Ҳудайбия жанги

وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ أَصْحَابُ الشَّجَرَةِ أَلْفًا وَثَلاَثَمِائَةٍ، وَكَانَتْ أَسْلَمُ ثُمْنَ الْمُهَاجِرِينَ‏.‏ تَابَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ‏.‏

Убайдуллаҳ ибн Муоз айтди: Отам бизга айтди, Шуъба бизга айтди, у Амр ибн Муррадан: Абдуллаҳ ибн Абу Авфо розияллаҳу анҳумо менга айтди: Дарахт аҳли (Ризвон байъатидагилар) бир минг уч юз эдилар, Аслам (қабиласи) муҳожирларнинг саккиздан бири эди. Унга Муҳаммад ибн Башшор мутобаъат қилди, Абу Довуд бизга айтди, Шуъба бизга айтди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عِيسَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، أَنَّهُ سَمِعَ مِرْدَاسًا الأَسْلَمِيَّ، يَقُولُ ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ ـ يُقْبَضُ الصَّالِحُونَ الأَوَّلُ فَالأَوَّلُ، وَتَبْقَى حُفَالَةٌ كَحُفَالَةِ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، لاَ يَعْبَأُ اللَّهُ بِهِمْ شَيْئًا‏.‏

Иброҳим ибн Мусо бизга айтди, Исо бизга хабар берди, у Исмоилдан, у Қайсдан: У Мирдос ал-Асламий — у Дарахт аҳлидан эди — айтганини эшитди: Солиҳлар аввал-аввало (бирин-кетин) қабз қилинади (олиб кетилади), хурмо ва арпа пўчоқлари каби қолдиқлар қолади, Аллаҳ уларга ҳеч эътибор бермайди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ مَرْوَانَ، وَالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالاَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةً مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَمَّا كَانَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ وَأَشْعَرَ وَأَحْرَمَ مِنْهَا‏.‏ لاَ أُحْصِي كَمْ سَمِعْتُهُ مِنْ سُفْيَانَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ لاَ أَحْفَظُ مِنَ الزُّهْرِيِّ الإِشْعَارَ وَالتَّقْلِيدَ، فَلاَ أَدْرِي ـ يَعْنِي ـ مَوْضِعَ الإِشْعَارِ وَالتَّقْلِيدِ، أَوِ الْحَدِيثَ كُلَّهُ‏.‏

Али ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Суфён бизга айтди, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Марвон ва ал-Мисвар ибн Махрамадан ривоят қилди, иккаласи айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия йили саҳобаларидан ўн неча юз киши билан чиқди. Зул-Ҳулайфага етганда, у ҳадйни қилади (бўйнига белги осди) ва шаър қилди (жониворга белги қўйди) ва шу ерда эҳром боғлади. Мен буни Суфёндан неча марта эшитганимни санай олмайман, ҳатто унинг шундай деганини эшитдим: Мен Зуҳрийдан ишъор ва тақлидни эслай олмадим, шунинг учун билмайман — ишъор ва тақлиднинг ўрнини айтмоқчими ёки бутун ҳадисни.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ مَرْوَانَ، وَالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالاَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةً مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَمَّا كَانَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ وَأَشْعَرَ وَأَحْرَمَ مِنْهَا‏.‏ لاَ أُحْصِي كَمْ سَمِعْتُهُ مِنْ سُفْيَانَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ لاَ أَحْفَظُ مِنَ الزُّهْرِيِّ الإِشْعَارَ وَالتَّقْلِيدَ، فَلاَ أَدْرِي ـ يَعْنِي ـ مَوْضِعَ الإِشْعَارِ وَالتَّقْلِيدِ، أَوِ الْحَدِيثَ كُلَّهُ‏.‏

