҳишом ибн Юнус ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳорибий ривоят қилди, ал-Ҳажжож ибн Артоадан, у Абу Ишоқдан, у Ҳубайра ибн Яриймдан, у Алидан; ва Амр ибн Муррадан, у Ибн Абу Лайлодан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), улар иккаласи дедилар: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон бирингиз намозга келса-ю, имом (қайсидир) ҳолатда бўлса, имом қилаётганидек қилсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни шу йўл билан ривоят қилинганидан бошқа, ҳеч ким муснад қилганини билмаймиз. Илм аҳли ҳузурида амал шу (ҳадис) устидадир. Улар: «Агар киши келса-ю, имом сажда қилаётган бўлса, у сажда қилсин, лекин имом билан рукуъни қолдирган бўлса, у ракъат унга ҳисоб бўлмайди,» дейишди. Абдуллоҳ ибнул-Муборак имом билан сажда қилишни ихтиёр қилди ва баъзиларидан: «Балки у ўша саждада бошини, кечирилмагунча кўтармас,» деганини зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي خَرَجْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَحَدِيثُ أَنَسٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَنْتَظِرَ النَّاسُ الإِمَامَ وَهُمْ قِيَامٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ الإِمَامُ فِي الْمَسْجِدِ فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَإِنَّمَا يَقُومُونَ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон намозга иқомат айтилса, мени (намозга) чиққанимни кўрмагунингизча турманглар,» дедилар. (У) деди: бу бобда Анасдан (ҳам ривоят) бор, лекин Анаснинг ҳадиси маҳфуз эмас. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлидан бир қавм одамлар тик туриб имомни кутишларини макруҳ санашди. Баъзилари: «Агар имом масжидда бўлиб, намозга иқомат айтилса, улар фақат муаззин: «Намоз қоим бўлди, намоз қоим бўлди,» деганида туришади,» дейишди. Бу Ибнул-Муборакнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ مَعَهُ فَلَمَّا جَلَسْتُ بَدَأْتُ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ الصَّلاَةِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ دَعَوْتُ لِنَفْسِي فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ سَلْ تُعْطَهْ سَلْ تُعْطَهْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ آدَمَ مُخْتَصَرًا ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, Осимдан, у Зиррдан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Мен намоз ўқиётган эдим, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам), Абу Бакр ва Умар у билан бирга эдилар. Ўтирганимда Аллаҳга сано айтишдан бошладим, сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га саловот айтдим, сўнг ўзим учун дуо қилдим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сўра, берилади; сўра, берилади,» дедилар.» (У) деди: бу бобда Фазола ибн Убайддан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Аҳмад ибн Ҳанбал Яҳё ибн Одамдан қисқартирилган ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُؤَدِّبُ الْبَغْدَادِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَامِرُ بْنُ صَالِحٍ الزُّبَيْرِيُّ، هُوَ مِنْ وَلَدِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ فِي الدُّورِ وَأَنْ تُنَظَّفَ وَتُطَيَّبَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳотим ал-Муаддиб ал-Бағдодий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Омир ибн Солиҳ аз-Зубайрий — у Зубайрнинг фарзандларидан — ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) масжидларни маҳаллаларда бино қилишни ҳамда уларни тозалашни ва хушбўй қилишни буюрдилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَوَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ва Вакииъ, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан (ривоят қилдиларки), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрдилар — деб шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَوْلُهُ ‏ "‏ بِبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ فِي الدُّورِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْقَبَائِلَ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буюрдилар — деб шунга ўхшашини зикр қилди. Суфён деди: унинг «масжидларни маҳаллаларда бино қилишни» деган сўзи қабилаларни назарда тутади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَلِيٍّ الأَزْدِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اخْتَلَفَ أَصْحَابُ شُعْبَةَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى الثِّقَاتُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ صَلاَةَ النَّهَارِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى وَبِالنَّهَارِ أَرْبَعًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ صَلاَةَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى وَرَأَوْا صَلاَةَ التَّطَوُّعِ بِالنَّهَارِ أَرْبَعًا مِثْلَ الأَرْبَعِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَغَيْرِهَا مِنْ صَلاَةِ التَّطَوُّعِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Яъло ибн Атодан, у Алий ал-Аздийдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Кечаси ва кундузи (нафл) намози икки-икки ракатдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Шуъбанинг шогирдлари Ибн Умар ҳадисида ихтилоф қилдилар: баъзилари уни (Набийга) марфуъ қилиб келтирди, баъзилари уни мавқуф қилди. Абдуллоҳ ал-Умарийдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаши ривоят қилинган. Тўғриси эса Ибн Умардан ривоят қилинганидек, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кечаси намози икки-икки ракатдир,» деганларидир. Ишончли ровийлар Абдуллоҳ ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдилар, аммо унда кундуз намозини зикр қилмадилар. Убайдуллоҳ, Нофиъдан, у Ибн Умардан ривоят қилдики, у (Ибн Умар) кечаси икки-икки ракат, кундузи тўрт ракат намоз ўқир эди. Бу масалада илм аҳли ихтилоф қилган: баъзилари кечаси ва кундузи намози икки-икки ракатдир деб ҳисоблади. Бу Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса: кечаси намози икки-икки ракатдир, дедилар ва кундузги нафл намозини Зуҳрдан олдинги тўрт ракат ва бошқа нафл намозлар сингари тўрт ракат деб кўрдилар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا عَنْ صَلاَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ النَّهَارِ فَقَالَ إِنَّكُمْ لاَ تُطِيقُونَ ذَاكَ ‏.‏ فَقُلْنَا مَنْ أَطَاقَ ذَاكَ مِنَّا ‏.‏ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا كَهَيْئَتِهَا مِنْ هَا هُنَا عِنْدَ الْعَصْرِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَإِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا كَهَيْئَتِهَا مِنْ هَا هُنَا عِنْدَ الظُّهْرِ صَلَّى أَرْبَعًا وَصَلَّى أَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَقَبْلَ الْعَصْرِ أَرْبَعًا يَفْصِلُ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَالنَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан (ривоят қилди), у деди: «Биз Алидан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кундузги намозлари ҳақида сўрадик. У: «Сизлар бунга тоқат қила олмайсизлар,» деди. Биз: «Биздан ким бунга тоқат қилса-чи?» дедик. Шунда у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қуёш шу ерда (шарқда) Аср пайтида шу ерда (ғарбда) бўлганидек бўлганда, икки ракат ўқир эдилар; қуёш шу ерда (шарқда) Зуҳр пайтида шу ерда (ғарбда) бўлганидек бўлганда, тўрт ракат ўқир эдилар. Зуҳрдан олдин тўрт ракат ва ундан кейин икки ракат, Асрдан олдин эса тўрт ракат ўқир эдилар; ҳар икки ракат орасини (Аллоҳга) яқин фаришталарга, набийлар ва расулларга ҳамда мўминлар ва мусулмонлардан уларга эргашганларга салом бериш билан ажратар эдилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي تَطَوُّعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي النَّهَارِ هَذَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ كَانَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَإِنَّمَا ضَعَّفَهُ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ لأَنَّهُ لاَ يُرْوَى مِثْلُ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَعَاصِمُ بْنُ ضَمْرَةَ هُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ قَالَ سُفْيَانُ كُنَّا نَعْرِفُ فَضْلَ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَلَى حَدِيثِ الْحَارِثِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Ишоқ ибн Иброҳим деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг кундузги нафл намозлари ҳақида ривоят қилинган энг яхши нарса шу (ҳадис)дир. Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан ривоят қилинганки, у бу ҳадисни заиф санар эди. Бизнинг олдимизда — Аллоҳ аълам — уни заиф санаганининг сабаби шуки, бу каби (ҳадис) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фақат шу йўл билан, Осим ибн Замрадан, у Алидан ривоят қилинади. Осим ибн Замра эса баъзи илм аҳли наздида ишончлидир. Алий ибн ал-Мадиний деди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон деди: Суфён деди: «Биз Осим ибн Замра ҳадисининг ал-Ҳорис ҳадисидан афзаллигини билар эдик.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ أَشْعَثَ، وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُصَلِّي فِي لُحُفِ نِسَائِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис, Ашъасдан — у Ибн Абдулмаликдир — у Муҳаммад ибн Сийрийндан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан, у Оишадан (ривоят қилди), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларининг чойшабларида (ёпинчиқларида) намоз ўқимас эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу масалада рухсат (берилгани) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جِئْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي الْبَيْتِ وَالْبَابُ عَلَيْهِ مُغْلَقٌ فَمَشَى حَتَّى فَتَحَ لِي ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَكَانِهِ ‏.‏ وَوَصَفَتِ الْبَابَ فِي الْقِبْلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал, Бурд ибн Синондан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан (ривоят қилди), у деди: «Мен келдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уйда намоз ўқиётган эдилар, эшик эса берк эди. У юриб келиб, менга (эшикни) очдилар, сўнг жойларига қайтдилар.» У эшик қибла томонда эканини таърифлади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ عَبْدَ اللَّهِ عَنْ هَذَا الْحَرْفِ ‏(‏غَيرِ آسِنٍ‏)‏ أَوْ يَاسِنٍ قَالَ كُلَّ الْقُرْآنِ قَرَأْتَ غَيْرَ هَذَا الْحَرْفِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ قَوْمًا يَقْرَءُونَهُ يَنْثُرُونَهُ نَثْرَ الدَّقَلِ لاَ يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ إِنِّي لأَعْرِفُ السُّوَرَ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَهُنَّ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرْنَا عَلْقَمَةَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ عِشْرُونَ سُورَةً مِنَ الْمُفَصَّلِ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَ كُلِّ سُورَتَيْنِ فِي رَكْعَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, ал-Аъмашдан хабар берди, у деди: мен Абу Воилни эшитдим, у деди: бир киши Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан ушбу ҳарф (сўз) — «ғайри осин» ёки «ёсин» — ҳақида сўради. У: «Сен Қуръоннинг ҳаммасини шу ҳарфдан бошқа ўқияпсанми?» деди. (Ҳалиги киши): «Ҳа,» деди. У деди: «Баъзи қавмлар уни ўқийдилар — уни хурмонинг тўкилишидек тўкиб ўқийдилар, (ўқиганлари) томоқларидан ўтиб кетмайди (қалбларига етмайди). Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (бир ракатда) жамлаб ўқийдиган ўхшаш сураларни яхши биламан.» (Рови) деди: «Биз Алқамага буюрдик, у (Абдуллоҳдан) сўради. У: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳар бир ракатда икки сурадан жамлаб ўқийдиган Муфассалдан йигирма сура, деди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، سَمِعَ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا تَوَضَّأَ الرَّجُلُ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ لاَ يُخْرِجُهُ أَوْ قَالَ لاَ يَنْهَزُهُ إِلاَّ إِيَّاهَا لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً أَوْ حَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, ал-Аъмашдан хабар берди, у Заквонни эшитди, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Бир киши таҳорат олиб, таҳоратини чиройли қилса, сўнг намозга чиқса — уни фақат намоздан ўзга нарса чиқармаган бўлса — ҳар қадам ташлаганида Аллоҳ уни шу билан бир даража кўтаради ёки шу билан ундан бир гуноҳни туширади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ الْبَصْرِيُّ، ثِقَةٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ بَنِي عَبْدِ الأَشْهَلِ الْمَغْرِبَ فَقَامَ نَاسٌ يَتَنَفَّلُونَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الصَّلاَةِ فِي الْبُيُوتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي بَيْتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الْمَغْرِبَ فَمَا زَالَ يُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ حَتَّى صَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ ‏.