Зуҳд китоби

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَسُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ صَالِحٌ حَدَّثَنَا وَقَالَ، سُوَيْدٌ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ الصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ فَرَفَعُوهُ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ва Сувайд ибн Наср ривоят қилди — Солиҳ: «Бизга ривоят қилди,» деди, Сувайд эса: «Бизга хабар берди,» деди — Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, у Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинддан, у отасидан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Икки неъмат борки, одамларнинг кўпчилиги уларда алданади: соғлиқ ва бўш вақт,» дедилар. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинд ривоят қилди, у отасидан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). (У) деди: Бу бобда Анас ибн Моликдан (ҳам ривоят) бор. Ва (у): «Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир,» деди. Буни Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинддан бир нечтаси ривоят қилиб марфуъ қилишган, баъзилари эса Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинддан уни мавқуф қилишган.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي طَارِقٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَأْخُذُ عَنِّي هَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ فَيَعْمَلُ بِهِنَّ أَوْ يُعَلِّمُ مَنْ يَعْمَلُ بِهِنَّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَخَذَ بِيَدِي فَعَدَّ خَمْسًا وَقَالَ ‏"‏ اتَّقِ الْمَحَارِمَ تَكُنْ أَعْبَدَ النَّاسِ وَارْضَ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ لَكَ تَكُنْ أَغْنَى النَّاسِ وَأَحْسِنْ إِلَى جَارِكَ تَكُنْ مُؤْمِنًا وَأَحِبَّ لِلنَّاسِ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ تَكُنْ مُسْلِمًا وَلاَ تُكْثِرِ الضَّحِكَ فَإِنَّ كَثْرَةَ الضَّحِكِ تُمِيتُ الْقَلْبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ ‏.‏ وَالْحَسَنُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ شَيْئًا هَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَيُّوبَ وَيُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ قَالُوا لَمْ يَسْمَعِ الْحَسَنُ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ النَّاجِيُّ عَنِ الْحَسَنِ هَذَا الْحَدِيثَ قَوْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Бишр ибн Ҳилол ас-Саввоф ал-Басрий ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у Абу Ториқдан, у ал-Ҳасандан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким мендан бу калималарни олиб, улар билан амал қилади ёки улар билан амал қиладиганга ўргатади?» дедилар. Абу Ҳурайра деди: Мен: «Мен (оламан), эй Расулуллаҳ,» дедим. Шунда улар қўлимдан ушлаб, бештани санаб: «Ҳаром (ишлар)дан сақлан, одамларнинг энг обиди бўласан; Аллаҳ сенга тақсим қилган нарсага рози бўл, одамларнинг энг бойи бўласан; қўшнингга яхшилик қил, мўмин бўласан; ўзингга ёқтирган нарсани одамларга ҳам ёқтир, мусулмон бўласан; кўп кулма, чунки кулгининг кўплиги қалбни ўлдиради,» дедилар. Абу Исо деди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Жаъфар ибн Сулаймоннинг ҳадиси орқалигина биламиз. ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан ҳеч нарса эшитмаган, Айюбдан, Юнус ибн Убайддан ва Али ибн Зайддан ана шундай ривоят қилинган — улар: «ал-Ҳасан Абу Ҳурайрадан эшитмаган,» дейишган. Абу Убайда ан-Ножий бу ҳадисни ал-Ҳасандан унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилган ва унда Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، عَنْ مُحَرَّرِ بْنِ هَارُونَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ بَادِرُوا بِالأَعْمَالِ سَبْعًا هَلْ تَنْظُرُونَ إِلاَّ فَقْرًا مُنْسِيًا أَوْ غِنًى مُطْغِيًا أَوْ مَرَضًا مُفْسِدًا أَوْ هَرَمًا مُفَنِّدًا أَوْ مَوْتًا مُجْهِزًا أَوِ الدَّجَّالَ فَشَرُّ غَائِبٍ يُنْتَظَرُ أَوِ السَّاعَةَ فَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَرَّرِ بْنِ هَارُونَ وَقَدْ رَوَى بِشْرُ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ مُحَرَّرِ بْنِ هَارُونَ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَعْمَرٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَمَّنْ سَمِعَ سَعِيدًا الْمَقْبُرِيَّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَالَ تَنْتَظِرُونَ ‏.‏

Бизга Абу Мусъаб ал-Маданий ривоят қилди, у Муҳаррир ибн Ҳорундан, у Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Етти (нарса)дан олдин (яхши) амалларга шошилинглар! Сизлар унутувчи фақирликни, ёки туғён келтирувчи бойликни, ёки бузувчи касалликни, ёки ақлни кетказувчи қарияликни, ёки тезда олиб кетувчи ўлимни, ёки Дажжолни — у кутилаётган яширин ёмонликларнинг энг ёмонидир — ёхуд Қиёматни кутяпсизми? Қиёмат эса энг даҳшатли ва энг аччиқдир,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни ал-Аъражнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси сифатида фақат Муҳаррир ибн Ҳоруннинг ҳадиси орқалигина биламиз. Бишр ибн Умар ва бошқалар бу (ҳадисни) Муҳаррир ибн Ҳорундан ривоят қилишган. Маъмар бу ҳадисни Саид ал-Мақбурийдан эшитган бировдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган ва: «Кутяпсизми,» деган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَكْثِرُوا ذِكْرَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمَوْتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Лаззатларни узувчини кўп эсланглар,» дедилар, яъни ўлимни. (У) деди: Бу бобда Абу Саиддан (ҳам ривоят) бор. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَحِيرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ هَانِئًا، مَوْلَى عُثْمَانَ قَالَ كَانَ عُثْمَانُ إِذَا وَقَفَ عَلَى قَبْرٍ بَكَى حَتَّى يَبُلَّ لِحْيَتَهُ فَقِيلَ لَهُ تُذْكَرُ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَلاَ تَبْكِي وَتَبْكِي مِنْ هَذَا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْقَبْرَ أَوَّلُ مَنَازِلِ الآخِرَةِ فَإِنْ نَجَا مِنْهُ فَمَا بَعْدَهُ أَيْسَرُ مِنْهُ وَإِنْ لَمْ يَنْجُ مِنْهُ فَمَا بَعْدَهُ أَشَدُّ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا رَأَيْتُ مَنْظَرًا قَطُّ إِلاَّ وَالْقَبْرُ أَفْظَعُ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ يُوسُفَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Маъин ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Юсуф ривоят қилди, менга Абдуллоҳ ибн Баҳир ривоят қилдики, у Усмоннинг озод қилган қули Ҳонийдан эшитди, у деди: Усмон бирор қабр устида тўхтаганда, соқолини ҳўл қилгунча йиғларди. Унга: «Жаннат ва дўзах эслатилганда йиғламайсан-у, бундан (қабрдан эса) йиғлайсанми?» дейилди. У: «Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): „Албатта қабр охират манзилларининг биринчисидир, агар киши ундан нажот топса, ундан кейингилари ундан осонроқдир; агар ундан нажот топмаса, ундан кейингилари ундан қаттиқроқдир,“ дедилар,» деди. (У) деди: Ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен ҳеч қачон қабрдан кўра даҳшатлироқ бир манзарани кўрмадим,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳишом ибн Юсуфнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يُحَدِّثُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, у Қатодадан (ривоят қилдики), у деди: Анаснинг Убода ибн ас-Сомитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб сўзлаганини эшитдим, (Набий): «Ким Аллаҳга учрашишни яхши кўрса, Аллаҳ ҳам унга учрашишни яхши кўради; ким Аллаҳга учрашишни ёқтирмаса, Аллаҳ ҳам унга учрашишни ёқтирмайди,» дедилар. (У) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Оиша, Анас ва Абу Мусодан (ҳам ривоят) бор. (У): «Убода ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир,» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطُّفَاوِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ‏)‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا صَفِيَّةُ بِنْتَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنِّي لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا سَلُونِي مِنْ مَالِي مَا شِئْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ نَحْوَ هَذَا وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Бизга Абул-Ашъас Аҳмад ибн ал-Миқдом ал-Ижлий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ат-Туфовий ривоят қилди, бизга Ҳишом ибн Урва ривоят қилди, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: «Ваа анзир ашийратака-л-ақрабийн (Энг яқин қариндошларингни огоҳлантир)» деган бу оят нозил бўлганда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Сафийя бинт Абдулмутталиб! Эй Фотима бинт Муҳаммад! Эй Бану Абдулмутталиб! Мен сиз учун Аллаҳ ҳузурида ҳеч нарсага эга эмасман. Мендан молимдан хоҳлаганингизни сўранг,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Мусо ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. (У) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзилар Ҳишом ибн Урвадан шунга ўхшаш ривоят қилганлар, баъзилар эса Ҳишомдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал қилиб, унда Оишадан деб зикр қилмай ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَلِجُ النَّارَ رَجُلٌ بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ حَتَّى يَعُودَ اللَّبَنُ فِي الضَّرْعِ وَلاَ يَجْتَمِعُ غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخَانُ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَيْحَانَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ал-Масъудийдан, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмондан, у Исо ибн Талҳадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳнинг қўрқувидан йиғлаган киши, сут елинга қайтмагунча дўзахга кирмайди. Аллаҳ йўлидаги чанг билан жаҳаннам тутуни ҳеч қачон жам бўлмайди,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Райҳона ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. (У) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн Абдурраҳмон — Толҳа хонадонининг мавлоси бўлиб, у мадиналик, ишончли (киши)дир. Ундан Шуъба ва Суфён ас-Саврий ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُهَاجِرِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ مُوَرِّقٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنِّي أَرَى مَا لاَ تَرَوْنَ وَأَسْمَعُ مَا لاَ تَسْمَعُونَ أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ مَا فِيهَا مَوْضِعُ أَرْبَعِ أَصَابِعَ إِلاَّ وَمَلَكٌ وَاضِعٌ جَبْهَتَهُ سَاجِدًا لِلَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا وَمَا تَلَذَّذْتُمْ بِالنِّسَاءِ عَلَى الْفُرُشِ وَلَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَجْأَرُونَ إِلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَيُرْوَى مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ قَالَ لَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ شَجَرَةً تُعْضَدُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, бизга Исроил ривоят қилди, у Иброҳим ибн ал-Муҳожирдан, у Мужоҳиддан, у Муварриқдан, у Абу Зардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта мен сиз кўрмаганни кўраман ва сиз эшитмаганни эшитаман. Осмон ғичирлади ва ғичирлашга унинг ҳаққи бор: унда тўрт бармоқ қўйиладиган жой йўқки, у ерда бирор фаришта Аллаҳга сажда қилиб пешонасини қўйган бўлмасин. Агар мен билганимни билсангиз эди, оз кулар ва кўп йиғлар эдингиз, тўшакларда аёллардан лаззатланмас, балки Аллаҳга зорланиб (очиқ) жойларга чиқиб кетар эдингиз,» дедилар. «Мен кесиладиган бир дарахт бўлишни истар эдим,» (деб қўшди Абу Зар). Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Оиша, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. (У) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бундан бошқа йўл билан ҳам Абу Зар: «Мен кесиладиган бир дарахт бўлишни истар эдим,» дегани ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Али ал-Фаллос ривоят қилди, бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар мен билганимни билсангиз эди, оз кулар ва кўп йиғлар эдингиз,» дедилар. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ لاَ يَرَى بِهَا بَأْسًا يَهْوِي بِهَا سَبْعِينَ خَرِيفًا فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан (ривоят қилди), менга Муҳаммад ибн Иброҳим ривоят қилди, у Исо ибн Талҳадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта киши ҳеч қандай зарари йўқ деб ҳисоблаган бир сўзни айтиб, у (сўз) туфайли дўзахда етмиш куз (чуқурликка) қулади,» дедилар. (У) деди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ وَيْلٌ لِلَّذِي يُحَدِّثُ بِالْحَدِيثِ لِيُضْحِكَ بِهِ الْقَوْمَ فَيَكْذِبُ وَيْلٌ لَهُ وَيْلٌ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга Баҳз ибн Ҳаким ривоят қилди, менга отам ривоят қилди, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қавмни кулдириш учун (бирор) сўзни сўзлаб, ёлғон айтадиган кишига вой бўлсин! Унга вой бўлсин! Унга вой бўлсин!» деганларини эшитдим. (Термизий) деди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. (У) деди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَاَ عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ تُوُفِّيَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ يَعْنِي رَجُلٌ أَبْشِرْ بِالْجَنَّةِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَوَلاَ تَدْرِي فَلَعَلَّهُ تَكَلَّمَ فِيمَا لاَ يَعْنِيهِ أَوْ بَخِلَ بِمَا لاَ يَنْقُصُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Сулаймон ибн Абдулжаббор ал-Бағдодий ривоят қилди, бизга Умар ибн Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Унинг (Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг) саҳобаларидан бир киши вафот этди, шунда бир киши (унга): «Жаннат билан суюнчла,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Билмайсанми? Балки у ўзига алоқаси бўлмаган нарса ҳақида сўзлагандир ёки ўзига зиён бермайдиган нарсада бахиллик қилгандир,» дедилар. (У) деди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو مُسْهِرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَمَاعَةَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قُرَّةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مِنْ حُسْنِ إِسْلاَمِ الْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لاَ يَعْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Наср ан-Найсобурий ва бошқа бир нечалар ривоят қилдилар, улар дедилар: Бизга Абу Мушир ривоят қилди, у Исмоил ибн Абдуллоҳ ибн Самаъадан, у ал-Авзоийдан, у Қуррадан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кишининг Исломи гўзаллигидан(бири) ўзига алоқаси бўлмаган нарсани тарк этишидир,» дедилар. (У) деди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деган) ривоятда фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ مِنْ حُسْنِ إِسْلاَمِ الْمَرْءِ تَرْكَهُ مَا لاَ يَعْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكٍ مُرْسَلاً وَهَذَا عِنْدَنَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَعَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Али ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта кишининг Исломи гўзаллигидан(бири) ўзига алоқаси бўлмаган нарсани тарк этишидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: аз-Зуҳрийнинг ашобларидан бир нечалар аз-Зуҳрийдан, у Али ибн Ҳусайндан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Моликнинг ҳадисига ўхшаш мурсал қилиб шундай ривоят қилганлар. Бу бизнинг назаримизда Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (деган) ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир. Али ибн Ҳусайн эса Али ибн Абу Толибга етишмаган (кўрмаган).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ سَمِعْتُ بِلاَلَ بْنَ الْحَارِثِ الْمُزَنِيَّ، صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ مَا يَظُنُّ أَنْ تَبْلُغَ مَا بَلَغَتْ فَيَكْتُبُ اللَّهُ لَهُ بِهَا رِضْوَانَهُ إِلَى يَوْمِ يَلْقَاهُ وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ مَا يَظُنُّ أَنْ تَبْلُغَ مَا بَلَغَتْ فَيَكْتُبُ اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا سَخَطَهُ إِلَى يَوْمِ يَلْقَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو نَحْوَ هَذَا قَالُوا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ بِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ ‏.‏ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مَالِكٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِيهِ عَنْ بِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ جَدِّهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан (ривоят қилди), менга отам ривоят қилди, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаси Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деганларини эшитдим: «Албатта бирингиз Аллаҳнинг розилигига (сабаб бўладиган) бир сўзни айтади, у (сўз) қанча (мавқега) етишини гумон ҳам қилмайди, Аллаҳ эса унга бунинг сабабли Ўзининг розилигини Унга учраган кунигача (қиёматга қадар) ёзиб қўяди. Ва албатта бирингиз Аллаҳнинг ғазабига (сабаб бўладиган) бир сўзни айтади, у (сўз) қанча (даражага) етишини гумон ҳам қилмайди, Аллаҳ эса унга бунинг сабабли Ўзининг ғазабини Унга учраган кунигача ёзиб қўяди,» дедилар. (Термизий) деди: Бу бобда Умм Ҳабибадан ҳам (ривоят) бор. (У) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бир нечалар Муҳаммад ибн Амрдан шунга ўхшаш шундай ривоят қилиб, улар: Муҳаммад ибн Амрдан, у отасидан, у бобосидан, у Билол ибн ал-Ҳорисдан, дедилар. Бу ҳадисни Молик Муҳаммад ибн Амрдан, у отасидан, у Билол ибн ал-Ҳорисдан ривоят қилиб, унда бобосидан деб зикр қилмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَى كَافِرًا مِنْهَا شَرْبَةَ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулҳамид ибн Сулаймон ривоят қилди, у Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар дунё Аллаҳ ҳузурида чивиннинг қанотичалик (қийматга) тенг келганида, кофирга ундан бир қултум сув ҳам ичирмас эди,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ الرَّكْبِ الَّذِينَ وَقَفُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّخْلَةِ الْمَيِّتَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَرَوْنَ هَذِهِ هَانَتْ عَلَى أَهْلِهَا حِينَ أَلْقَوْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا مِنْ هَوَانِهَا أَلْقَوْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَالدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ عَلَى أَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُسْتَوْرِدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у Мужолитдан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у ал-Муставрид ибн Шаддоддан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга ўлиб қолган бир улоқ олдида тўхтаган суворийлар орасида эдим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эгалари уни ташлаб юборганларида, бу (улоқ) уларга арзимасдек бўлганини кўряпсизми?» дедилар. Улар: «Унинг арзимаслигидан уни ташлаб юборганлар, эй Расулуллаҳ,» дедилар. У: «Дунё Аллаҳ ҳузурида бу (улоқ) ўз эгалари ҳузурида бўлганидан ҳам арзимасроқдир,» дедилар. Бу бобда Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Муставриднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُكْتِبُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ قُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ ضَمْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ أَلاَ إِنَّ الدُّنْيَا مَلْعُونَةٌ مَلْعُونٌ مَا فِيهَا إِلاَّ ذِكْرَ اللَّهِ وَمَا وَالاَهُ وَعَالِمًا أَوْ مُتَعَلِّمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳотим ал-Муктиб ривоят қилди, бизга Али ибн Собит ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Собит ибн Савбон ривоят қилди, у деди: Ато ибн Қуррани шундай деганини эшитдим: Абдуллоҳ ибн Дамрани шундай деганини эшитдим: Абу Ҳурайрани шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деганларини эшитдим: «Диққат! Албатта дунё лаънатлангандир, ундаги нарсалар ҳам лаънатлангандир, фақат Аллаҳни зикр қилиш ва Унга яқинлаштирадиган нарсалар, ҳамда олим ёки илм ўрганувчидан бошқа,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُسْتَوْرِدًا، أَخَا بَنِي فِهْرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلاَّ مِثْلُ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ إِصْبَعَهُ فِي الْيَمِّ فَلْيَنْظُرْ بِمَاذَا يَرْجِعُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَوَالِدُ قَيْسٍ أَبُو حَازِمٍ اسْمُهُ عَبْدُ بْنُ عَوْفٍ وَهُوَ مِنَ الصَّحَابَةِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Абу Холид ривоят қилди, бизга Қайс ибн Абу Ҳозим ривоят қилди, у деди: Бану Фиҳрнинг оғаси Муставридни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Дунё охират олдида бирингиз бармоғини денгизга ботириб (олганидек) бўлиб, у (бармоғи билан) нима қайтиб келишига қараб кўрсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Исмоил ибн Абу Холиднинг куняси Абу Абдуллоҳ, Қайснинг отаси Абу Ҳозимнинг исми эса Абд ибн Авф бўлиб, у саҳобалардандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Дунё мўминнинг зиндони ва кофирнинг жаннатидир,» дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عُبَادَةُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ خَبَّابٍ، عَنْ سَعِيدٍ الطَّائِيِّ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو كَبْشَةَ الأَنْمَارِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ أُقْسِمُ عَلَيْهِنَّ وَأُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا فَاحْفَظُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا نَقَصَ مَالُ عَبْدٍ مِنْ صَدَقَةٍ وَلاَ ظُلِمَ عَبْدٌ مَظْلِمَةً فَصَبَرَ عَلَيْهَا إِلاَّ زَادَهُ اللَّهُ عِزًّا وَلاَ فَتَحَ عَبْدٌ بَابَ مَسْأَلَةٍ إِلاَّ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ بَابَ فَقْرٍ أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا وَأُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا فَاحْفَظُوهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الدُّنْيَا لأَرْبَعَةِ نَفَرٍ عَبْدٍ رَزَقَهُ اللَّهُ مَالاً وَعِلْمًا فَهُوَ يَتَّقِي فِيهِ رَبَّهُ وَيَصِلُ فِيهِ رَحِمَهُ وَيَعْلَمُ لِلَّهِ فِيهِ حَقًّا فَهَذَا بِأَفْضَلِ الْمَنَازِلِ وَعَبْدٍ رَزَقَهُ اللَّهُ عِلْمًا وَلَمْ يَرْزُقْهُ مَالاً فَهُوَ صَادِقُ النِّيَّةِ يَقُولُ لَوْ أَنَّ لِي مَالاً لَعَمِلْتُ بِعَمَلِ فُلاَنٍ فَهُوَ بِنِيَّتِهِ فَأَجْرُهُمَا سَوَاءٌ وَعَبْدٍ رَزَقَهُ اللَّهُ مَالاً وَلَمْ يَرْزُقْهُ عِلْمًا فَهُوَ يَخْبِطُ فِي مَالِهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ لاَ يَتَّقِي فِيهِ رَبَّهُ وَلاَ يَصِلُ فِيهِ رَحِمَهُ وَلاَ يَعْلَمُ لِلَّهِ فِيهِ حَقًّا فَهَذَا بِأَخْبَثِ الْمَنَازِلِ وَعَبْدٍ لَمْ يَرْزُقْهُ اللَّهُ مَالاً وَلاَ عِلْمًا فَهُوَ يَقُولُ لَوْ أَنَّ لِي مَالاً لَعَمِلْتُ فِيهِ بِعَمَلِ فُلاَنٍ فَهُوَ بِنِيَّتِهِ فَوِزْرُهُمَا سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Абу Нуайм ривоят қилди, бизга Убада ибн Муслим ривоят қилди, бизга Юнус ибн Хаббоб ривоят қилди, у Саид ат-Тоий Абул-Бахтарийдан (ривоят қилдики), у деди: Менга Абу Кабша ал-Анморий ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деганларини эшитди: «Учта (нарса) борки, мен уларга қасам ичаман, яна сизларга бир ҳадис айтаман, уни ёдлаб олинг,» дедилар. У: «Банданинг моли садақадан камаймайди, банда бирор зулмга учраб унга сабр қилса, Аллаҳ унинг иззатини ортдиради, банда тиланчилик эшигини очса, Аллаҳ унга фақирлик эшигини очади,» — ёки шунга ўхшаш сўзни (айтдилар). «Яна сизларга бир ҳадис айтаман, уни ёдлаб олинг,» дедилар. У: «Дунё фақат тўрт киши учундир: Аллаҳ мол ва илм ато қилган банда, у (мол)да Раббидан қўрқади, у (мол) билан қариндошлик алоқасини улайди ва у (мол)да Аллаҳнинг ҳаққи борлигини билади — бу энг афзал мартабададир. Аллаҳ илм ато қилиб, мол ато қилмаган банда, у содиқ ниятли бўлиб: «Агар менда мол бўлганида, мен ҳам фалончининг амалини қилар эдим,» дейди — у ўз нияти билан (савоб олади), шу сабабли иккаласининг ажри тенгдир. Аллаҳ мол ато қилиб, илм ато қилмаган банда, у молини илмсиз (нотўғри) сарфлайди, у (мол)да Раббидан қўрқмайди, қариндошлик алоқасини уламайди ва у (мол)да Аллаҳнинг ҳаққи борлигини билмайди — бу энг ёмон мартабададир. Ва Аллаҳ на мол, на илм ато қилмаган банда, у: «Агар менда мол бўлганида, мен ҳам фалончининг амалини қилар эдим,» дейди — у ўз нияти билан (гуноҳ олади), шу сабабли иккаласининг гуноҳи тенгдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بَشِيرٍ أَبِي إِسْمَاعِيلَ، عَنْ سَيَّارٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ نَزَلَتْ بِهِ فَاقَةٌ فَأَنْزَلَهَا بِالنَّاسِ لَمْ تُسَدَّ فَاقَتُهُ وَمَنْ نَزَلَتْ بِهِ فَاقَةٌ فَأَنْزَلَهَا بِاللَّهِ فَيُوشِكُ اللَّهُ لَهُ بِرِزْقٍ عَاجِلٍ أَوْ آجِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Башир Абу Исмоилдан, у Сайёрдан, у Ториқ ибн Шиҳобдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимга эҳтиёжмандлик (камбағаллик) тушиб, уни одамларга (ошкор) туширса (уларга шикоят қилса), унинг эҳтиёжи тўлмайди. Кимга эҳтиёжмандлик тушиб, уни Аллаҳга туширса (Ундан сўраса), Аллаҳ унга эртами-кечми ризқ етказади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ جَاءَ مُعَاوِيَةُ إِلَى أَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَهُوَ مَرِيضٌ يَعُودُهُ فَقَالَ يَا خَالُ مَا يُبْكِيكَ أَوَجَعٌ يُشْئِزُكَ أَمْ حِرْصٌ عَلَى الدُّنْيَا قَالَ كُلٌّ لاَ وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَهِدَ إِلَىَّ عَهْدًا لَمْ آخُذْ بِهِ قَالَ ‏ "‏ إِنَّمَا يَكْفِيكَ مِنْ جَمْعِ الْمَالِ خَادِمٌ وَمَرْكَبٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَجِدُنِي الْيَوْمَ قَدْ جَمَعْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى زَائِدَةُ وَعَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ سَهْمٍ قَالَ دَخَلَ مُعَاوِيَةُ عَلَى أَبِي هَاشِمٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Суфён хабар берди, у Мансур ва ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан (ривоят қилдики), у деди: Муовия Абу Ҳошим ибн Утбанинг олдига, у касал бўлганида, уни кўргани келди ва: «Эй тоға, сени нима йиғлатяпти? Сени қийнаётган оғриқми ёки дунёга ҳирсми?» деди. У: «Буларнинг ҳеч бири эмас, балки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга бир васият қилган эдилар, мен унга амал қилмадим. У: «Мол тўплашдан сенга бир хизматкор ва Аллаҳ йўлидаги бир улов етади,» деган эдилар. Бугун эса мен (кўп) тўплаб қўйганимни кўрмоқдаман,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Зоида ва Абида ибн Ҳумайд Мансурдан, у Абу Воилдан, у Самура ибн Саҳмдан ривоят қилиб, (у) деди: Муовия Абу Ҳошимнинг олдига кирди, деб шунга ўхшаш зикр қилдилар. Бу бобда Бурайда ал-Асламийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ سَعْدِ بْنِ الأَخْرَمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَتَّخِذُوا الضَّيْعَةَ فَتَرْغَبُوا فِي الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Шимр ибн Атийядан, у Муғийра ибн Саъд ибн ал-Ахрамдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ер-мулк орттирманглар, акс ҳолда дунёга рағбат қўйиб қоласизлар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ خَيْرُ النَّاسِ قَالَ ‏ "‏ مَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, Муовия ибн Солиҳдан, у Амр ибн Қайсдан, у Абдуллоҳ ибн Бусрдан (ривоят қилдики), бир аъробий: «Ё Расулуллоҳ, одамларнинг энг яхшиси ким?» деди. У: «Умри узун бўлиб, амели яхши бўлган киши,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ النَّاسِ خَيْرٌ قَالَ ‏"‏ مَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَحَسُنَ عَمَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَىُّ النَّاسِ شَرٌّ قَالَ ‏"‏ مَنْ طَالَ عُمُرُهُ وَسَاءَ عَمَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Амр ибн Алий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн ал-Ҳорис ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Алий ибн Зайддан, у Абдураҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан (ривоят қилдики), бир киши: «Ё Расулуллоҳ, одамларнинг қайси бири яхши?» деди. У: «Умри узун бўлиб, амели яхши бўлган киши,» дедилар. У: «Одамларнинг қайси бири ёмон?» деди. У: «Умри узун бўлиб, амели ёмон бўлган киши,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ عُمُرُ أُمَّتِي مِنْ سِتِّينَ سَنَةً إِلَى سَبْعِينَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Саид ал-Жавҳарий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Рабия ривоят қилди, Комил Абул-Алодан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умматимнинг умри олтмиш йилдан етмиш йилгачадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ривояти жиҳатидан ҳасан ғариб ҳадисдир, ва у Абу Ҳурайрадан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَتَقَارَبَ الزَّمَانُ فَتَكُونُ السَّنَةُ كَالشَّهْرِ وَالشَّهْرُ كَالْجُمُعَةِ وَتَكُونُ الْجُمُعَةُ كَالْيَوْمِ وَيَكُونُ الْيَوْمُ كَالسَّاعَةِ وَتَكُونُ السَّاعَةُ كَالضَّرْمَةِ بِالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَسَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ أَخُو يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏

Бизга Аббос ибн Муҳаммад ад-Дуурий ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Махлад ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарий ривоят қилди, Саъд ибн Саид ал-Ансорийдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Замон қисқаргунича қиёмат қоим бўлмайди: йил ойдек, ой ҳафтадек, ҳафта кундек, кун соатдек бўлади, соат эса оловда ёнган ўт (чақнаши) каби бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир. Саъд ибн Саид эса Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг акасидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنْكَبِي فَقَالَ ‏"‏ كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِيلٍ وَعُدَّ نَفْسَكَ فِي أَهْلِ الْقُبُورِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لِي ابْنُ عُمَرَ إِذَا أَصْبَحْتَ فَلاَ تُحَدِّثْ نَفْسَكَ بِالْمَسَاءِ وَإِذَا أَمْسَيْتَ فَلاَ تُحَدِّثْ نَفْسَكَ بِالصَّبَاحِ وَخُذْ مِنْ صِحَّتِكَ قَبْلَ سَقَمِكَ وَمِنْ حَيَاتِكَ قَبْلَ مَوْتِكَ فَإِنَّكَ لاَ تَدْرِي يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا اسْمُكَ غَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الأَعْمَشُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Лайсдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) елкамдан ушлаб: «Дунёда гўё бир ғариб ёки йўловчидек бўл ва ўзингни қабр аҳлидан деб ҳисобла,» дедилар. Сўнг Ибн Умар менга деди: «Тонгга етганингда кечни ўйлаб кутма, кечга етганингда тонгни ўйлаб кутма; касаллигингдан олдин соғлигингдан, ўлимингдан олдин ҳаётингдан (фойдаланиб) ол. Зеро, эй Аллаҳнинг бандаси, эртага исминг нима бўлишини билмайсан.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни ал-Аъмаш ҳам Мужоҳиддан, у Ибн Умардан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бизга Аҳмад ибн Абда ад-Даббий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Лайсдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا ابْنُ آدَمَ وَهَذَا أَجَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَوَضَعَ يَدَهُ عِنْدَ قَفَاهُ ثُمَّ بَسَطَهَا فَقَالَ ‏"‏ وَثَمَّ أَمَلُهُ وَثَمَّ أَمَلُهُ وَثَمَّ أَمَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, Ҳаммод ибн Саламадан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Анасдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бу Одам фарзанди, бу эса унинг ажали,» деб қўлини энсаси ёнига қўйдилар, сўнг уни узатиб: «Унинг орзуси эса ўша ерда, унинг орзуси ўша ерда, унинг орзуси ўша ерда,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي السَّفَرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ مَرَّ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نُعَالِجُ خُصًّا لَنَا فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا قَدْ وَهَى فَنَحْنُ نُصْلِحُهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا أُرَى الأَمْرَ إِلاَّ أَعْجَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ يُحْمِدَ وَيُقَالُ ابْنُ أَحْمَدَ الثَّوْرِيُّ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абус-Сафардан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: биз ўзимизнинг бир кулбамизни таъмирлаётган пайтимизда Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёнимиздан ўтиб қолдилар ва: «Бу нима?» дедилар. Биз: «У эскириб (заифлашиб) қолибди, шунинг учун уни тузатяпмиз,» дедик. У: «Мен бу иш (ҳаёт) шундан ҳам тезроқ деб биламан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абус-Сафарнинг исми Саид ибн Юҳмид бўлиб, Ибн Аҳмад ас-Саврий ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ سَوَّارٍ، حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرِ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عِيَاضٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ فِتْنَةً وَفِتْنَةُ أُمَّتِي الْمَالُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Саввор ривоят қилди, у деди: бизга Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Муовия ибн Солиҳдан, унга Абдураҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайр отасидан ривоят қилди, у Каъб ибн Иёздан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, ҳар бир уммат учун фитна бордир, менинг умматимнинг фитнаси эса молдир,» деганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Муовия ибн Солиҳнинг ривояти орқали биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ كَانَ لاِبْنِ آدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ لأَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ ثَانِيًا وَلاَ يَمْلأُ فَاهُ إِلاَّ التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَأَبِي وَاقِدٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, Солиҳ ибн Кайсондан, у Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар Одам фарзандига бир водий олтин бўлса, у яна иккинчиси бўлишини истарди. Унинг оғзини тупроқдан бошқа нарса тўлдирмайди. Аллаҳ эса тавба қилган кишининг тавбасини қабул қилади,» дедилар. Бу бобда Убай ибн Каъб, Абу Саид, Ойша, Ибн Зубайр, Абу Воқид, Жобир, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ قَلْبُ الشَّيْخِ شَابٌّ عَلَى حُبِّ اثْنَتَيْنِ طُولُ الْحَيَاةِ وَكَثْرَةُ الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у ал-Қаъқў ибн Ҳакимдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Чолнинг қалби икки нарсани севишда ёшдир: умрнинг узунлиги ва молнинг кўплиги,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ مِنْهُ اثْنَتَانِ الْحِرْصُ عَلَى الْعُمُرِ وَالْحِرْصُ عَلَى الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам фарзанди қарийди, лекин ундаги икки нарса ёшаради: умрга бўлган ҳирс ва молга бўлган ҳирс,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ وَاقِدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ حَلْبَسٍ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الزَّهَادَةُ فِي الدُّنْيَا لَيْسَتْ بِتَحْرِيمِ الْحَلاَلِ وَلاَ إِضَاعَةِ الْمَالِ وَلَكِنَّ الزَّهَادَةَ فِي الدُّنْيَا أَنْ لاَ تَكُونَ بِمَا فِي يَدَيْكَ أَوْثَقَ مِمَّا فِي يَدَىِ اللَّهِ وَأَنْ تَكُونَ فِي ثَوَابِ الْمُصِيبَةِ إِذَا أَنْتَ أُصِبْتَ بِهَا أَرْغَبَ فِيهَا لَوْ أَنَّهَا أُبْقِيَتْ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيُّ اسْمُهُ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ وَاقِدٍ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ал-Муборак хабар берди, у деди: бизга Амр ибн Воқид ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Ҳалбас ривоят қилди, Абу Идрис ал-Хавлонийдан, у Абу Зар (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Дунёдан зоҳид бўлиш ҳалолни ҳаром қилиш ёки молни зое қилиш билан эмас; балки дунёда зоҳидлик шуки, қўлингдаги нарсага Аллаҳнинг қўлидаги нарсадан кўра кўпроқ ишонмаслигинг, ва агар бирон мусибатга гирифтор бўлсанг, у сен учун сақланиб қолганидан кўра, ундаги мусибат ажрига кўпроқ рағбат қўйишингдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Абу Идрис ал-Хавлонийнинг исми Оизуллоҳ ибн Абдуллоҳ. Амр ибн Воқид эса мункарул-ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا حُرَيْثُ بْنُ السَّائِبِ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ حَدَّثَنِي حُمْرَانُ بْنُ أَبَانَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ لاِبْنِ آدَمَ حَقٌّ فِي سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ بَيْتٌ يَسْكُنُهُ وَثَوْبٌ يُوَارِي عَوْرَتَهُ وَجِلْفُ الْخُبْزِ وَالْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ الْحُرَيْثِ بْنِ السَّائِبِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ سُلَيْمَانَ بْنَ سَلْمٍ الْبَلْخِيَّ يَقُولُ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ جِلْفُ الْخُبْزِ يَعْنِي لَيْسَ مَعَهُ إِدَامٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, у деди: бизга Ҳурайс ибн ас-Соиб ривоят қилди, у деди: ал-Ҳасанни шундай деганини эшитдим: менга Ҳумрон ибн Абон ривоят қилди, Усмон ибн Аффон (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Одам фарзанди учун шу нарсалардан бошқасида ҳақ йўқ: яшайдиган уй, авратини тўсадиган кийим, бир бўлак қуруқ нон ва сув,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, ва у Ҳурайс ибн ас-Соибнинг ҳадисидир. Мен Абу Довуд Сулаймон ибн Салм ал-Балхийни шундай деганини эшитдим: ан-Назр ибн Шумайл: «Жилфул-хубз, яъни у билан бирга қатиқ-сузма (суюқлик) йўқ (қуруқ нон) демакдир,» деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَهَلْ لَكَ مِنْ مَالِكَ إِلاَّ مَا تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ أَوْ أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Ваҳб ибн Жарир ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, Қатодадан, у Мутаррифдан, у отасидан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келганида, улар: «Кўпайтиришга (мол-дунёда) берилиб кетиш сизларни ғафлатда қолдирди,» (Такосур сураси, 1) (оятини ўқиб турган эдилар). У: «Одам фарзанди: «Молим, молим,» дейди. Ҳолбуки сенинг молингдан ўзингга, садақа қилиб юборганинг, ёки еб тугатганинг, ёки кийиб эскиртганингдан бошқа нима бор?» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، - هُوَ الْيَمَامِيُّ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا شَدَّادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَا ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ إِنْ تَبْذُلِ الْفَضْلَ خَيْرٌ لَكَ وَإِنْ تُمْسِكْهُ شَرٌّ لَكَ وَلاَ تُلاَمُ عَلَى كَفَافٍ وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَشَدَّادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُكْنَى أَبَا عَمَّارٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Юнус — у ал-Ямомийдир — ривоят қилди, у деди: бизга Икрима ибн Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Шаддод ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: Абу Умомани шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Одам фарзанди, ортиқча (мол)ингни инфоқ қилсанг сен учун яхши, уни ушлаб турсанг сен учун ёмондир. Етарли (ризқ)га эга бўлганинг учун маломат қилинмайсан. (Садақани) ўзинг боқадиган кишилардан бошла. Юқори (берувчи) қўл эса қуйи (олувчи) қўлдан яхшироқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шаддод ибн Абдуллоҳ эса Абу Аммор деб куняланади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُبَيْرَةَ، عَنْ أَبِي تَمِيمٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرُزِقْتُمْ كَمَا تُرْزَقُ الطَّيْرُ تَغْدُو خِمَاصًا وَتَرُوحُ بِطَانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو تَمِيمٍ الْجَيْشَانِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَالِكٍ ‏.‏

Бизга Алий ибн Саид ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн ал-Муборак ривоят қилди, Ҳайва ибн Шурайҳдан, у Бакр ибн Амрдан, у Абдуллоҳ ибн Ҳубайрадан, у Абу Тамим ал-Жайшонийдан, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар сизлар Аллаҳга чин ҳақиқий таваккул қилганингизда эди, қуш ризқлангани каби ризқланардингиз: у эрталаб оч қорин чиқиб, кеч тўқ қорин қайтади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Абу Тамим ал-Жайшонийнинг исми Абдуллоҳ ибн Молик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ أَخَوَانِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ أَحَدُهُمَا يَأْتِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَالآخَرُ يَحْتَرِفُ فَشَكَا الْمُحْتَرِفُ أَخَاهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ لَعَلَّكَ تُرْزَقُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Собитдан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонларида икки ака-ука бор эди. Улардан бири Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб турарди, иккинчиси эса касб-ҳунар билан шуғулланарди. Ҳунарманд (ука) акасидан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шикоят қилди. У: «Эҳтимол сен у сабабли ризқланаётгандирсан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ وَمَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ قَالَا حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُمَيْلَةَ الْأَنْصَارِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مِحْصَنٍ الْخَطْمِيِّ عَنْ أَبِيهِ وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ مُعَافًى فِي جَسَدِهِ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ مَرْوَانَ بْنِ مُعَاوِيَةَ وَحِيزَتْ جُمِعَتْ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ نَحْوَهُ وَفِي الْبَاب عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ

Бизга Амр ибн Молик ва Маҳмуд ибн Хидош ал-Бағдодий ривоят қилиб, улар иккаласи деди: бизга Марвон ибн Муовия ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Абу Шумайла ал-Ансорий ривоят қилди, у Салама ибн Убайдуллоҳ ибн Миҳсан ал-Хатмийдан, у отасидан (ривоят қилдики) — унинг (Набий билан) суҳбати бўлган эди — у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан ким яшаш жойида хотиржам, танида соғ-саломат, ҳузурида ўша кунининг озуқаси бўлган ҳолда тонгни қаршиласа, гўё бутун дунё унга жамлангандек бўлибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз буни фақат Марвон ибн Муовиянинг ҳадисидан биламиз. «Ҳийзат» — жамланди, демакдир. Бизга буни Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳумайдий ривоят қилди, у деди: бизга Марвон ибн Муовия шунга ўхшаш ривоят қилди. Бу бобда Абуд-Дардодан ҳам (ривоят) бор.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَغْبَطَ أَوْلِيَائِي عِنْدِي لَمُؤْمِنٌ خَفِيفُ الْحَاذِ ذُو حَظٍّ مِنَ الصَّلاَةِ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَأَطَاعَهُ فِي السِّرِّ وَكَانَ غَامِضًا فِي النَّاسِ لاَ يُشَارُ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ وَكَانَ رِزْقُهُ كَفَافًا فَصَبَرَ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ نَفَضَ بِيَدِهِ فَقَالَ ‏"‏ عُجِّلَتْ مَنِيَّتُهُ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ قَلَّ تُرَاثُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَرَضَ عَلَىَّ رَبِّي لِيَجْعَلَ لِي بَطْحَاءَ مَكَّةَ ذَهَبًا قُلْتُ لاَ يَا رَبِّ وَلَكِنْ أَشْبَعُ يَوْمًا وَأَجُوعُ يَوْمًا أَوْ قَالَ ثَلاَثًا أَوْ نَحْوَ هَذَا فَإِذَا جُعْتُ تَضَرَّعْتُ إِلَيْكَ وَذَكَرْتُكَ وَإِذَا شَبِعْتُ شَكَرْتُكَ وَحَمِدْتُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ ‏.‏ وَالْقَاسِمُ هَذَا هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ شَامِيٌّ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ يَزِيدَ ضَعِيفُ الْحَدِيثِ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ الْمَلِكِ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср хабар берди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у Яҳё ибн Айюбдан, у Убайдуллоҳ ибн Заҳрдан, у Али ибн Язиддан, у ал-Қосим Абу Абдурраҳмондан, у Абу Умомадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, ҳузуримда менинг авлиёларимнинг энг ҳавас қилинадигани — енгил ҳаётли, намоздан насибаси бор, Роббига энг яхши ибодат қилган, Унга яширинча итоат этган, одамлар орасида кўзга ташланмайдиган, бармоқлар билан ишора қилинмайдиган, ризқи кифоя қиладиган миқдорда бўлиб, шунга сабр қилган мўминдир,» дедилар. Сўнг қўллари билан силкитиб: «Унинг ажали тезда келади, йиғловчилари оз бўлади, мероси ҳам оз бўлади,» дедилар. Мана шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинишича), у: «Роббим менга Макка водийсини менга олтин қилиб беришни таклиф этиб, тақдим қилди. Мен: «Йўқ, эй Роббим, балки бир кун тўқ бўлай, бир кун оч бўлай» — ёки «уч кун», деб айтдилар ёки шунга ўхшаш (сўз айтдилар) — «оч бўлганимда Сенга ёлбораман ва Сени эслайман, тўқ бўлганимда эса Сенга шукр қиламан ва Сенга ҳамд айтаман,» дедим, дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Фазола ибн Убайддан ҳам (ривоят) бор. Бу ал-Қосим — Ибн Абдурраҳмондир, куняси Абу Абдурраҳмон бўлиб, Абдурраҳмон ибн Холид ибн Язид ибн Муовиянинг озод қилинган қулидир; у шомлик, ишончли (киши)дир. Али ибн Язид эса ҳадисда заиф, куняси Абу Абдулмаликдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ أَسْلَمَ وَكَانَ رِزْقُهُ كَفَافًا وَقَنَّعَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқриъ ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Абу Айюб ривоят қилди, у Шураҳбил ибн Шарикдан, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ислом (дини)ни қабул қилган, ризқи кифоя қиладиган миқдорда бўлиб, Аллаҳ уни қаноатли қилган киши ҳақиқатан нажот топди,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ، عَمْرَو بْنَ مَالِكٍ الْجَنْبِيَّ أَخْبَرَهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ طُوبَى لِمَنْ هُدِيَ إِلَى الإِسْلاَمِ وَكَانَ عَيْشُهُ كَفَافًا وَقَنِعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو هَانِئٍ اسْمُهُ حُمَيْدُ بْنُ هَانِئٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқриъ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳайва ибн Шурайҳ хабар берди, у деди: менга Абу Ҳониъ ал-Хавлоний хабар бердики, Абу Али Амр ибн Молик ал-Жанбий унга Фазола ибн Убайддан хабар бердики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитган: «Исломга ҳидоят топган, тирикчилиги кифоя қиладиган миқдорда бўлиб, қаноат қилган кишига хуш хабар бўлсин!» Термизий деди: Абу Ҳониънинг исми Ҳумайд ибн Ҳониъдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نَبْهَانَ بْنِ صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ أَسْلَمَ، حَدَّثَنَا شَدَّادٌ أَبُو طَلْحَةَ الرَّاسِبِيُّ، عَنْ أَبِي الْوَازِعِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ انْظُرْ مَاذَا تَقُولُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ انْظُرْ مَاذَا تَقُولُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّكَ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ كُنْتَ تُحِبُّنِي فَأَعِدَّ لِلْفَقْرِ تِجْفَافًا فَإِنَّ الْفَقْرَ أَسْرَعُ إِلَى مَنْ يُحِبُّنِي مِنَ السَّيْلِ إِلَى مُنْتَهَاهُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شَدَّادٍ أَبِي طَلْحَةَ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْوَازِعِ الرَّاسِبِيُّ اسْمُهُ جَابِرُ بْنُ عَمْرٍو وَهُوَ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Амр ибн Набҳон ибн Сафвон ас-Сақафий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Аслам ривоят қилди, у деди: бизга Шаддод Абу Талҳа ар-Росибий ривоят қилди, у Абул-Возеъдан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан (ривоят қилдики), у деди: Бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй Расулуллаҳ, Аллоҳга қасамки, мен сизни севаман!» деди. Шунда у: «Нима деяётганингга қараб гапир,» дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, мен сизни севаман!» деди. У яна: «Нима деяётганингга қараб гапир,» дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, мен сизни севаман!» деди — уч марта. Шунда у: «Агар мени севсанг, камбағалликка қарши зирҳ тайёрлаб қўй, чунки камбағаллик мени севган кишига сел ўз манзилига етгандан ҳам тезроқ келади,» дедилар. Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у Шаддод Абу Талҳадан шунга ўхшаш, шу маънода (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абул-Возеъ ар-Росибийнинг исми Жобир ибн Амр бўлиб, у басраликдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِخَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Зиёд ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Камбағал муҳожирлар бойларидан беш юз йил олдин жаннатга кирадилар,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан, Абдуллоҳ ибн Амрдан ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَابِدُ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ النُّعْمَانِ اللَّيْثِيُّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِينًا وَأَمِتْنِي مِسْكِينًا وَاحْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ لِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِأَرْبَعِينَ خَرِيفًا يَا عَائِشَةُ لاَ تَرُدِّي الْمِسْكِينَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ يَا عَائِشَةُ أَحِبِّي الْمَسَاكِينَ وَقَرِّبِيهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ يُقَرِّبُكِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абдул-Аъло ибн Восил ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Собит ибн Муҳаммад ал-Обид ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳорис ибн ан-Нуъмон ал-Лайсий ривоят қилди, у Анасдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, мени мискин ҳолда тирилтир, мискин ҳолда вафот эттир ва Қиёмат кунида мени мискинлар жамоаси қаторида тирилт,» дедилар. Шунда Ойша: «Нега, эй Расулуллаҳ?» деди. У: «Албатта, улар бойларидан қирқ куз (йил) олдин жаннатга кирадилар. Эй Ойша, мискинни бир бўлак хурмо билан бўлса-да, қайтарма! Эй Ойша, мискинларни сев ва уларга яқин бўл, шунда Аллаҳ Қиёмат кунида сени (Ўзига) яқин қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَدْخُلُ الْفُقَرَاءُ الْجَنَّةَ قَبْلَ الأَغْنِيَاءِ بِخَمْسِمِائَةِ عَامٍ نِصْفِ يَوْمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Қабиса ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Камбағаллар бойлардан беш юз йил, яъни ярим кун олдин жаннатга кирадилар,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَدْخُلُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِنِصْفِ يَوْمٍ وَهُوَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳорибий ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Камбағал мусулмонлар бойларидан ярим кун олдин жаннатга кирадилар, бу эса беш юз йилдир,» дедилар. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جَابِرٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَدْخُلُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِأَرْبَعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Язид ал-Муқриъ ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Абу Айюб ривоят қилди, у Амр ибн Жобир ал-Ҳазрамийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Камбағал мусулмонлар бойларидан қирқ куз (йил) олдин жаннатга кирадилар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَدَعَتْ لِي بِطَعَامٍ وَقَالَتْ مَا أَشْبَعُ مِنْ طَعَامٍ فَأَشَاءُ أَنْ أَبْكِيَ إِلاَّ بَكَيْتُ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لِمَ قَالَتْ أَذْكُرُ الْحَالَ الَّتِي فَارَقَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الدُّنْيَا وَاللَّهِ مَا شَبِعَ مِنْ خُبْزٍ وَلَحْمٍ مَرَّتَيْنِ فِي يَوْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн Аббод ал-Муҳаллабий ривоят қилди, у Мужолиднан, у аш-Шаъбийдан, у Масруқдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Ойша (розияллаҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдим, у менга таом келтиришни буюрди ва: «Мен таомдан тўймайман, фақат йиғлашни истасам, йиғлайман,» деди. (Масруқ) деди: Мен: «Нега?» дедим. У деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дунёдан қайси ҳолатда ажраганларини эслайман. Аллоҳга қасамки, у киши бир кунда икки марта нон ва гўштдан тўйиб (еган) эмас эдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا شَبِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ خُبْزِ شَعِيرٍ يَوْمَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ حَتَّى قُبِضَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у Абу Ишоқдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Абдурраҳмон ибн Язиднинг ал-Асвад ибн Язиддан, у Ойша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этгунларига қадар кетма-кет икки кун арпа нонидан тўйиб (еган) эмас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا شَبِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ ثَلاَثًا تِبَاعًا مِنْ خُبْزِ الْبُرِّ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْيَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муҳорибий ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Кайсон ривоят қилди, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ва аҳли оилалари дунёдан ажрагунларига қадар кетма-кет уч кун буғдой нонидан тўйиб (еган) эмас эдилар. Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا حَرِيزُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ مَا كَانَ يَفْضُلُ عَنْ أَهْلِ، بَيْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خُبْزُ الشَّعِيرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَيَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ هَذَا كُوفِيٌّ وَأَبُو بُكَيْرٍ وَالِدُ يَحْيَى رَوَى لَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَيَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ مِصْرِيٌّ صَاحِبُ اللَّيْثِ ‏.‏

Бизга Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Абу Букайр ривоят қилди, у деди: бизга Ҳариз ибн Усмон ривоят қилди, у Сулайм ибн Омирдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Абу Умоманинг шундай деяётганини эшитдим: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аҳли оилаларидан арпа нони ортиб қолмас эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу Яҳё ибн Абу Букайр куфаликдир; Яҳёнинг отаси Абу Букайдан Суфён ас-Саврий ривоят қилган. Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Букайр эса мисрлик бўлиб, ал-Лайснинг шогирдидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَبِيتُ اللَّيَالِيَ الْمُتَتَابِعَةَ طَاوِيًا وَأَهْلُهُ لاَ يَجِدُونَ عَشَاءً وَكَانَ أَكْثَرُ خُبْزِهِمْ خُبْزَ الشَّعِيرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Муовия ал-Жумаҳий ривоят қилди, у деди: бизга Собит ибн Язид ривоят қилди, у Ҳилол ибн Хаббобдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) кетма-кет кечаларни оч ҳолда ўтказар, аҳли оилалари кечки овқат топа олмас эдилар; уларнинг кўпчилик нони арпа нони эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ قُوتًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Умора ибн ал-Қаъқўдан, у Абу Зуръадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳим, Муҳаммад оиласининг ризқини (кун кечирадиган) озуқа миқдорида қилгин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Сулаймон ривоят қилди, у Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эртага (қоладиган) ҳеч нарсани ғамлаб қўймас эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Бу ҳадис Жаъфар ибн Сулаймондан, у Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобанинг исмисиз) қилиб ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى خِوَانٍ وَلاَ أَكَلَ خُبْزًا مُرَقَّقًا حَتَّى مَاتَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Маъмар Абдуллоҳ ибн Амр хабар берди, у деди: бизга Абдулворис ривоят қилди, у Саид ибн Абу Арубаъдан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этгунларига қадар дастурхон устида (таом) емадилар ва юпқа (нозик) нон ҳам емадилар. (Абу Исо) деди: бу ҳадис Саид ибн Абу Арубаънинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّهُ قِيلَ لَهُ أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ يَعْنِي الْحُوَّارَى فَقَالَ سَهْلٌ مَا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ هَلْ كَانَتْ لَكُمْ مَنَاخِلُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا كَانَتْ لَنَا مَنَاخِلُ ‏.‏ قِيلَ فَكَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ بِالشَّعِيرِ قَالَ كُنَّا نَنْفُخُهُ فَيَطِيرُ مِنْهُ مَا طَارَ ثُمَّ نُثَرِّيهِ فَنَعْجِنُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ أَبِي حَازِمٍ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Абдулмажид ал-Ҳанафий хабар берди, бизга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Динор ривоят қилди, бизга Абу Ҳозим хабар берди, у Саҳл ибн Саъд (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), унга: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) нақий — яъни эланган оқ ундан тайёрланган нонни — едиларми?» деб сўралди. Саҳл: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Аллоҳга йўлиққунларича нақийни кўрмадилар,» деди. Унга: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) замонида сизларда элаклар бормиди?» деб сўралди. У: «Бизда элаклар йўқ эди,» деди. «Бас, арпани қандай қилар эдингиз?» дейилди. У: «Биз уни пуфлар эдик, ундан учадигани учиб кетарди, сўнг уни нам қилиб хамир қилардик,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Молик ибн Анас ҳам Абу Ҳозимдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، يَقُولُ إِنِّي لأَوَّلُ رَجُلٍ أَهْرَاقَ دَمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنِّي لأَوَّلُ رَجُلٍ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَقَدْ رَأَيْتُنِي أَغْزُو فِي الْعِصَابَةِ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مَا نَأْكُلُ إِلاَّ وَرَقَ الشَّجَرِ وَالْحُبُلَةِ حَتَّى إِنَّ أَحَدَنَا لَيَضَعُ كَمَا تَضَعُ الشَّاةُ أَوِ الْبَعِيرُ وَأَصْبَحَتْ بَنُو أَسَدٍ يُعَزِّرُونِي فِي الدِّينِ لَقَدْ خِبْتُ إِذًا وَضَلَّ عَمَلِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ بَيَانٍ ‏.‏

Бизга Умар ибн Исмоил ибн Мужолид ибн Саъид ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, у Баёндан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан (ривоят қилдики), у деди: мен Саъд ибн Абу Ваққос (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим: «Албатта, мен Аллоҳ йўлида биринчи бўлиб қон тўккан кишиман ва албатта, мен Аллоҳ йўлида биринчи бўлиб ўқ отган кишиман. Мен ўзимни Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир гуруҳ билан ғазот қилаётганини кўрдим — биз дарахт барглари ва ҳублаҳ (бир ўсимлик меваси)дан бошқа нарса емас эдик, ҳатто биримиз қўй ёки туя гунгиллаганидек гунгилларди. Энди эса Бани Асад мени динда таълим бериб тарбияламоқчи бўлиб қолди. Агар шундай бўлса, мен зарар кўрган бўлардим ва амалим беҳуда кетган бўларди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Баённинг ривоятидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ إِنِّي أَوَّلُ رَجُلٍ مِنَ الْعَرَبِ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا نَغْزُو مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا لَنَا طَعَامٌ إِلاَّ الْحُبُلَةَ وَهَذَا السَّمُرَ حَتَّى إِنَّ أَحَدَنَا لَيَضَعُ كَمَا تَضَعُ الشَّاةُ ثُمَّ أَصْبَحَتْ بَنُو أَسَدٍ يُعَزِّرُونِي فِي الدِّينِ لَقَدْ خِبْتُ إِذًا وَضَلَّ عَمَلِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُتْبَةَ بْنِ غَزْوَانَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саъид ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Абу Холид ривоят қилди, бизга Қайс ривоят қилди, у деди: мен Саъд ибн Молик (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим: «Албатта, мен араблар ичида Аллоҳ йўлида биринчи бўлиб ўқ отган кишиман. Мен ўзимизни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан ғазот қилаётганимизни кўрдим, ҳублаҳ ва мана шу самур (бир дарахт меваси)дан бошқа таомимиз йўқ эди, ҳатто биримиз қўй гунгиллаганидек гунгилларди. Сўнгра Бани Асад мени динда таълим бериб тарбияламоқчи бўлиб қолди. Агар шундай бўлса, мен зарар кўрган бўлардим ва амалим беҳуда кетган бўларди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Утба ибн Ғазвондан ҳам (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَلَيْهِ ثَوْبَانِ مُمَشَّقَانِ مِنْ كَتَّانٍ فَتَمَخَّطَ فِي أَحَدِهِمَا ثُمَّ قَالَ بَخٍ بَخٍ يَتَمَخَّطُ أَبُو هُرَيْرَةَ فِي الْكَتَّانِ لَقَدْ رَأَيْتُنِي وَإِنِّي لأَخِرُّ فِيمَا بَيْنَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحُجْرَةِ عَائِشَةَ مِنَ الْجُوعِ مَغْشِيًّا عَلَىَّ فَيَجِيءُ الْجَائِي فَيَضَعُ رِجْلَهُ عَلَى عُنُقِي يُرَى أَنَّ بِيَ الْجُنُونَ وَمَا بِي جُنُونٌ وَمَا هُوَ إِلاَّ الْجُوعُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Айюбдан, у Муҳаммад ибн Сириндан (ривоят қилдики), у деди: биз Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)нинг ҳузурида эдик, унинг устида зиғирдан тўқилган, қизил бўёқ берилган икки кийим бор эди. У улардан бирига бурнини артди, сўнг деди: «Бах-бах! Абу Ҳурайра зиғир кийимга бурнини артяптими?! Мен ўзимни — Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг минбари билан Оишанинг ҳужраси орасида очликдан ҳушимдан кетиб йиқилиб ётганимни кўрардим. Келгувчи келиб оёғини бўйнимга қўярди, менга жинни бўлган деб қараларди, ҳолбуки менда жиннилик йўқ, фақат очлик эди (холос),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан (ривоят қилингани) ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ، عَمْرَو بْنَ مَالِكٍ الْجَنْبِيَّ أَخْبَرَهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا صَلَّى بِالنَّاسِ يَخِرُّ رِجَالٌ مِنْ قَامَتِهِمْ فِي الصَّلاَةِ مِنَ الْخَصَاصَةِ وَهُمْ أَصْحَابُ الصُّفَّةِ حَتَّى تَقُولَ الأَعْرَابُ هَؤُلاَءِ مَجَانِينُ أَوْ مَجَانُونَ فَإِذَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ ‏ "‏ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ لأَحْبَبْتُمْ أَنْ تَزْدَادُوا فَاقَةً وَحَاجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَضَالَةُ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Аббос ибн Муҳаммад ад-Дурий ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Язид ривоят қилди, бизга Ҳайва ибн Шурайҳ ривоят қилди, менга Абу Ҳони ал-Хавлоний хабар берди: Абу Али Амр ибн Молик ал-Жанбий унга Фазола ибн Убайд (розияллаҳу анҳу)дан хабар бердики, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) одамларга намоз ўқиб берганларида, эҳтиёжмандлик (очлик)дан баъзи кишилар намозда турган жойларида йиқилиб тушарди — улар Аҳли Суффа эди — ҳатто аъробийлар: «Булар жиннилар» ёки «ақлдан озганлар,» дерди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) намозни ўқиб бўлганларида, уларга ўгирилиб: «Агар Аллоҳ ҳузурида сизлар учун (тайёрлаб қўйилган неъматни) билсангиз эди, яна кўпроқ камбағаллик ва эҳтиёжли бўлишни хоҳлар эдингиз,» дедилар. Фазола деди: «Ўша куни мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдим.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَاعَةٍ لاَ يَخْرُجُ فِيهَا وَلاَ يَلْقَاهُ فِيهَا أَحَدٌ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا جَاءَ بِكَ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ خَرَجْتُ أَلْقَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْظُرُ فِي وَجْهِهِ وَالتَّسْلِيمَ عَلَيْهِ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ جَاءَ عُمَرُ فَقَالَ ‏"‏ مَا جَاءَ بِكَ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْجُوعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا قَدْ وَجَدْتُ بَعْضَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقُوا إِلَى مَنْزِلِ أَبِي الْهَيْثَمِ بْنِ التَّيِّهَانِ الأَنْصَارِيِّ وَكَانَ رَجُلاً كَثِيرَ النَّخْلِ وَالشَّاءِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خَدَمٌ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَالُوا لاِمْرَأَتِهِ أَيْنَ صَاحِبُكِ فَقَالَتِ انْطَلَقَ يَسْتَعْذِبُ لَنَا الْمَاءَ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثُوا أَنْ جَاءَ أَبُو الْهَيْثَمِ بِقِرْبَةٍ يَزْعَبُهَا فَوَضَعَهَا ثُمَّ جَاءَ يَلْتَزِمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَيُفَدِّيهِ بِأَبِيهِ وَأُمِّهِ ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى حَدِيقَتِهِ فَبَسَطَ لَهُمْ بِسَاطًا ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى نَخْلَةٍ فَجَاءَ بِقِنْوٍ فَوَضَعَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفَلاَ تَنَقَّيْتَ لَنَا مِنْ رُطَبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ تَخْتَارُوا أَوْ قَالَ تَخَيَّرُوا مِنْ رُطَبِهِ وَبُسْرِهِ ‏.‏ فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مِنَ النَّعِيمِ الَّذِي تُسْأَلُونَ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ظِلٌّ بَارِدٌ وَرُطَبٌ طَيِّبٌ وَمَاءٌ بَارِدٌ ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَ أَبُو الْهَيْثَمِ لِيَصْنَعَ لَهُمْ طَعَامًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَذْبَحَنَّ ذَاتَ دَرٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَبَحَ لَهُمْ عَنَاقًا أَوْ جَدْيًا فَأَتَاهُمْ بِهَا فَأَكَلُوا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ لَكَ خَادِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا أَتَانَا سَبْىٌ فَائْتِنَا ‏"‏ ‏.‏ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسَيْنِ لَيْسَ مَعَهُمَا ثَالِثٌ فَأَتَاهُ أَبُو الْهَيْثَمِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْتَرْ مِنْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ اخْتَرْ لِي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمُسْتَشَارَ مُؤْتَمَنٌ خُذْ هَذَا فَإِنِّي رَأَيْتُهُ يُصَلِّي وَاسْتَوْصِ بِهِ مَعْرُوفًا ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَ أَبُو الْهَيْثَمِ إِلَى امْرَأَتِهِ فَأَخْبَرَهَا بِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ مَا أَنْتَ بِبَالِغٍ مَا قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ أَنْ تَعْتِقَهُ قَالَ فَهُوَ عَتِيقٌ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا وَلاَ خَلِيفَةً إِلاَّ وَلَهُ بِطَانَتَانِ بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَاهُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَبِطَانَةٌ لاَ تَأْلُوهُ خَبَالاً وَمَنْ يُوقَ بِطَانَةَ السُّوءِ فَقَدْ وُقِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Одам ибн Абу Иёс ривоят қилди, бизга Шайбон Абу Муовия ривоят қилди, бизга Абдулмалик ибн Умайр ривоят қилди, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) одатда чиқмайдиган ва ҳеч ким у зот билан учрашмайдиган бир пайтда (ташқарига) чиқдилар. Бас, Абу Бакр у зотнинг олдига келди. У: «Сени нима келтирди, эй Абу Бакр?» дедилар. У: «Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) билан учрашиш, юзларига қараш ва салом бериш учун чиқдим,» деди. Кўп ўтмай Умар келди. У: «Сени нима келтирди, эй Умар?» дедилар. У: «Очлик, эй Расулуллоҳ,» деди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Мен ҳам бунинг бир қисмини ҳис қилдим,» дедилар. Сўнг улар Абул-Ҳайсам ибн ат-Таййиҳон ал-Ансорийнинг уйига бордилар — у хурмою қўйлари кўп, бироқ хизматкори йўқ киши эди — аммо уни топмадилар. Унинг хотинига: «Эгинг қаерда?» дедилар. У: «Бизга ширин сув келтиргани кетди,» деди. Кўп ўтмай Абул-Ҳайсам (сувни) зўрға кўтариб бир мешда келиб уни қўйди, сўнг келиб Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)ни қучоқлаб, ота-онасини у зотга фидо қилди. Сўнг уларни боғига олиб борди, уларга тўшак ёзди, кейин бир хурмо дарахти олдига бориб, бир шингил (хурмо) келтириб қўйди. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Нега бизга унинг пишганларидан танлаб келтирмадинг?» дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен сизлар унинг пишганларидан ҳам, хом-ярим пишганларидан ҳам танлаб олишингизни истадим,» деди. Бас, улар едилар ва ўша сувдан ичдилар. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Нафсим қўлида бўлган Зот билан қасамки, мана шу — Қиёмат кунида сизлар сўраладиган неъматлардан: салқин соя, мазали пишган хурмо ва салқин сув,» дедилар. Абул-Ҳайсам уларга таом тайёрлаш учун кетди. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Сутли (соғиладиган)ни сўйиб юборма,» дедилар. У улар учун бир улоқ ёки эчки боласини сўйиб, уни уларга келтирди, бас, едилар. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Сенинг хизматкоринг борми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У зот: «Бизга асирлар келганда, бизнинг олдимизга кел,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га учинчиси йўқ икки бош (асир) келтирилди. Абул-Ҳайсам у зотнинг олдига келди. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Улардан бирини танла,» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен учун сиз танланг,» деди. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Албатта, маслаҳат сўралган киши (омонатга) ишонилгандир. Мана шуни ол, чунки мен уни намоз ўқиётганини кўрдим, унга яхшилик қилишни васият қиламан,» дедилар. Абул-Ҳайсам хотинининг олдига бориб, унга Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг сўзларини хабар қилди. Унинг хотини: «Сен уни озод қилмагунингча Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) у ҳақида айтган (яхшилик даражаси)га ета олмайсан,» деди. У: «Бас, у озоддир,» деди. Шунда Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллоҳ ҳеч бир набийни ёки халифани юбормадики, магар унинг иккита ички (яқин)и бўлур: бир ички (яқини) уни яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтаради, яна бир ички (яқини) эса унга бузғунчилик қилишдан тинмайди. Ким ёмон ички (яқин)дан сақланса, бас, (зарардан) сақланган бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمًا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحَدِيثُ شَيْبَانَ أَتَمُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ وَأَطْوَلُ ‏.‏ وَشَيْبَانُ ثِقَةٌ عِنْدَهُمْ صَاحِبُ كِتَابٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бир куни Абу Бакр ва Умар билан (ташқарига) чиқдилар — ва бу ҳадисга ўхшашни зикр қилди, лекин унда «Абу Ҳурайрадан» деб зикр қилмади. Шайбонинг ҳадиси Абу Авонанинг ҳадисидан тўлиқроқ ва узунроқдир. Шайбон уларнинг наздида ишончли, китоб соҳибидир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бу йўлдан бошқа тарзда ҳам ривоят қилинган, ҳамда Ибн Аббосдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا سَيَّارُ بْنُ حَاتِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ شَكَوْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجُوعَ وَرَفَعْنَا عَنْ بُطُونِنَا عَنْ حَجَرٍ حَجَرٍ فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ حَجَرَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абу Зиёд ривоят қилди, бизга Сайёр ибн Ҳотим ривоят қилди, у Саҳл ибн Асламдан, у Язид ибн Абу Мансурдан, у Анас ибн Моликдан, у Абу Талҳа (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га очликдан шикоят қилдик ва қоринларимиздан биттадан тош (боғлаб қўйганимизни) кўтариб кўрсатдик. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) иккита тошни кўтариб кўрсатдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، يَقُولُ أَلَسْتُمْ فِي طَعَامٍ وَشَرَابٍ مَا شِئْتُمْ لَقَدْ رَأَيْتُ نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم وَمَا يَجِدُ مِنَ الدَّقَلِ مَا يَمْلأُ بَطْنَهُ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَبُو عَوَانَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан (ривоят қилдики), у деди: мен ан-Нуъмон ибн Башир (розияллаҳу анҳумо)нинг шундай деяётганини эшитдим: «Сизлар хоҳлаган таом ва ичимлик ичида эмасмисизлар?! Мен Набийингиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам)ни кўрдимки, қоринларини тўлдирадиган паст навли (қуруқ) хурмони ҳам топмас эдилар.» (Термизий) деди: бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо деди: Абу Авона ва бошқа бир неча (рови) Симок ибн Ҳарбдан Абул-Аҳваснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилдилар. Шуъба эса бу ҳадисни Симокдан, у ан-Нуъмон ибн Баширдан, у Умардан (деб) ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بُدَيْلِ بْنِ قُرَيْشٍ الْيَامِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ وَلَكِنِ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Будайл ибн Қурайш ал-Ёмий ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у Абу Ҳасиндан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Бойлик мол-мулкнинг кўплиги билан эмас, балки ҳақиқий бойлик — нафснинг бойлиги (қаноати)дир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳасиннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ، قَالَ سَمِعْتُ خَوْلَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، وَكَانَتْ، تَحْتَ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ تَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ مَنْ أَصَابَهُ بِحَقِّهِ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَرُبَّ مُتَخَوِّضٍ فِيمَا شَاءَتْ بِهِ نَفْسُهُ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ لَيْسَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ النَّارُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْوَلِيدِ اسْمُهُ عُبَيْدُ سَنُوطَى

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Саъид ал-Мақбурийдан, у Абул-Валиддан (ривоят қилдики), у деди: мен Ҳамза ибн Абдулмутталибнинг хотини бўлган Хавла бинт Қайс (розияллаҳу анҳо)нинг шундай деяётганини эшитдим: мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Албатта, бу мол кўкат (каби) яшил ва шириндир. Ким уни ўз ҳаққи билан топса, унга (мол)да барака берилур. Аллоҳнинг ва Расулининг молидан нафси хоҳлаган нарсада (ноҳақ) шўнғиб юрадиган кўп кишилар борки, улар учун Қиёмат кунида ўтдан бошқа нарса бўлмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Валиднинг исми Убайд Санутўдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لُعِنَ عَبْدُ الدِّينَارِ لُعِنَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

Бизга Бишр ибн Ҳилол ас-Саввоф ривоят қилди, бизга Абдулворис ибн Саъид ривоят қилди, у Юнусдан, у ал-Ҳасандан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Динорнинг қули малъун бўлди, дирҳамнинг қули малъун бўлди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан (ривоят қилингани) ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа тарзда — Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан ҳам, бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ، عَنِ ابْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا ذِئْبَانِ جَائِعَانِ أُرْسِلاَ فِي غَنَمٍ بِأَفْسَدَ لَهَا مِنْ حِرْصِ الْمَرْءِ عَلَى الْمَالِ وَالشَّرَفِ لِدِينِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ إِسْنَادُهُ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у Закариё ибн Абу Зоидадан, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Саъд ибн Зурорадан, у Каъб ибн Молик ал-Ансорийнинг ўғлидан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Оч қолган икки бўрини қўй (суруви)га қўйиб юборганда, улар қўйларга келтирадиган зарар — кишининг мол ва мартабага бўлган очкўзлиги унинг динига келтирадиган зараридан кўпроқ эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умардан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят) қилинади, лекин унинг исноди саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، أَخْبَرَنِي الْمَسْعُودِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَصِيرٍ فَقَامَ وَقَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْنَا لَكَ وِطَاءً ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ مَا لِي وَمَا لِلدُّنْيَا مَا أَنَا فِي الدُّنْيَا إِلاَّ كَرَاكِبٍ اسْتَظَلَّ تَحْتَ شَجَرَةٍ ثُمَّ رَاحَ وَتَرَكَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Киндий ривоят қилди, бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, менга ал-Масъудий хабар берди, бизга Амр ибн Мурра ривоят қилди, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бўйра устида ухладилар, сўнг турдилар, бўйра эса ёнларида из қолдирган эди. Биз: «Эй Расулуллоҳ, сизга бир тўшак қилиб берсак (яхши бўларди),» дедик. У зот: «Менинг дунё билан нима ишим бор?! Мен дунёда фақат бир дарахт тагида сояланиб, сўнг кетиб уни тарк этадиган отлиқ кабидирман,» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالاَ حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир ва Абу Довуд ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Зуҳайр ибн Муҳаммад ривоят қилди, менга Мусо ибн Вардон ривоят қилди, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Киши дўстининг дини (йўли) узрадир. Бас, ҳар бирингиз ким билан дўстлашаётганига қарасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ الأَنْصَارِيُّ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَتْبَعُ الْمَيِّتَ ثَلاَثٌ فَيَرْجِعُ اثْنَانِ وَيَبْقَى وَاحِدٌ يَتْبَعُهُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ وَعَمَلُهُ فَيَرْجِعُ أَهْلُهُ وَمَالُهُ وَيَبْقَى عَمَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, у Суфён ибн Уяйнадан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан — у Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм ал-Ансорийнинг ўғлидир — (ривоят қилдики), у деди: мен Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Маййитга учта (нарса) эргашади, иккитаси қайтиб кетади, биттаси қолади: унга аҳли, моли ва амали эргашади; бас, аҳли ва моли қайтиб кетади, амали эса (у билан) қолади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ الْحِمْصِيُّ، وَحَبِيبُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ جَابِرٍ الطَّائِيِّ، عَنْ مِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا مَلأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ بِحَسْبِ ابْنِ آدَمَ أُكُلاَتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ فَإِنْ كَانَ لاَ مَحَالَةَ فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ وَثُلُثٌ لِشَرَابِهِ وَثُلُثٌ لِنَفَسِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَالَ الْمِقْدَامُ بْنُ مَعْدِيكَرِبَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, бизга Исмоил ибн Айёш хабар берди, менга Абу Салама ал-Ҳимсий ва Ҳабиб ибн Солиҳ ривоят қилди, у Яҳё ибн Жобир ат-Тоийдан, у Миқдом ибн Маъдикариб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Одам боласи қориндан кўра баттарроқ бирор идишни тўлдирмади. Одам боласига белини тик тутадиган бир неча луқма (таом) кифоядир. Агар (кўпроқ ейиш) муқаррар бўлса, бас, учдан бири таоми учун, учдан бири ичимлиги учун ва учдан бири нафаси учун (бўлсин),» дедилар. Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Айёш шунга ўхшаш ривоят қилди. Ва у: «Миқдом ибн Маъдикариб Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди),» деди ва унда «Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан эшитдим,» деб зикр қилмади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يُرَائِي يُرَائِي اللَّهُ بِهِ وَمَنْ يُسَمِّعْ يُسَمِّعِ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لاَ يَرْحَمُ النَّاسَ لاَ يَرْحَمُهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جُنْدَبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Муовия ибн Ҳишом ривоят қилди, у Шайбондан, у Фиросдан, у Атийядан, у Абу Саъид (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Ким (амалини) кўз-кўз қилса, Аллоҳ уни (Қиёматда) шарманда қилади; ким (амалини) эшиттириб мақтанса, Аллоҳ уни (Қиёматда) фош этади,» дедилар. (Рови) деди: яна Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Ким одамларга раҳм қилмаса, Аллоҳ ҳам унга раҳм қилмайди,» дедилар. Бу бобда Жундаб ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан (ривоят қилингани) ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ أَبُو عُثْمَانَ الْمَدَنِيُّ، أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ مُسْلِمٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ شُفَيًّا الأَصْبَحِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، دَخَلَ الْمَدِينَةَ فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ قَدِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ مَنْ هَذَا فَقَالُوا أَبُو هُرَيْرَةَ ‏.‏ فَدَنَوْتُ مِنْهُ حَتَّى قَعَدْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُوَ يُحَدِّثُ النَّاسَ فَلَمَّا سَكَتَ وَخَلاَ قُلْتُ لَهُ أَنْشُدُكَ بِحَقٍّ وَبِحَقٍّ لَمَا حَدَّثْتَنِي حَدِيثًا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَقَلْتَهُ وَعَلِمْتَهُ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَفْعَلُ لأُحَدِّثَنَّكَ حَدِيثًا حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَقَلْتُهُ وَعَلِمْتُهُ ‏.‏ ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً فَمَكَثَ قَلِيلاً ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ لأُحَدِّثَنَّكَ حَدِيثًا حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَيْتِ مَا مَعَنَا أَحَدٌ غَيْرِي وَغَيْرُهُ ‏.‏ ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً أُخْرَى ثُمَّ أَفَاقَ فَمَسَحَ وَجْهَهُ فَقَالَ لأُحَدِّثَنَّكَ حَدِيثًا حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا وَهُوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ مَا مَعَنَا أَحَدٌ غَيْرِي وَغَيْرُهُ ‏.‏ ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً أُخْرَى ثُمَّ أَفَاقَ وَمَسَحَ وَجْهَهُ فَقَالَ أَفْعَلُ لأُحَدِّثَنَّكَ حَدِيثًا حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ فِي هَذَا الْبَيْتِ مَا مَعَهُ أَحَدٌ غَيْرِي وَغَيْرُهُ ‏.‏ ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً شَدِيدَةً ثُمَّ مَالَ خَارًّا عَلَى وَجْهِهِ فَأَسْنَدْتُهُ عَلَىَّ طَوِيلاً ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ حَدَّثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَنْزِلُ إِلَى الْعِبَادِ لِيَقْضِيَ بَيْنَهُمْ وَكُلُّ أُمَّةٍ جَاثِيَةٌ فَأَوَّلُ مَنْ يَدْعُو بِهِ رَجُلٌ جَمَعَ الْقُرْآنَ وَرَجُلٌ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَرَجُلٌ كَثِيرُ الْمَالِ فَيَقُولُ اللَّهُ لِلْقَارِئِ أَلَمْ أُعَلِّمْكَ مَا أَنْزَلْتُ عَلَى رَسُولِي قَالَ بَلَى يَا رَبِّ ‏.‏ قَالَ فَمَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا عُلِّمْتَ قَالَ كُنْتُ أَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ كَذَبْتَ وَتَقُولُ لَهُ الْمَلاَئِكَةُ كَذَبْتَ وَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ فُلاَنًا قَارِئٌ فَقَدْ قِيلَ ذَاكَ ‏.‏ وَيُؤْتَى بِصَاحِبِ الْمَالِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَمْ أُوَسِّعْ عَلَيْكَ حَتَّى لَمْ أَدَعْكَ تَحْتَاجُ إِلَى أَحَدٍ قَالَ بَلَى يَا رَبِّ ‏.‏ قَالَ فَمَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا آتَيْتُكَ قَالَ كُنْتُ أَصِلُ الرَّحِمَ وَأَتَصَدَّقُ ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ كَذَبْتَ وَتَقُولُ لَهُ الْمَلاَئِكَةُ كَذَبْتَ وَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلاَنٌ جَوَادٌ فَقَدْ قِيلَ ذَاكَ ‏.‏ وَيُؤْتَى بِالَّذِي قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ فِي مَاذَا قُتِلْتَ فَيَقُولُ أُمِرْتُ بِالْجِهَادِ فِي سَبِيلِكَ فَقَاتَلْتُ حَتَّى قُتِلْتُ ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ كَذَبْتَ وَتَقُولُ لَهُ الْمَلاَئِكَةُ كَذَبْتَ وَيَقُولُ اللَّهُ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلاَنٌ جَرِيءٌ فَقَدْ قِيلَ ذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رُكْبَتِي فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أُولَئِكَ الثَّلاَثَةُ أَوَّلُ خَلْقِ اللَّهِ تُسَعَّرُ بِهِمُ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ الْوَلِيدُ أَبُو عُثْمَانَ فَأَخْبَرَنِي عُقْبَةُ بْنُ مُسْلِمٍ أَنَّ شُفَيًّا هُوَ الَّذِي دَخَلَ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَأَخْبَرَهُ بِهَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عُثْمَانَ وَحَدَّثَنِي الْعَلاَءُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ أَنَّهُ كَانَ سَيَّافًا لِمُعَاوِيَةَ فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَأَخْبَرَهُ بِهَذَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ قَدْ فُعِلَ بِهَؤُلاَءِ هَذَا فَكَيْفَ بِمَنْ بَقِيَ مِنَ النَّاسِ ثُمَّ بَكَى مُعَاوِيَةُ بُكَاءً شَدِيدًا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ هَالِكٌ وَقُلْنَا قَدْ جَاءَنَا هَذَا الرَّجُلُ بِشَرٍّ ثُمَّ أَفَاقَ مُعَاوِيَةُ وَمَسَحَ عَنْ وَجْهِهِ وَقَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُْ ‏:‏ ‏(‏مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لاَ يُبْخَسُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак хабар берди, бизга Ҳайва ибн Шурайҳ хабар берди, менга ал-Валид ибн Абил-Валид Абу Усмон ал-Маданий хабар бердики, унга Уқба ибн Муслим ривоят қилдики, унга Шуфайй ал-Асбаҳий ривоят қилдики: У Мадинага кирди, шунда атрофига одамлар тўпланган бир кишини кўрди. «Бу ким?» деди. «Абу Ҳурайра,» дедилар. Мен унга яқинлашиб, у одамларга ҳадис айтаётган пайтда унинг олдида ўтирдим. У сукут қилиб, ёлғиз қолганда, мен унга: «Сенга (Аллаҳ) ҳаққини ва (унинг) ҳаққини эслатаман, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган, англаган ва билган бир ҳадисни менга айтиб берсанг,» дедим. Абу Ҳурайра: «Шундай қиламан, мен сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга айтиб берган, мен англаган ва билган бир ҳадисни албатта айтиб бераман,» деди. Сўнг Абу Ҳурайра бир бор йиғлади ва бироз туриб қолди, кейин ўзига келди ва: «Мен сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шу уйда менга айтиб берган, мену ундан бошқа ҳеч ким бўлмаган пайтдаги бир ҳадисни албатта айтиб бераман,» деди. Сўнг Абу Ҳурайра яна бир бор йиғлади, кейин ўзига келди ва юзини артиб: «Мен сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мену у шу уйда бўлганимизда, мену ундан бошқа ҳеч ким билан бўлмаган пайтда менга айтиб берган бир ҳадисни албатта айтиб бераман,» деди. Сўнг Абу Ҳурайра яна бир бор йиғлади, кейин ўзига келди ва юзини артиб: «Шундай қиламан, мен сенга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен у билан шу уйда бўлганимда, у билан мену ундан бошқа ҳеч ким бўлмаган пайтда менга айтиб берган бир ҳадисни албатта айтиб бераман,» деди. Сўнг Абу Ҳурайра қаттиқ йиғлади, сўнг юзи билан йиқилиб майл қилди, мен уни узоқ вақт ўзимга суяб турдим, кейин у ўзига келди ва: «Менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ривоят қилдиларки, Табарак ва Таоло Аллаҳ Қиёмат куни бўлганда бандалар орасида ҳукм қилиш учун уларнинг олдига тушади ва ҳар бир уммат тиз чўкиб ўтирган бўлади. У биринчи бўлиб чақирадиган киши — Қуръонни жамлаган (ёдлаган) киши, Аллаҳ йўлида ўлдирилган киши ва мол-давлати кўп бир кишидир. Аллаҳ қорига: ‹Мен сенга Ўз элчимга нозил қилган нарсани ўргатмадимми?› дейди. У: ‹Ҳа, эй Роббим,› дейди. ‹Бас, ўргатилган нарсада нима амал қилдинг?› дейди. У: ‹Мен у (Қуръон) билан кечалари ва кундузлари (намозда) қоим бўлар эдим,› дейди. Аллаҳ унга: ‹Ёлғон айтдинг,› дейди ва фаришталар ҳам унга: ‹Ёлғон айтдинг,› дейишади. Аллаҳ унга: ‹Аксинча, сен «Фалончи қори (Қуръон ўқийдиган)» деб айтилишини истадинг, бас у (сўз) айтилди,› дейди. Сўнг мол эгаси келтирилади, Аллаҳ унга: ‹Мен сенга (ризқни) кенг қилиб, сени ҳеч кимга муҳтож бўлмайдиган қилиб қўймадимми?› дейди. У: ‹Ҳа, эй Роббим,› дейди. ‹Бас, Мен сенга берган нарсада нима амал қилдинг?› дейди. У: ‹Мен қариндошлик алоқасини боғлар ва садақа қилар эдим,› дейди. Аллаҳ унга: ‹Ёлғон айтдинг,› дейди ва фаришталар ҳам унга: ‹Ёлғон айтдинг,› дейишади. Аллаҳ таоло: ‹Аксинча, сен «Фалончи сахий» деб айтилишини истадинг, бас у (сўз) айтилди,› дейди. Сўнг Аллаҳ йўлида ўлдирилган киши келтирилади, Аллаҳ унга: ‹Нима йўлида ўлдирилдинг?› дейди. У: ‹Мен Сенинг йўлингда жиҳод қилишга буюрилган эдим, бас мен жанг қилдим, ҳатто ўлдирилдим,› дейди. Аллаҳ таоло унга: ‹Ёлғон айтдинг,› дейди ва фаришталар ҳам унга: ‹Ёлғон айтдинг,› дейишади. Аллаҳ: ‹Аксинча, сен «Фалончи ботир» деб айтилишини истадинг, бас у (сўз) айтилди,› дейди,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тиззамга уриб: «Эй Абу Ҳурайра, ана ўша уч (киши) Қиёмат куни дўзах ўтини улар билан алангалантириладиган, Аллаҳ халқининг биринчиларидир,» дедилар. Ал-Валид Абу Усмон деди: Менга Уқба ибн Муслим хабар бердики, Шуфайй ўша Муовиянинг ҳузурига кириб, унга буни хабар берган кишидир. Абу Усмон деди: Менга ал-Ало ибн Абу Ҳакийм ривоят қилдики, у Муовиянинг жаллоди бўлган экан, унинг ҳузурига бир киши кириб, унга Абу Ҳурайрадан буни хабар берган. Шунда Муовия: «Буларга шу (иш) қилинган бўлса, қолган одамларнинг ҳоли қандай бўлади?» деди, сўнг Муовия шундай қаттиқ йиғладики, биз уни ҳалок бўлади деб ўйладик ва: «Бу киши бизга ёмонлик келтирди,» дедик. Кейин Муовия ўзига келди ва юзини артиб: «Аллаҳ ва Унинг Расули рост айтдилар: ‹Ким ҳаёти дунёни ва унинг зийнатини истаса, улардаги амалларини (мукофотини) бу (дунё)да тўла берамиз ва улар бунда камситилмайдилар. Ана ўшалар охиратда ўзлари учун дўзахдан бошқа нарса бўлмаган кимсалардир ва улар бу (дунё)да қилган ишлари беҳуда кетди ҳамда қилаётган амаллари ботилдир› (Ҳуд сураси, 15-16),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنِي الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ سَيْفٍ الضَّبِّيِّ، عَنْ أَبِي مُعَانٍ الْبَصْرِيِّ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ جُبِّ الْحُزْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا جُبُّ الْحُزْنِ قَالَ ‏"‏ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ تَتَعَوَّذُ مِنْهُ جَهَنَّمُ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ يَدْخُلُهُ قَالَ ‏"‏ الْقُرَّاءُ الْمُرَاءُونَ بِأَعْمَالِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, менга ал-Муҳорибий ривоят қилди, Аммор ибн Сайф аз-Заббийдан, у Абу Муон ал-Басрийдан, у ибн Сирийндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳдан Жуббул-ҳузн (Қайғу қудуғи)дан паноҳ тиланглар,» дедилар. Улар: «Эй Расулуллоҳ, Жуббул-ҳузн нима?» дедилар. У: «(У) жаҳаннамдаги бир водий бўлиб, жаҳаннам ундан ҳар куни юз марта паноҳ тилайди,» дедилар. Биз: «Эй Расулуллоҳ, унга ким киради?» дедик. У: «Ўз амаллари билан риё қилувчи қорилар,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا أَبُو سِنَانٍ الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ يَعْمَلُ الْعَمَلَ فَيُسِرُّهُ فَإِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ أَعْجَبَهُ ذَلِكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَهُ أَجْرَانِ أَجْرُ السِّرِّ وَأَجْرُ الْعَلاَنِيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الأَعْمَشُ وَغَيْرُهُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَأَصْحَابُ الأَعْمَشِ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ فَأَعْجَبَهُ فَإِنَّمَا مَعْنَاهُ أَنْ يُعْجِبَهُ ثَنَاءُ النَّاسِ عَلَيْهِ بِالْخَيْرِ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَيُعْجِبُهُ ثَنَاءُ النَّاسِ عَلَيْهِ لِهَذَا لِمَا يَرْجُو بِثَنَاءِ النَّاسِ عَلَيْهِ فَأَمَّا إِذَا أَعْجَبَهُ لِيَعْلَمَ النَّاسُ مِنْهُ الْخَيْرَ لِيُكْرَمَ عَلَى ذَلِكَ وَيُعَظَّمَ عَلَيْهِ فَهَذَا رِيَاءٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ فَأَعْجَبَهُ رَجَاءَ أَنْ يُعْمَلَ بِعَمَلِهِ فَيَكُونَ لَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ فَهَذَا لَهُ مَذْهَبٌ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Абу Синон аш-Шайбоний ривоят қилди, Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Бир киши: «Эй Расулуллоҳ, киши бир амал қилади ва уни яширади, сўнг у (амал) ошкор бўлганда бу уни хурсанд қилади,» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унга икки ажр бор: яширинлик ажри ва ошкоралик ажри,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни ал-Аъмаш ва бошқалар Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абу Солиҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (йўсинда) ривоят қилишган, ал-Аъмашнинг шогирдлари унда Абу Ҳурайрадан (деб) зикр қилмаганлар. Абу Исо деди: Баъзи илм аҳли бу ҳадисни тафсир қилиб айтдилар: «У (амал) ошкор бўлиб уни хурсанд қилса» дегани — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Сизлар ер юзида Аллаҳнинг гувоҳларисиз,» деган сўзларига кўра, одамларнинг уни яхшилик билан мақташидан хурсанд бўлиши демакдир. Бас, одамларнинг уни мақташидан, шу мақтов билан (Аллаҳнинг раҳматидан) умид қилгани учун хурсанд бўлади. Аммо одамлар ундаги яхшиликни билиб, шу сабабли унга эҳтиром кўрсатишлари ва уни улуғлашлари учун хурсанд бўлса, бу риёдир. Баъзи илм аҳли дедилар: У (амал) ошкор бўлиб, унинг амали билан амал қилиниши натижасида ўзига ҳам уларнинг ажрларидай ажр бўлишидан умид қилиб, уни хурсанд қилса, бу ҳам (тўғри) бир йўлдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى قِيَامُ السَّاعَةِ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الصَّلاَةِ فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ قِيَامِ السَّاعَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا أَعْدَدْتَ لَهَا ‏"‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَعْدَدْتُ لَهَا كَبِيرَ صَلاَةٍ وَلاَ صَوْمٍ إِلاَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ وَأَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا رَأَيْتُ فَرِحَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَ الإِسْلاَمِ فَرَحَهُمْ بِهَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, Ҳумайддан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди ва: «Эй Расулуллоҳ, қиёмат соати қачон қоим бўлади?» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозга турдилар, намозини ўқиб бўлганларидан кейин: «Қиёмат соати ҳақида сўраган киши қани?» дедилар. У киши: «Мен, эй Расулуллоҳ,» деди. У: «Унга нима тайёрладинг?» дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен унга кўп намоз ва рўза тайёрламадим, фақат мен Аллаҳ ва Унинг Расулини севаман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Киши севгани билан бирга (бўлади), сен ҳам севган кишинг билан (бирга бўласан),» дедилар. Мен мусулмонларнинг Исломдан кейин бунисича хурсанд бўлганларини кўрмадим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ وَلَهُ مَا اكْتَسَبَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَصَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абу Ҳишом ар-Рифоий ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, Ашъасдан, у ал-Ҳасандан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Киши севгани билан бирга (бўлади) ва унга ўзи касб қилган (амал) бордир,» дедилар. Бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Сафвон ибн Ассол, Абу Ҳурайра ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ал-Ҳасан ал-Басрийнинг Анас ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган ривояти бўйича) ҳасан ғариб ҳадисдир. Бу ҳадис бир неча йўл билан ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ جَهْوَرِيُّ الصَّوْتِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ الرَّجُلُ يُحِبُّ الْقَوْمَ وَلَمَّا يَلْحَقْ بِهِمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ مَحْمُودٍ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Осимдан, у Зирр ибн Ҳубайшдан, у Сафвон ибн Ассолдан (ривоят қилдики), у деди: Йўғон овозли бир бадавий келди ва: «Эй Муҳаммад, киши бир қавмни севади, аммо (амалда) уларга етишмаган (бўлса-чи)?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Киши севгани билан бирга (бўлади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Осимдан, у Зиррдан, у Сафвон ибн Ассолдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Маҳмуднинг ҳадисига ўхшаш (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي فِيَّ وَأَنَا مَعَهُ إِذَا دَعَانِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, Жаъфар ибн Бурқондан, у Язид ибн ал-Асаммдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ айтади: ‹Мен бандамнинг Мен ҳақимдаги гумонида (қандай гумон қилса, шундай)ман ва у Мени чақирса, Мен у билан биргаман,›» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْبِرِّ وَالإِثْمِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْبِرُّ حُسْنُ الْخُلُقِ وَالإِثْمُ مَا حَاكَ فِي نَفْسِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Киндий ал-Куфий ривоят қилди, бизга Зайд ибн Ҳубоб ривоят қилди, бизга Муовия ибн Солиҳ ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайр ал-Ҳазрамий ривоят қилди, отасидан, у ан-Наввос ибн Самъондан (ривоят қилдики), бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирр (яхшилик) ва гуноҳ ҳақида сўради. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирр — чиройли хулқдир, гуноҳ эса — дилингда изгираб турган ва одамлар уни билиб қолишини ёқтирмайдиган нарсадир,» дедилар. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Муовия ибн Солиҳ шунга ўхшаш (ривоят қилди), фақат у: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўрадим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيِّ، حَدَّثَنِي مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْمُتَحَابُّونَ فِي جَلاَلِي لَهُمْ مَنَابِرُ مِنْ نُورٍ يَغْبِطُهُمُ النَّبِيُّونَ وَالشُّهَدَاءُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ثُوَبَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Касир ибн Ҳишом ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Бурқон ривоят қилди, бизга Ҳабиб ибн Абу Марзуқ ривоят қилди, Ато ибн Абу Робоҳдан, у Абу Муслим ал-Хавлонийдан, менга Муоз ибн Жабал ривоят қилдики, у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Азиз ва жалил Аллаҳ айтди: ‹Менинг улуғлигим (йўли)да бир-бирини севувчиларга нурдан минбарлар бўлади, пайғамбарлар ва шаҳидлар уларга ҳавас қиладилар,›» деганларини эшитдим. Бу бобда Абуд-Дардо, ибн Масъуд, Убодат ибн ас-Сомит, Абу Ҳурайра ва Абу Молик ал-Ашъарийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Муслим ал-Хавлонийнинг исми Абдуллоҳ ибн Савбдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَوْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ إِمَامٌ عَادِلٌ وَشَابٌّ نَشَأَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَرَجُلٌ كَانَ قَلْبُهُ مُعَلَّقًا بِالْمَسْجِدِ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّى يَعُودَ إِلَيْهِ وَرَجُلاَنِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ فَاجْتَمَعَا عَلَى ذَلِكَ وَتَفَرَّقَا وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ وَرَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ حَسَبٍ وَجَمَالٍ فَقَالَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّى لاَ تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ يَمِينُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ مِثْلَ هَذَا وَشَكَّ فِيهِ وَقَالَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَوْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ رَوَاهُ عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ يَقُولُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، حَدَّثَنِي خُبَيْبٌ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ بِمَعْنَاهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ كَانَ قَلْبُهُ مُعَلَّقًا بِالْمَسَاجِدِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, Хубайб ибн Абдурраҳмондан, у Ҳафс ибн Осимдан, у Абу Ҳурайрадан ёки Абу Саиддан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Етти (тоифа кишини) Аллаҳ Ўз соясидан бошқа соя бўлмаган кунда Ўз соясида (паноҳида) соялантиради: одил имом; Аллаҳнинг ибодатида вояга етган йигит; қалби масжидга боғлиқ, ундан чиқса, унга қайтиб келгунча (интизор) киши; Аллаҳ (йўли) учун бир-бирини севган, шу (севги) устида бирлашиб, шу (севги) устида ажралган икки киши; ёлғиз ҳолда Аллаҳни зикр қилиб, кўзлари ёшга тўлган киши; насаб-мавқе ва гўзаллик эгаси бўлган аёл уни (зинога) чақириб, у: ‹Мен Аллаҳдан қўрқаман,› деган киши; ва бир садақани шундай яшириб қилган кишики, чап қўли ўнг қўли нима сарфлаганини билмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Молик ибн Анасдан бир неча йўл билан шунга ўхшаш ривоят қилинган, унда (рови) шубҳа қилиб: «Абу Ҳурайрадан ёки Абу Саиддан,» деган; Убайдуллоҳ ибн Умар эса буни Хубайб ибн Абдурраҳмондан шубҳасиз ривоят қилиб: «Абу Ҳурайрадан,» деган. Бизга Саввор ибн Абдуллоҳ ал-Анбарий ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилиб, иккаласи дедилар: бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, менга Хубайб ривоят қилди, Ҳафс ибн Осимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Молик ибн Анаснинг ҳадисига маъно жиҳатидан ўхшаш (ривоят қилди), фақат у: «Қалби масжидларга боғлиқ эди,» деди ва: «Мавқе ва гўзаллик эгаси (аёл),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ فَأَثْنَى عَلَى أَمِيرٍ مِنَ الأُمَرَاءِ فَجَعَلَ الْمِقْدَادُ يَحْثُو فِي وَجْهِهِ التُّرَابَ وَقَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَحْثُوَ فِي وُجُوهِ الْمَدَّاحِينَ التُّرَابَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى زَائِدَةُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَدِيثُ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَأَبُو مَعْمَرٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَخْبَرَةَ وَالْمِقْدَادُ بْنُ الأَسْوَدِ هُوَ الْمِقْدَادُ بْنُ عَمْرٍو الْكِنْدِيُّ وَيُكْنَى أَبَا مَعْبَدٍ وَإِنَّمَا نُسِبَ إِلَى الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ لأَنَّهُ كَانَ قَدْ تَبَنَّاهُ وَهُوَ صَغِيرٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Мужоҳиддан, у Абу Маъмардан (ривоят қилдики), у деди: Бир киши туриб, амирлардан бири (амир)ни мақтай бошлади. Шунда ал-Миқдод унинг юзига тупроқ сочиб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни мақтагувчиларнинг юзларига тупроқ сочишимизга буюрдилар,» деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Зоида буни Язид ибн Абу Зиёддан, у Мужоҳиддан, у ибн Аббосдан ривоят қилган, аммо Мужоҳиднинг Абу Маъмардан (қилган) ҳадиси асаҳҳ (энг тўғри)роқдир. Абу Маъмарнинг исми Абдуллоҳ ибн Сахбарадир. Ал-Миқдод ибн ал-Асвад эса ал-Миқдод ибн Амр ал-Киндий бўлиб, Абу Маъбад деб куняланади. У ал-Асвад ибн Абду Яғусга нисбат берилган, чунки у (ал-Асвад) уни кичиклигида ўғил қилиб олган эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ سَالِمٍ الْخَيَّاطِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَحْثُوَ فِي أَفْوَاهِ الْمَدَّاحِينَ التُّرَابَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Усмон ал-Куфий ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо ривоят қилди, Солим ал-Хайётдан, у ал-Ҳасандан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни мақтагувчиларнинг оғизларига тупроқ сочишимизга буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абу Ҳурайранинг (ривояти бўйича) ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ قَيْسٍ التُّجِيبِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، قَالَ سَالِمٌ أَوْ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، - أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ تُصَاحِبْ إِلاَّ مُؤْمِنًا وَلاَ يَأْكُلْ طَعَامَكَ إِلاَّ تَقِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга ибнул-Муборак хабар берди, Ҳайва ибн Шурайҳдан, менга Солим ибн Ғайлон ривоят қилдики, унга ал-Валид ибн Қайс ат-Тужибий хабар бердики, у Абу Саид ал-Худрийдан эшитган — Солим: «Ёки Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саиддан,» деди — уки (Абу Саид) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Мўминдан бошқаси билан суҳбатдош бўлма ва тақводордан бошқаси таомингни емасин,» деганларини эшитган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدِهِ الْخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أَمْسَكَ عَنْهُ بِذَنْبِهِ حَتَّى يُوَفَّى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ عِظَمَ الْجَزَاءِ مَعَ عِظَمِ الْبَلاَءِ وَإِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ قَوْمًا ابْتَلاَهُمْ فَمَنْ رَضِيَ فَلَهُ الرِّضَا وَمَنْ سَخِطَ فَلَهُ السَّخَطُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Саъд ибн Синондан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ бандасига яхшиликни ирода қилса, унга жазони дунёда тезлаштиради; Аллаҳ бандасига ёмонликни ирода қилса, унинг гуноҳини (жазосиз) ушлаб туради, ҳатто Қиёмат куни унга тўла (жазо) берилади,» дедилар. Шу иснод билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинишича), у: «Албатта мукофотнинг улуғлиги бало (синов)нинг улуғлиги билан (боғлиқ)дир ва албатта Аллаҳ бир қавмни севса, уларни синайди; бас, ким рози бўлса, унга ризо (Аллаҳнинг розилиги) бор, ким норози бўлса, унга ғазаб бор,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу шу йўл (бўйича) ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا رَأَيْتُ الْوَجَعَ عَلَى أَحَدٍ أَشَدَّ مِنْهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, ал-Аъмашдан (ривоят қилдики), у деди: Мен Абу Воилнинг шундай деганини эшитдим: Оиша (розияллаҳу анҳо) деди: «Мен оғриқни ҳеч кимда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дагидан қаттиқроқ кўрмадим.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ النَّاسِ أَشَدُّ بَلاَءً قَالَ ‏ "‏ الأَنْبِيَاءُ ثُمَّ الأَمْثَلُ فَالأَمْثَلُ فَيُبْتَلَى الرَّجُلُ عَلَى حَسَبِ دِينِهِ فَإِنْ كَانَ دِينُهُ صُلْبًا اشْتَدَّ بَلاَؤُهُ وَإِنْ كَانَ فِي دِينِهِ رِقَّةٌ ابْتُلِيَ عَلَى حَسَبِ دِينِهِ فَمَا يَبْرَحُ الْبَلاَءُ بِالْعَبْدِ حَتَّى يَتْرُكَهُ يَمْشِي عَلَى الأَرْضِ مَا عَلَيْهِ خَطِيئَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأُخْتِ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ‏أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَشَدُّ بَلَاءً قَالَ الْأَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Осим ибн Баҳдаладан, у Мусъаб ибн Саъддан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Мен: «Эй Расулуллоҳ, одамларнинг қайсиси бало (синов) жиҳатидан энг қаттиғи (синаладигани)дир?» дедим. У: «Пайғамбарлар, сўнг (уларга) энг ўхшашлар, кейин (уларга) энг ўхшашлар. Киши ўз динига қараб синалади: агар унинг дини мустаҳкам бўлса, балоси қаттиқлашади; агар динида юмшоқлик (заифлик) бўлса, динига қараб синалади. Бас, бало бандадан кетмайди, ҳатто уни гуноҳсиз ҳолда ер юзида юрадиган қилиб қўйгунча (давом этади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ва Ҳузайфа ибнул-Ямоннинг синглисидан ҳам (ривоят) бор: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан «Одамларнинг қайсиси бало жиҳатидан энг қаттиғидир?» деб сўралганда, у: «Пайғамбарлар, сўнг (уларга) энг ўхшашлар, кейин (уларга) энг ўхшашлар,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَا يَزَالُ الْبَلاَءُ بِالْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ فِي نَفْسِهِ وَوَلَدِهِ وَمَالِهِ حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ وَمَا عَلَيْهِ خَطِيئَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бало (синов) мўмин эркак ва мўмина аёлнинг ўзида, боласида ва молида (давом этиб), ҳатто у гуноҳсиз ҳолда Аллаҳга йўлиққунча (тўхтамайди),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو ظِلاَلٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِذَا أَخَذْتُ كَرِيمَتَىْ عَبْدِي فِي الدُّنْيَا لَمْ يَكُنْ لَهُ جَزَاءٌ عِنْدِي إِلاَّ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو ظِلاَلٍ اسْمُهُ هِلاَلٌ ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Муовия ал-Жумаҳий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муслим ривоят қилди, у деди: бизга Абу Зилол ривоят қилди, Анас ибн Моликдан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ айтади: Агар Мен бандамнинг дунёдаги икки қадрли (кўзи)ни олсам, унинг учун Менинг ҳузуримда жаннатдан бошқа мукофот бўлмайди,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан ғарибдир. Абу Зилолнинг исми Ҳилол.