Али ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Суфён бизга айтди, у Зуҳрийдан, у Урвадан, у Марвон ва ал-Мисвар ибн Махрамадан ривоят қилди, иккаласи айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия йили саҳобаларидан ўн неча юз киши билан чиқди. Зул-Ҳулайфага етганда, у ҳадйни қилади (бўйнига белги осди) ва шаър қилди (жониворга белги қўйди) ва шу ерда эҳром боғлади. Мен буни Суфёндан неча марта эшитганимни санай олмайман, ҳатто унинг шундай деганини эшитдим: Мен Зуҳрийдан ишъор ва тақлидни эслай олмадим, шунинг учун билмайман — ишъор ва тақлиднинг ўрнини айтмоқчими ёки бутун ҳадисни.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ خَلَفٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَآهُ وَقَمْلُهُ يَسْقُطُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ ‏ "‏ أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَحْلِقَ وَهْوَ بِالْحُدَيْبِيَةِ، لَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّهُمْ يَحِلُّونَ بِهَا، وَهُمْ عَلَى طَمَعٍ أَنْ يَدْخُلُوا مَكَّةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْفِدْيَةَ، فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُطْعِمَ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، أَوْ يُهْدِيَ شَاةً، أَوْ يَصُومَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ‏.‏

ал-Ҳасан ибн Халаф бизга айтди, деди: Ишоқ ибн Юсуф бизга айтди, у Абу Бишр Варқодан, у Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан: Абдурраҳмон ибн Абу Лайло менга айтди, у Каъб ибн Ужрадан: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уни кўрди, битлари юзига тўкилаётган эди. У деди: «Ҳашаротларинг (битларинг) сени озорлаяптими?» У деди: «Ҳа.» Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга сочини олиб ташлашга буюрди, у Ҳудайбияда эди. У (Набий) уларга шу ерда эҳромдан чиқишларини баён қилмаган эди, улар эса Маккага киришни умид қилардилар. Шунда Аллаҳ фидяни нозил қилди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга олти мискинга бир фарақ (ўлчам) таом едиришни, ёки бир қўй сўйиб қурбон қилишни, ёки уч кун рўза тутишни буюрди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى السُّوقِ، فَلَحِقَتْ عُمَرَ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ فَقَالَتْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلَكَ زَوْجِي وَتَرَكَ صِبْيَةً صِغَارًا، وَاللَّهِ مَا يُنْضِجُونَ كُرَاعًا، وَلاَ لَهُمْ زَرْعٌ وَلاَ ضَرْعٌ، وَخَشِيتُ أَنْ تَأْكُلَهُمُ الضَّبُعُ، وَأَنَا بِنْتُ خُفَافِ بْنِ إِيمَاءَ الْغِفَارِيِّ، وَقَدْ شَهِدَ أَبِي الْحُدَيْبِيَةَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَوَقَفَ مَعَهَا عُمَرُ، وَلَمْ يَمْضِ، ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِنَسَبٍ قَرِيبٍ‏.‏ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى بَعِيرٍ ظَهِيرٍ كَانَ مَرْبُوطًا فِي الدَّارِ، فَحَمَلَ عَلَيْهِ غِرَارَتَيْنِ مَلأَهُمَا طَعَامًا، وَحَمَلَ بَيْنَهُمَا نَفَقَةً وَثِيَابًا، ثُمَّ نَاوَلَهَا بِخِطَامِهِ ثُمَّ قَالَ اقْتَادِيهِ فَلَنْ يَفْنَى حَتَّى يَأْتِيَكُمُ اللَّهُ بِخَيْرٍ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَكْثَرْتَ لَهَا‏.‏ قَالَ عُمَرُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى أَبَا هَذِهِ وَأَخَاهَا قَدْ حَاصَرَا حِصْنًا زَمَانًا، فَافْتَتَحَاهُ، ثُمَّ أَصْبَحْنَا نَسْتَفِيءُ سُهْمَانَهُمَا فِيهِ‏.‏