‏ فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دِلاَلَةٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Абулвазир ал-Басрий — ишончли (рови) — ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Мусо, Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужрадан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилди), у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Абдулашҳал масжидида Мағриб намозини ўқидилар, сўнг одамлар нафл намоз ўқишга турдилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу (нафл) намозни уйларингизда ўқишни лозим тутинглар,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу Каъб ибн Ужра ҳадисидан ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат шу йўл билан биламиз. Тўғриси эса Ибн Умардан ривоят қилингани бўлиб, у деди: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мағрибдан кейинги икки ракатни ўз уйида ўқир эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Ҳузайфадан ривоят қилинганки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мағриб намозини ўқидилар, сўнг охирги Ишо намозини ўқигунча масжидда намоз ўқийвердилар. Бу ҳадисда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мағрибдан кейинги икки ракатни масжидда ўқиганларига далолат бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَغَرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ خَلِيفَةَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ، أَنَّهُ أَسْلَمَ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَغْتَسِلَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلرَّجُلِ إِذَا أَسْلَمَ أَنْ يَغْتَسِلَ وَيَغْسِلَ ثِيَابَهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, ал-Ағарр ибн ас-Саббоҳдан, у Халифа ибн Ҳусайндан, у Қайс ибн Осимдан (ривоят қилдики), у Исломни қабул қилди, шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга сув ва сидр (билан) ғусл қилишни буюрдилар. (Рови) деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадис бўлиб, уни фақат шу йўл билан биламиз. Илм аҳли наздида амал шунга (биноан) бўлиб, улар киши Исломни қабул қилганида ғусл қилишини ва кийимларини ювишини мустаҳаб санайдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ بَشِيرِ بْنِ سَلْمَانَ، حَدَّثَنَا خَلاَّدٌ الصَّفَّارُ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ سَتْرُ مَا بَيْنَ أَعْيُنِ الْجِنِّ وَعَوْرَاتِ بَنِي آدَمَ إِذَا دَخَلَ أَحَدُهُمُ الْخَلاَءَ أَنْ يَقُولَ بِسْمِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَشْيَاءُ فِي هَذَا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳакам ибн Башир ибн Салмон ривоят қилди, у деди: бизга Халлод ас-Саффор, ал-Ҳакам ибн Абдуллоҳ ан-Насрийдан, у Абу Ишоқдан, у Абу Жуҳайфадан, у Алий ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Жинларнинг кўзлари билан одам болаларининг авратлари орасидаги тўсиқ — бирингиз ҳожатхонага кирганида «Бисмиллаҳ» дейишидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат шу йўл билан биламиз, унинг исноди унчалик кучли эмас. Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу борадаги (бошқа) нарсалар ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَحْمَدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ قَالَ صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ خُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرٌّ مِنَ السُّجُودِ مُحَجَّلُونَ مِنَ الْوُضُوءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ ‏.‏

Бизга Абулвалид Аҳмад ибн Баккор ад-Димашқий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, у деди: Сафвон ибн Амр деди: менга Язид ибн Хумайр хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Бусрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Менинг умматим Қиёмат кунида саждадан (пешоналари) нурли, таҳоратдан (аъзолари) ялтироқ ҳолда (келади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абдуллоҳ ибн Буср ҳадисидан шу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُحِبُّ التَّيَمُّنَ فِي طُهُورِهِ إِذَا تَطَهَّرَ وَفِي تَرَجُّلِهِ إِذَا تَرَجَّلَ وَفِي انْتِعَالِهِ إِذَا انْتَعَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ سُلَيْمُ بْنُ أَسْوَدَ الْمُحَارِبِيُّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас, Ашъас