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَنْ أَذْهَبْتُ حَبِيبَتَيْهِ فَصَبَرَ وَاحْتَسَبَ لَمْ أَرْضَ لَهُ ثَوَابًا دُونَ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён хабар берди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўтариб (ривоят қилдики), у: «Аллаҳ азза ва жалла айтади: Кимнинг икки суюкли (кўзи)ни Мен олсам-у, у сабр қилиб ва (ажрини Аллаҳдан) умид қилса, Мен унинг учун жаннатдан бошқа мукофотга рози бўлмайман,» дедилар. Бу бобда Ирбод ибн Сориядан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَغْرَاءَ أَبُو زُهَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَوَدُّ أَهْلُ الْعَافِيَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يُعْطَى أَهْلُ الْبَلاَءِ الثَّوَابَ لَوْ أَنَّ جُلُودَهُمْ كَانَتْ قُرِضَتْ فِي الدُّنْيَا بِالْمَقَارِيضِ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَوْلَهُ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ва Юсуф ибн Мусо ал-Қаттон ал-Бағдодий ривоят қилиб, иккови деди: бизга Абдурраҳмон ибн Мағро Абу Зуҳайр ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қиёмат кунида, бало (мусибат) аҳлига (сабрлари учун) мукофот берилаётган пайтда, офият (соғлиқ) аҳли ўзларининг терилари дунёда қайчилар билан кесилган бўлганини орзу қиладилар,» дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни бу иснод билан фақат шу йўналишдан биламиз. Баъзилар бу ҳадисни ал-Аъмашдан, у Талҳа ибн Мусаррифдан, у Масруқдан унинг сўзи сифатида шунга ўхшаш нарсани ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَحَدٍ يَمُوتُ إِلاَّ نَدِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَمَا نَدَامَتُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِنْ كَانَ مُحْسِنًا نَدِمَ أَنْ لاَ يَكُونَ ازْدَادَ وَإِنْ كَانَ مُسِيئًا نَدِمَ أَنْ لاَ يَكُونَ نَزَعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ وَهُوَ يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Убайдуллоҳ хабар берди, у деди: мен отамнинг айтаётганини эшитдим, у: мен Абу Ҳурайранинг айтаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч бир киши йўқки, вафот этганида надомат (афсус) қилмасин,» дедилар. Улар: «Эй Расулуллаҳ, унинг надомати нима?» дедилар. У: «Агар у яхшилик қилувчи бўлса, (яхшилигини) кўпайтирмаганига афсус қилади; агар у ёмонлик қилувчи бўлса, (ёмонликдан) қайтмаганига афсус қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат шу йўналишдан биламиз. Яҳё ибн Убайдуллоҳ ҳақида Шуъба (танқид билан) сўзлаган, у Яҳё ибн Убайдуллоҳ ибн Мавҳаб маданийлик.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ رِجَالٌ يَخْتِلُونَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ يَلْبَسُونَ لِلنَّاسِ جُلُودَ الضَّأْنِ مِنَ اللِّينِ أَلْسِنَتُهُمْ أَحْلَى مِنَ السُّكَّرِ وَقُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الذِّئَابِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَبِي يَغْتَرُّونَ أَمْ عَلَىَّ يَجْتَرِئُونَ فَبِي حَلَفْتُ لأَبْعَثَنَّ عَلَى أُولَئِكَ مِنْهُمْ فِتْنَةً تَدَعُ الْحَلِيمَ مِنْهُمْ حَيْرَانًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Сувайд ривоят қилди, у деди: бизга Ибнул-Муборак хабар берди, у деди: бизга Яҳё ибн Убайдуллоҳ хабар берди, у деди: мен отамнинг айтаётганини эшитдим, у: мен Абу Ҳурайранинг айтаётганини эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Охир замонда динни восита қилиб дунёни қўлга киритадиган кишилар чиқади; улар одамларга юмшоқликда қўй териси (каби) кийим киядилар, тиллари шакардан ширинроқ, қалблари эса бўриларнинг қалбидир. Аллаҳ азза ва жалла айтади: Менга алданяптиларми ёки Менга (қарши) журъат қиляптиларми? Менинг (зотим) билан қасам ичдимки, албатта ўша (тоифа)нинг ичидан уларга шундай фитна юбораманки, у уларнинг оқил (вазмин)ларини ҳам ҳайрон қолдирур,» дедилар. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ، أَخْبَرَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا حَمْزَةُ بْنُ أَبِي مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لَقَدْ خَلَقْتُ خَلْقًا أَلْسِنَتُهُمْ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَقُلُوبُهُمْ أَمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ فَبِي حَلَفْتُ لأُتِيحَنَّهُمْ فِتْنَةً تَدَعُ الْحَلِيمَ مِنْهُمْ حَيْرَانًا فَبِي يَغْتَرُّونَ أَمْ عَلَىَّ يَجْتَرِءُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ

Бизга Аҳмад ибн Саид ад-Дорамий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Аббод ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил хабар берди, у деди: бизга Ҳамза ибн Абу Муҳаммад хабар берди, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, Аллаҳ таоло деди: Мен шундай халқ (маҳлуқ) яратдимки, уларнинг тиллари асалдан ширинроқ, қалблари эса сабрдан (сабир ўсимлигидан) аччиқроқдир. Менинг (зотим) билан қасам ичдимки, албатта уларга шундай фитна юбораманки, у уларнинг оқил (вазмин)ларини ҳайрон қолдирур. Менга алданяптиларми ёки Менга (қарши) журъат қиляптиларми?» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўналишдан биламиз.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، ح وَحَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا النَّجَاةُ قَالَ ‏ "‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ لِسَانَكَ وَلْيَسَعْكَ بَيْتُكَ وَابْكِ عَلَى خَطِيئَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак ривоят қилди (ҳ); ва бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Ибнул-Муборак хабар берди, Яҳё ибн Айюбдан, у Убайдуллоҳ ибн Заҳрдан, у Али ибн Язиддан, у ал-Қосимдан, у Абу Умомадан, у Уқба ибн Омирдан, у деди: Мен: «Эй Расулуллаҳ, нажот нимада?» дедим. У: «Тилингни тий, уйинг сенга кенг (етарли) бўлсин ва хатойингга (гуноҳингга) йиғла,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رَفَعَهُ قَالَ ‏ "‏ إِذَا أَصْبَحَ ابْنُ آدَمَ فَإِنَّ الأَعْضَاءَ كُلَّهَا تُكَفِّرُ اللِّسَانَ فَتَقُولُ اتَّقِ اللَّهَ فِينَا فَإِنَّمَا نَحْنُ بِكَ فَإِنِ اسْتَقَمْتَ اسْتَقَمْنَا وَإِنِ اعْوَجَجْتَ اعْوَجَجْنَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَحْسَبُهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Абус-Саҳбодан, у Саид ибн Жубайрдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, уни (Набийга) кўтариб айтди: «Одам фарзанди тонгга чиқса, барча аъзолар тилга (ўзларини) тобе қилиб айтадилар: Биз ҳақимизда Аллаҳдан қўрқ, чунки биз фақат сен биланмиз; агар сен тўғри бўлсанг, биз тўғри бўламиз, агар сен қийшайсанг, биз қийшаямиз,» дедилар. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, Ҳаммод ибн Зайддан шунга ўхшаш, лекин уни (Набийга) кўтармади; бу Муҳаммад ибн Мусонинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Ҳаммод ибн Зайднинг ҳадисидан биламиз, уни бир неча киши Ҳаммод ибн Зайддан ривоят қилиб, (Набийга) кўтармаган. Бизга Солиҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Абус-Саҳбодан, у Саид ибн Жубайрдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у: «Менимча, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди)» деб шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ يَتَكَفَّلُ لِي مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَمَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ أَتَكَفَّلُ لَهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Али ал-Муқаддамий ривоят қилди, Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким менга икки жағи орасидаги (тил) ва икки оёғи орасидаги (аврат) нарсасига кафил бўлса, мен унга жаннатга кафил бўламан,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Саҳлнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ, Саҳл ибн Саъднинг ҳадисидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَأَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الزَّاهِدُ مَدَنِيٌّ وَاسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, Ибн Ажлондан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимни Аллаҳ икки жағи орасидаги (тил)нинг ёмонлигидан ва икки оёғи орасидаги (аврат)нинг ёмонлигидан сақласа, жаннатга киради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайрадан ривоят қилган Абу Ҳозимнинг исми Салмондир, у Азза ал-Ашжаъиянинг мавлоси ва куфалик; Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим эса Абу Ҳозим аз-Зоҳид маданийлик бўлиб, исми Салама ибн Динор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَاعِزٍ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدِّثْنِي بِأَمْرٍ أَعْتَصِمُ بِهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُلْ رَبِّيَ اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقِمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَخْوَفُ مَا تَخَافُ عَلَىَّ فَأَخَذَ بِلِسَانِ نَفْسِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Абдурраҳмон ибн Мўиздан, у Суфён ибн Абдуллоҳ ас-Сақафийдан, у деди: Мен: «Эй Расулуллаҳ, менга маҳкам ёпишадиган бир ишни айтиб беринг,» дедим. У: «Раббим Аллаҳ, деб айт, сўнг (шу йўлда) тўғри тур,» дедилар. Мен: «Эй Расулуллаҳ, мен ҳақимда энг кўп нимадан қўрқасиз?» дедим. Шунда у ўз тилини (қўли билан) ушлаб, сўнг: «Мана шу,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ, у бир неча йўналишдан Суфён ибн Абдуллоҳ ас-Сақафийдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي ثَلْجٍ الْبَغْدَادِيُّ صَاحِبُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تُكْثِرُوا الْكَلاَمَ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْكَلاَمِ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ قَسْوَةٌ لِلْقَلْبِ وَإِنَّ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ الْقَلْبُ الْقَاسِي ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنِي أَبُو النَّضْرِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَاطِبٍ ‏.‏

Бизга Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Абу Салж ал-Бағдодий — Аҳмад ибн Ҳанбалнинг соҳиби — ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Ҳафс ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳотиб ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳнинг зикридан бошқа нарсада сўзни кўпайтирманглар, чунки Аллаҳни зикр қилмасдан кўп сўзлаш қалбни қаттиқлаштиради; ва, албатта, одамларнинг Аллаҳдан энг узоғи қаттиқ қалбли (киши)дир,» дедилар. Бизга Абу Бакр ибн Абун-Надр ривоят қилди, у деди: менга Абун-Надр ривоят қилди, Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳотибдан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш, маънодош (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳотибнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ خُنَيْسٍ الْمَكِّيُّ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ حَسَّانَ الْمَخْزُومِيَّ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ صَالِحٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ كُلُّ كَلاَمِ ابْنِ آدَمَ عَلَيْهِ لاَ لَهُ إِلاَّ أَمْرٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْىٌ عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ ذِكْرُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ خُنَيْسٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва бошқа бир нечалар ривоят қилиб, улар деди: бизга Муҳаммад ибн Язид ибн Хунайс ал-Маккий ривоят қилди, у деди: мен Саид ибн Ҳассон ал-Махзумийнинг айтаётганини эшитдим, у деди: менга Умму Солиҳ ривоят қилди, Сафийя бинт Шайбадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Умму Ҳабибадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Одам фарзандининг барча сўзи унинг фойдасига эмас, балки зиёнига (ёзилади), фақат маъруфга (яхшиликка) буюриш ёки мункардан (ёмонликдан) қайтариш ёхуд Аллаҳнинг зикри бундан мустасно,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Язид ибн Хунайснинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعُمَيْسِ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ سَلْمَانَ وَبَيْنَ أَبِي الدَّرْدَاءِ فَزَارَ سَلْمَانُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَرَأَى أُمَّ الدَّرْدَاءِ مُتَبَذِّلَةً فَقَالَ مَا شَأْنُكِ مُتَبَذِّلَةً قَالَتْ إِنَّ أَخَاكَ أَبَا الدَّرْدَاءِ لَيْسَ لَهُ حَاجَةٌ فِي الدُّنْيَا ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا جَاءَ أَبُو الدَّرْدَاءِ قَرَّبَ إِلَيْهِ طَعَامًا فَقَالَ كُلْ فَإِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِآكِلٍ حَتَّى تَأْكُلَ ‏.‏ قَالَ فَأَكَلَ فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لِيَقُومَ فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ نَمْ ‏.‏ فَنَامَ ثُمَّ ذَهَبَ يَقُومُ فَقَالَ لَهُ نَمْ ‏.‏ فَنَامَ فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الصُّبْحِ قَالَ لَهُ سَلْمَانُ قُمِ الآنَ فَقَامَا فَصَلَّيَا فَقَالَ إِنَّ لِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِضَيْفِكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَإِنَّ لأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ ‏.‏ فَأَتَيَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَا ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ ‏ "‏ صَدَقَ سَلْمَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْعُمَيْسِ اسْمُهُ عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ أَخُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَسْعُودِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Жаъфар ибн Авн ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Умайс ривоят қилди, Авн ибн Абу Жуҳайфадан, у отасидан, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Салмон билан Абуд-Дардо ўртасида биродарлик (ақд)и ўрнатдилар. Салмон Абуд-Дардони зиёрат қилди ва Уммуд-Дардони эски (кир) кийимда кўриб: «Нега бу аҳволда (эски кийимда)сан?» деди. У: «Биродаринг Абуд-Дардонинг дунёда ҳеч қандай ҳожати йўқ (зоҳид),» деди. (Салмон) деди: Абуд-Дардо келгач, унга (Салмонга) таом келтирди ва: «Е, мен рўзадорман,» деди. (Салмон): «Сен емагунингча мен емайман,» деди. (Салмон) деди: шунда у (Абуд-Дардо) еди. Тун киргач, Абуд-Дардо (кечаси) ибодатга турмоқчи бўлди, Салмон унга: «Ухла,» деди. У ухлади. Сўнг яна турмоқчи бўлди, (Салмон) унга: «Ухла,» деди. У ухлади. Тонг олдидан Салмон унга: «Энди тур,» деди. Иккови туриб намоз ўқиди. (Салмон): «Албатта, нафсингнинг сенинг устингда ҳаққи бор, Раббингнинг сенинг устингда ҳаққи бор, меҳмонингнинг сенинг устингда ҳаққи бор ва аҳлингнинг сенинг устингда ҳаққи бор; бас, ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳаққини бер,» деди. Сўнг иккови Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига келди ва буни зикр қилди. Шунда у (Набий) унга: «Салмон тўғри айтибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир. Абул-Умайснинг исми Утба ибн Абдуллоҳ бўлиб, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ал-Масъудийнинг биродаридир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ الْوَرْدِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رضى الله عنها أَنِ اكْتُبِي إِلَىَّ كِتَابًا تُوصِينِي فِيهِ وَلاَ تُكْثِرِي عَلَىَّ ‏.‏ فَكَتَبَتْ عَائِشَةُ رضى الله عنها إِلَى مُعَاوِيَةَ سَلاَمٌ عَلَيْكَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنِ الْتَمَسَ رِضَاءَ اللَّهِ بِسَخَطِ النَّاسِ كَفَاهُ اللَّهُ مُؤْنَةَ النَّاسِ وَمَنِ الْتَمَسَ رِضَاءَ النَّاسِ بِسَخَطِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ وَالسَّلاَمُ عَلَيْكَ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا كَتَبَتْ إِلَى مُعَاوِيَةَ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибнул-Муборак хабар берди, Абдулваҳҳоб ибнул-Варддан, у Мадина аҳлидан бўлган бир кишидан (ривоят қилди), у деди: Муовия Оиша — уммул-муъминин (розияллаҳу анҳо)га: «Менга (насиҳат) ёзадиган бир мактуб ёз, лекин мен учун (гапни) кўпайтирма,» деб ёзди. Шунда Оиша (розияллаҳу анҳо) Муовияга (шундай) ёзди: «Ассалому алайка. Аммо баъд: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитганман: Ким одамларнинг ғазабини (кўтариб) Аллаҳнинг розилигини изласа, Аллаҳ унга одамларнинг (шаррини) кифоя қилади; ким Аллаҳнинг ғазабини (кўтариб) одамларнинг розилигини изласа, Аллаҳ уни одамларга топшириб қўяди. Вассалому алайка.» Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилдики), у Муовияга (мактуб) ёзган; сўнг ҳадисни маъноси билан зикр қилди, лекин уни (Набийга) кўтармади.