Исмоил ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Молик менга Зайд ибн Асламдан, у отасидан ривоят қилди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб розияллаҳу анҳу билан бозорга чиқдим. Умарга бир ёш аёл етиб келди ва деди: Ей амир ал-мўминин, эрим вафот этиб, кичкина болаларни қолдирди. Валлаҳи, улар бир туёқни ҳам пишира олмайдилар, уларнинг на экини, на сигири бор. Мен уларни қаҳатчилик еб қўйишидан қўрқдим. Мен Хуфоф ибн Иймо ал-Ғифорийнинг қизиман, отам Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Ҳудайбияда бўлган. Умар у билан тўхтаб, ўтиб кетмади, кейин деди: Яқин насабга марҳабо. Кейин у ҳовлида боғланган бақувват бир туяга борди, устига иккита қопни овқатга тўлдириб юклади, улар орасига пул ва кийим қўйди, кейин унинг жиловини аёлга тутқазиб деди: Буни етаклаб кет, Аллаҳ сенга яхшилик келтиргунича бу тугамайди. Бир киши деди: Ей амир ал-мўминин, унга кўп бериб юбординг. Умар деди: Онанг сени йўқотсин! Валлаҳи, мен бу аёлнинг отаси ва акасини кўрдимки, улар бир қалъани узоқ муддат қамал қилиб, уни фатҳ этган эдилар, кейин биз уларнинг ундаги улушларидан фойда олиб яшаяпмиз.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى السُّوقِ، فَلَحِقَتْ عُمَرَ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ فَقَالَتْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلَكَ زَوْجِي وَتَرَكَ صِبْيَةً صِغَارًا، وَاللَّهِ مَا يُنْضِجُونَ كُرَاعًا، وَلاَ لَهُمْ زَرْعٌ وَلاَ ضَرْعٌ، وَخَشِيتُ أَنْ تَأْكُلَهُمُ الضَّبُعُ، وَأَنَا بِنْتُ خُفَافِ بْنِ إِيمَاءَ الْغِفَارِيِّ، وَقَدْ شَهِدَ أَبِي الْحُدَيْبِيَةَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَوَقَفَ مَعَهَا عُمَرُ، وَلَمْ يَمْضِ، ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِنَسَبٍ قَرِيبٍ‏.‏ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى بَعِيرٍ ظَهِيرٍ كَانَ مَرْبُوطًا فِي الدَّارِ، فَحَمَلَ عَلَيْهِ غِرَارَتَيْنِ مَلأَهُمَا طَعَامًا، وَحَمَلَ بَيْنَهُمَا نَفَقَةً وَثِيَابًا، ثُمَّ نَاوَلَهَا بِخِطَامِهِ ثُمَّ قَالَ اقْتَادِيهِ فَلَنْ يَفْنَى حَتَّى يَأْتِيَكُمُ اللَّهُ بِخَيْرٍ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَكْثَرْتَ لَهَا‏.‏ قَالَ عُمَرُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى أَبَا هَذِهِ وَأَخَاهَا قَدْ حَاصَرَا حِصْنًا زَمَانًا، فَافْتَتَحَاهُ، ثُمَّ أَصْبَحْنَا نَسْتَفِيءُ سُهْمَانَهُمَا فِيهِ‏.‏

Исмоил ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Молик менга Зайд ибн Асламдан, у отасидан ривоят қилди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб розияллаҳу анҳу билан бозорга чиқдим. Умарга бир ёш аёл етиб келди ва деди: Ей амир ал-мўминин, эрим вафот этиб, кичкина болаларни қолдирди. Валлаҳи, улар бир туёқни ҳам пишира олмайдилар, уларнинг на экини, на сигири бор. Мен уларни қаҳатчилик еб қўйишидан қўрқдим. Мен Хуфоф ибн Иймо ал-Ғифорийнинг қизиман, отам Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Ҳудайбияда бўлган. Умар у билан тўхтаб, ўтиб кетмади, кейин деди: Яқин насабга марҳабо. Кейин у ҳовлида боғланган бақувват бир туяга борди, устига иккита қопни овқатга тўлдириб юклади, улар орасига пул ва кийим қўйди, кейин унинг жиловини аёлга тутқазиб деди: Буни етаклаб кет, Аллаҳ сенга яхшилик келтиргунича бу тугамайди. Бир киши деди: Ей амир ал-мўминин, унга кўп бериб юбординг. Умар деди: Онанг сени йўқотсин! Валлаҳи, мен бу аёлнинг отаси ва акасини кўрдимки, улар бир қалъани узоқ муддат қамал қилиб, уни фатҳ этган эдилар, кейин биз уларнинг ундаги улушларидан фойда олиб яшаяпмиз.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ أَبُو عَمْرٍو الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُ الشَّجَرَةَ، ثُمَّ أَتَيْتُهَا بَعْدُ فَلَمْ أَعْرِفْهَا‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ ثُمَّ أُنْسِيتُهَا بَعْدُ‏.‏