ибн Абуш-Шаъсодан, у отасидан, у Масруқдан, у Оишадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат қилганларида таҳоратларида, соч тараганларида тарашларида ва оёқ кийим кийганларида кийишларида ўнг томондан бошлашни яхши кўрар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абуш-Шаъсонинг исми Сулайм ибн Асвад ал-Муҳорибийдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى، عَنِ ابْنِ جَبْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يُجْزِئُ فِي الْوُضُوءِ رِطْلاَنِ مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ بِالْمَكُّوكِ وَيَغْتَسِلُ بِخَمْسَةِ مَكَاكِيَّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ بِالْمُدِّ وَيَغْتَسِلُ بِالصَّاعِ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Шарийкдан, у Абдуллоҳ ибн Ийсодан, у Ибн Жабрдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Таҳоратга икки ритл сув кифоя қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадис бўлиб, уни шу лафзда фақат Шарийк ҳадисидан биламиз. Шуъба, Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Жабрдан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) маккук (идиш) билан таҳорат қилар ва беш маккук билан ғусл қилар эдилар. Суфён ас-Саврийдан, у Абдуллоҳ ибн Ийсодан, у Абдуллоҳ ибн Жабрдан, у Анасдан ривоят қилинганки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир мудд билан таҳорат қилар ва бир сў билан ғусл қилар эдилар. Бу Шарийк ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رضى الله عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي بَوْلِ الْغُلاَمِ الرَّضِيعِ ‏ "‏ يُنْضَحُ بَوْلُ الْغُلاَمِ وَيُغْسَلُ بَوْلُ الْجَارِيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَهَذَا مَا لَمْ يَطْعَمَا فَإِذَا طَعِمَا غُسِلاَ جَمِيعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ رَفَعَ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ وَأَوْقَفَهُ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муоз ибн Ҳишом ривоят қилди, у деди: менга отам, Қатодадан, у Абу Ҳарб ибн Абул-Асваддан, у отасидан, у Алий ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эмадиган (она сути эмаётган) ўғил боланинг сийдиги ҳақида: «Ўғил боланинг сийдигига (сув) сепилади, қиз боланинг сийдиги (эса) ювилади,» дедилар. Қатода деди: бу (ҳукм) улар таом емагунига қадардир; таом еганларидан кейин эса иккаласи (сийдиги) ҳам ювилади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир. Ҳишом ад-Дастувоий бу ҳадисни Қатодадан марфуъ қилиб келтирди, Саид ибн Абу Аруба эса уни Қатодадан мавқуф қилди ва марфуъ қилмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ رَأَيْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ فَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ أَقَبْلَ الْمَائِدَةِ أَمْ بَعْدَ الْمَائِدَةِ قَالَ مَا أَسْلَمْتُ إِلاَّ بَعْدَ الْمَائِدَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Зиёд, Муқотил ибн Ҳайёндан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан (ривоят қилди), у деди: «Мен Жарир ибн Абдуллоҳни таҳорат қилиб, маҳсилари устига маш тортаётганини кўрдим.» У деди: «Мен унга бу ҳақда (сўз) айтдим, шунда у: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) таҳорат қилиб, маҳслари устига масх тортганларини кўрдим, деди. Мен унга: (Бу) Моида (сураси) (нозил бўлиши)дан олдинми ёки Моидадан кейинми? дедим. У: Мен фақат Моидадан кейин Исломни қабул қилдим, деди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ النَّحْوِيُّ، عَنْ خَالِدِ بْنِ زِيَادٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Нуайм ибн Майсара ан-Наҳвий ривоят қилди, Холид ибн Зиёддан, шу каби (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз унинг бундай (шаклини) фақат Муқотил ибн Ҳайённинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан (қилган) ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ عَمَّارٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ لِلْجُنُبِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْكُلَ أَوْ يَشْرَبَ أَوْ يَنَامَ أَنْ يَتَوَضَّأَ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Қабиса ривоят қилди, Ҳаммод ибн Саламадан, у Ато ал-Хуросонийдан, у Яҳё ибн Яъмардан, у Аммордан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) жунубга, агар у таом емоқчи ёки ичмоқчи ёки ухламоқчи бўлса, намоздаги таҳоратидай таҳорат олишига рухсат бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا غَالِبٌ أَبُو بِشْرٍ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ عَائِذٍ الطَّائِيِّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ مِنْ أُمَرَاءَ يَكُونُونَ مِنْ بَعْدِي فَمَنْ غَشِيَ أَبْوَابَهُمْ فَصَدَّقَهُمْ فِي كَذِبِهِمْ وَأَعَانَهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ فَلَيْسَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْهُ وَلاَ يَرِدُ عَلَىَّ الْحَوْضَ وَمَنْ غَشِيَ أَبْوَابَهُمْ أَوْ لَمْ يَغْشَ فَلَمْ يُصَدِّقْهُمْ فِي كَذِبِهِمْ وَلَمْ يُعِنْهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ فَهُوَ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ وَسَيَرِدُ عَلَىَّ الْحَوْضَ يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ الصَّلاَةُ بُرْهَانٌ وَالصَّوْمُ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ ‏.‏ يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ إِنَّهُ لاَ يَرْبُو لَحْمٌ نَبَتَ مِنْ سُحْتٍ إِلاَّ كَانَتِ النَّارُ أَوْلَى بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى ‏.‏ وَأَيُّوبُ بْنُ عَائِذٍ الطَّائِيُّ يُضَعَّفُ وَيُقَالُ كَانَ يَرَى رَأْىَ الإِرْجَاءِ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى وَاسْتَغْرَبَهُ جِدًّا ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ал-Қатавоний ал-Куфий ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, бизга Ғолиб Абу Бишр ривоят қилди, Айюб ибн Оиз ат-Тоийдан, у Қайс ибн Муслимдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан, у Каъб ибн Ужрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй Каъб ибн Ужра, мен сени мендан кейин келадиган амирлардан Аллаҳга паноҳ бериб қўяман. Ким уларнинг эшикларига кириб, уларнинг ёлғонларини тасдиқласа ва зулмларида уларга ёрдам берса, у мендан эмас ва мен ҳам ундан эмасман, у Ҳавзнинг олдида менга келмайди. Ким эса уларнинг эшикларига кирса ёки кирмаса, лекин уларнинг ёлғонларини тасдиқламаса ва зулмларида уларга ёрдам бермаса, у мендан ва мен унданман, у Ҳавзнинг олдида менга келади. Эй Каъб ибн Ужра, намоз бурҳондир, рўза мустаҳкам қалқондир, садақа эса сув оловни ўчиргани каби гуноҳни ўчиради. Эй Каъб ибн Ужра, ҳаром (мол)дан ўсган гўшт (ўсмайди, ўсса ҳам) фақат олов унга лойиқроқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл (санад) жиҳатдан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Убайдуллоҳ ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз. Айюб ибн Оиз ат-Тоий заиф (деб ҳисобланади) ва у иржо ақидасини тутарди дейилади. Мен Муҳаммаддан (ал-Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни фақат Убайдуллоҳ ибн Мусонинг ҳадисидан билади ва уни жуда ғариб (деб) топди.

وَقَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى، عَنْ غَالِبٍ، بِهَذَا ‏.‏

Муҳаммад (ал-Бухорий) деди: бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Мусодан, у Ғолибдан, шу (ҳадисни) (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَخْبَرَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ ‏ "‏ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ وَصَلُّوا خَمْسَكُمْ وَصُومُوا شَهْرَكُمْ وَأَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ وَأَطِيعُوا ذَا أَمْرِكُمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لأَبِي أُمَامَةَ مُنْذُ كَمْ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ سَمِعْتُهُ وَأَنَا ابْنُ ثَلاَثِينَ سَنَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Киндий ал-Куфий ривоят қилди, бизга Зайд ибн ал-Ҳубоб ривоят қилди, бизга Муовия ибн Солиҳ хабар берди, менга Сулайм ибн Омир ривоят қилди, у деди: мен Абу Умомани: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Видў ҳажида хутба қилаётганларини эшитдим, улар: «Роббингиз Аллаҳдан қўрқинглар, беш (вақт намоз)ингизни ўқинглар, ойингизда рўза тутинглар, молларингизнинг закотини адолар ва ишингиз эгасига (амирингизга) итоат қилинглар, Роббингизнинг жаннатига кирасизлар,» дедилар, деяётганини эшитдим. У деди: мен Абу Умомага: «Бу ҳадисни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитганингга неча (йил) бўлди?» дедим. У: «Мен уни ўттиз ёшимда эшитганман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.