Муҳаммад ибн Рофиъ менга айтди, Шабаба ибн Саввор Абу Амр ал-Фазорий бизга айтди, Шуъба бизга айтди, у Қатодадан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у отасидан: У айтди: Мен ўша дарахтни кўрган эдим, кейин унинг олдига келсам, уни танимадим. Маҳмуд айтди: Кейин мен уни унутдим.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ انْطَلَقْتُ حَاجًّا فَمَرَرْتُ بِقَوْمٍ يُصَلُّونَ قُلْتُ مَا هَذَا الْمَسْجِدُ قَالُوا هَذِهِ الشَّجَرَةُ، حَيْثُ بَايَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْعَةَ الرُّضْوَانِ‏.‏ فَأَتَيْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ سَعِيدٌ حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّهُ كَانَ فِيمَنْ بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَحْتَ الشَّجَرَةِ، قَالَ فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ نَسِينَاهَا، فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَيْهَا‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَعْلَمُوهَا وَعَلِمْتُمُوهَا أَنْتُمْ، فَأَنْتُمْ أَعْلَمُ‏.‏

Маҳмуд бизга айтди, Убайдуллаҳ бизга айтди, у Исроилдан, у Ториқ ибн Абдурраҳмондан: У айтди: Мен ҳажга йўл олдим, намоз ўқиётган бир қавм ёнидан ўтдим. Дедим: «Бу қандай масжид?» Улар дедилар: «Бу ўша дарахт, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Ризвон байъатини қилган жой.» Мен Саид ибн ал-Мусайябнинг олдига келиб, унга хабар бердим. Саид деди: «Отам менга айтдики, у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга дарахт тагида байъат қилганлар орасида бўлган. У айтди: «Кейинги йили чиққанимизда биз уни унутдик, уни топа олмадик.» Саид деди: «Муҳаммад соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари уни билмадилар, сизлар билдингизми? Демак, сизлар билағонроқсиз!»

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا طَارِقٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ مِمَّنْ بَايَعَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ، فَرَجَعْنَا إِلَيْهَا الْعَامَ الْمُقْبِلَ فَعَمِيَتْ عَلَيْنَا‏.‏

Мусо бизга айтди, Абу Авона бизга айтди, Ториқ бизга айтди, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у отасидан: У дарахт тагида байъат қилганлар орасида бўлган. (У айтди:) Биз кейинги йили унинг олдига қайтдик, лекин у бизга кўринмай (яшириниб) қолди.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ طَارِقٍ، قَالَ ذُكِرَتْ عِنْدَ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ الشَّجَرَةُ فَضَحِكَ فَقَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي وَكَانَ، شَهِدَهَا‏.‏

Қабиса бизга айтди, Суфён бизга айтди, у Ториқдан: У айтди: Саид ибн ал-Мусайябнинг олдида дарахт (Ризвон байъати дарахти) тилга олинди, у кулиб деди: «Менга отам хабар берди, у ўша (байъат)да ҳозир бўлган эди.»

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَتَاهُ قَوْمٌ بِصَدَقَةٍ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏ فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى ‏"‏‏.‏

Одам ибн Абу Иёс бизга айтди, Шуъба бизга айтди, у Амр ибн Муррадан: У айтди: Мен Абдуллаҳ ибн Абу Авфодан — у Дарахт аҳлидан эди — эшитдим: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига бир қавм садақа келтирса, у: «Аллаҳумма, уларга раҳмат айла (салавот айт)» дерди. Отам ўз садақасини келтирди, шунда у: «Аллаҳумма, Абу Авфо оиласига раҳмат айла» деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الْحَرَّةِ وَالنَّاسُ يُبَايِعُونَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ فَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ عَلَى مَا يُبَايِعُ ابْنُ حَنْظَلَةَ النَّاسَ قِيلَ لَهُ عَلَى الْمَوْتِ‏.‏ قَالَ لاَ أُبَايِعُ عَلَى ذَلِكَ أَحَدًا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَكَانَ شَهِدَ مَعَهُ الْحُدَيْبِيَةَ‏.‏

Исмоил бизга айтди, у акасидан, у Сулаймондан, у Амр ибн Яҳёдан, у Аббод ибн Тамимдан: У айтди: Ҳарра куни бўлганда, одамлар Абдуллаҳ ибн Ҳанзалага байъат қилардилар. Ибн Зайд деди: «Ибн Ҳанзала одамлардан нима устига байъат оляпти?» Унга: «Ўлим устига» дейилди. У деди: «Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан кейин ҳеч кимга бундай (ўлим устига) байъат қилмайман.» У Ҳудайбияда у билан бирга ҳозир бўлган эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَعْلَى الْمُحَارِبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا إِيَاسُ بْنُ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ حَدَّثَنِي ـ أَبِي وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ ـ قَالَ كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْجُمُعَةَ ثُمَّ نَنْصَرِفُ، وَلَيْسَ لِلْحِيطَانِ ظِلٌّ نَسْتَظِلُّ فِيهِ‏.‏

Яҳё ибн Яъло ал-Муҳорибий бизга айтди, деди: Отам менга айтди, Иёс ибн Салама ибн ал-Акваъ бизга айтди, деди: Отам — у Дарахт аҳлидан эди — менга айтди: Биз Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан жума намозини ўқирдик, кейин қайтардик, деворларнинг сояланадиган сояси (ҳали) бўлмасди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لِسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَلَى أَىِّ شَىْءٍ بَايَعْتُمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ‏.‏ قَالَ عَلَى الْمَوْتِ‏.‏

Қутайба ибн Саид бизга айтди, Ҳотим бизга айтди, у Язид ибн Абу Убайддан: У айтди: Мен Салама ибн ал-Акваъга дедим: «Ҳудайбия куни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга нима устига байъат қилдингиз?» У деди: «Ўлим устига.»

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ إِشْكَابٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَقِيتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ فَقُلْتُ طُوبَى لَكَ صَحِبْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَبَايَعْتَهُ تَحْتَ الشَّجَرَةِ‏.‏ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثْنَا بَعْدَهُ‏.‏

Аҳмад ибн Ишкоб менга айтди, Муҳаммад ибн Фудайл бизга айтди, у ал-Ало ибн ал-Мусайябдан, у отасидан: У айтди: Мен ал-Баро ибн Озиб розияллаҳу анҳумони учратиб дедим: «Сенга хуш бўлсин! Сен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга саҳобалик қилдинг ва унга дарахт тагида байъат қилдинг.» У деди: «Эй жияним, сен биз ундан кейин нималар ихтиро қилганимизни билмайсан.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ ـ هُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ ـ عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّ ثَابِتَ بْنَ الضَّحَّاكِ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَايَعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَحْتَ الشَّجَرَةِ‏.‏

Ишоқ бизга айтди, Яҳё ибн Солиҳ бизга айтди, деди: Муовия — у Ибн Саллом — бизга айтди, у Яҳёдан, у Абу Қилобадан: Собит ибн ад-Даҳҳок унга хабар бердики, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга дарахт тагида байъат қилган.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ‏{‏إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا‏}‏ قَالَ الْحُدَيْبِيَةُ‏.‏ قَالَ أَصْحَابُهُ هَنِيئًا مَرِيئًا فَمَا لَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ‏}‏ قَالَ شُعْبَةُ فَقَدِمْتُ الْكُوفَةَ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا كُلِّهِ عَنْ قَتَادَةَ ثُمَّ رَجَعْتُ فَذَكَرْتُ لَهُ فَقَالَ أَمَّا ‏{‏إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ‏}‏ فَعَنْ أَنَسٍ، وَأَمَّا هَنِيئًا مَرِيئًا فَعَنْ عِكْرِمَةَ‏.‏

Аҳмад ибн Ишоқ менга айтди, Усмон ибн Умар бизга айтди, Шуъба бизга хабар берди, у Қатодадан, у Анас ибн Молик розияллаҳу анҳудан: «Инно фатаҳно лака фатҳан мубина (Биз сенга очиқ фатҳни ато этдик)» — у деди: «Бу Ҳудайбия.» Саҳобалари дедилар: «Марҳабо, сизга хуш бўлсин! Бизга-чи (нима)?» Шунда Аллаҳ: «Мўмин эркаклар ва мўмина аёлларни жаннатларга киритиш учун» (оятини) нозил қилди. Шуъба деди: Мен Куфага келдим ва буларнинг ҳаммасини Қатодадан ривоят қилдим, кейин қайтиб унга эслатдим, у деди: «Инно фатаҳно лака» Анасдан, «Марҳабо, хуш бўлсин» эса Икримадан (ривоят).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ مَجْزَأَةَ بْنِ زَاهِرٍ الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ ـ وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ الشَّجَرَةَ ـ قَالَ إِنِّي لأُوقِدُ تَحْتَ الْقِدْرِ بِلُحُومِ الْحُمُرِ إِذْ نَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَاكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Муҳаммад бизга айтди, Абу Омир бизга айтди, Исроил бизга айтди, у Мажзаъа ибн Зоҳир ал-Асламийдан, у отасидан — у Дарахт аҳлидан (Шажарада ҳозир бўлганлардан) эди: У айтди: Мен қозон тагида эшак гўштларини қайнатиб ўт ёқаётган эдим, шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг жарчиси: «Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам сизларни эшак гўштларидан қайтаради» деб эълон қилди.

وَعَنْ مَجْزَأَةَ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ اسْمُهُ أُهْبَانُ بْنُ أَوْسٍ وَكَانَ اشْتَكَى رُكْبَتَهُ، وَكَانَ إِذَا سَجَدَ جَعَلَ تَحْتَ رُكْبَتِهِ وِسَادَةً‏.‏

Яна Мажзаъадан, ундаги (Асламликлардан) Дарахт аҳлидан бир киши — исми Уҳбон ибн Авс — ҳақида (ривоят). У тиззасидан шикоят қиларди, сажда қилганда тиззаси тагига ёстиқ қўярди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ النُّعْمَانِ ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ ـ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ أُتُوا بِسَوِيقٍ فَلاَكُوهُ‏.‏ تَابَعَهُ مُعَاذٌ عَنْ شُعْبَةَ‏.‏

Муҳаммад ибн Башшор менга айтди, Ибн Абу Адий бизга айтди, у Шуъбадан, у Яҳё ибн Саиддан, у Бушайр ибн Ясордан, у Сувайд ибн ан-Нуъмондан — у Дарахт аҳлидан эди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва саҳобаларига савиқ (қовурилган дон уни) келтирилган эди, улар уни чайнадилар. Унга Муоз Шуъбадан ривоят қилиб мутобаъат қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا شَاذَانُ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِذَ بْنَ عَمْرٍو ـ رضى الله عنه ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ هَلْ يُنْقَضُ الْوِتْرُ قَالَ إِذَا أَوْتَرْتَ مِنْ أَوَّلِهِ، فَلاَ تُوتِرْ مِنْ آخِرِهِ‏.‏

Муҳаммад ибн Ҳотим ибн Базиъ бизга айтди, Шозон бизга айтди, у Шуъбадан, у Абу Жамрадан: У айтди: Мен Оиз ибн Амр розияллаҳу анҳудан — у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан, Дарахт аҳлидан эди — сўрадим: «Витр бузиладими (қайта ўқиладими)?» У деди: «Агар туннинг аввалида витр ўқиган бўлсанг, охирида яна витр ўқима.»

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسِيرُ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَسِيرُ مَعَهُ لَيْلاً، فَسَأَلَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَنْ شَىْءٍ فَلَمْ يُجِبْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ سَأَلَهُ فَلَمْ يُجِبْهُ، ثُمَّ سَأَلَهُ فَلَمْ يُجِبْهُ وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا عُمَرُ، نَزَرْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، كُلُّ ذَلِكَ لاَ يُجِيبُكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَحَرَّكْتُ بَعِيرِي ثُمَّ تَقَدَّمْتُ أَمَامَ الْمُسْلِمِينَ، وَخَشِيتُ أَنْ يَنْزِلَ فِيَّ قُرْآنٌ، فَمَا نَشِبْتُ أَنْ سَمِعْتُ صَارِخًا يَصْرُخُ بِي ـ قَالَ ـ فَقُلْتُ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ نَزَلَ فِيَّ قُرْآنٌ‏.‏ وَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَىَّ اللَّيْلَةَ سُورَةٌ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا‏}‏‏.‏‏"‏

Абдуллаҳ ибн Юсуф менга айтди, Молик бизга хабар берди, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам баъзи сафарларида юрарди, Умар ибн ал-Хаттоб у билан кечаси юрарди. Умар ибн ал-Хаттоб ундан бир нарса сўради, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга жавоб бермади. Кейин яна сўради, жавоб бермади. Яна сўради, жавоб бермади. Умар ибн ал-Хаттоб деди: «Онанг сени йўқотсин, эй Умар! Сен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга уч марта сўраб қистадинг, ҳар сафар у сенга жавоб бермади.» Умар деди: Шунда мен туямни ҳаракатга келтириб, мусулмонларнинг олдига ўтиб олдим, мен ҳақимда Қуръан нозил бўлишидан қўрқдим. Кўп ўтмай, мени чақириб қичқираётган жарчини эшитдим. Мен дедим: «Мен ҳақимда Қуръан нозил бўлганидан қўрқдим.» Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига келиб салом бердим. У деди: «Бу кеча менга шундай бир сура нозил бўлдики, у менга қуёш устига чиққан ҳар қандай нарсадан (бутун дунёдан) севимлироқдир.» Кейин: «Инно фатаҳно лака фатҳан мубина» (сурасини) ўқиди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، حِينَ حَدَّثَ هَذَا الْحَدِيثَ،، حَفِظْتُ بَعْضَهُ، وَثَبَّتَنِي مَعْمَرٌ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ قَالاَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةً مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَمَّا أَتَى ذَا الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ، وَأَشْعَرَهُ، وَأَحْرَمَ مِنْهَا بِعُمْرَةٍ، وَبَعَثَ عَيْنًا لَهُ مِنْ خُزَاعَةَ، وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَانَ بِغَدِيرِ الأَشْطَاطِ، أَتَاهُ عَيْنُهُ قَالَ إِنَّ قُرَيْشًا جَمَعُوا لَكَ جُمُوعًا، وَقَدْ جَمَعُوا لَكَ الأَحَابِيشَ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ وَمَانِعُوكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَشِيرُوا أَيُّهَا النَّاسُ عَلَىَّ، أَتَرَوْنَ أَنْ أَمِيلَ إِلَى عِيَالِهِمْ وَذَرَارِيِّ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَصُدُّونَا عَنِ الْبَيْتِ، فَإِنْ يَأْتُونَا كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ قَطَعَ عَيْنًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَإِلاَّ تَرَكْنَاهُمْ مَحْرُوبِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ، خَرَجْتَ عَامِدًا لِهَذَا الْبَيْتِ، لاَ تُرِيدُ قَتْلَ أَحَدٍ وَلاَ حَرْبَ أَحَدٍ، فَتَوَجَّهْ لَهُ، فَمَنْ صَدَّنَا عَنْهُ قَاتَلْنَاهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ امْضُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Абдуллаҳ ибн Муҳаммад бизга айтди, Суфён бизга айтди, деди: Зуҳрий бу ҳадисни сўзлаганда мен унинг бир қисмини ёдладим, Маъмар эса мени Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Мисвар ибн Махрама ва Марвон ибн ал-Ҳакамдан — улардан бири иккинчисидан кўпроқ айтади — ривоятида мустаҳкамлади. Иккаласи айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия йили саҳобаларидан ўн неча юз киши билан чиқди. Зул-Ҳулайфага етганда, ҳадйга белги осди (қалладаҳу) ва ишъор қилди ва шу ерда умрага эҳром боғлади. У Хузоадан бир жосусини (олдинга) юборди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам йўл юриб, Ғадир ал-Аштотга етганда, жосуси олдига келди ва деди: «Қурайш сенга қарши катта тўдалар тўплади, улар сенга қарши Аҳобишни (иттифоқчи қабилаларни) ҳам тўпладилар. Улар сен билан жанг қиладилар, сени Байтдан тўсадилар ва тўсқинлик қиладилар.» Шунда у деди: «Эй одамлар, менга маслаҳат беринглар. Бизни Байтдан тўсмоқчи бўлганларнинг оила ва бола-чақасига (ҳужум қилишга) мойил бўлишимни кўрасизларми? Агар улар бизга келсалар, Аллаҳ азиз ва жалил мушриклардан бир жосусни (кўзни) кесган (заифлатган) бўлади. Акс ҳолда уларни мағлуб (ҳимоясиз) қилиб қолдирамиз.» Абу Бакр деди: «Эй Расулуллаҳ, сен бу Байтни қасд қилиб чиқдинг, ҳеч кимни ўлдиришни ҳам, ҳеч ким билан урушишни ҳам хоҳламайсан. Бас, унга (Байтга) юзлангин, ким бизни ундан тўсса, биз у билан жанг қиламиз.» У деди: «Аллаҳнинг исми билан юринглар.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، حِينَ حَدَّثَ هَذَا الْحَدِيثَ،، حَفِظْتُ بَعْضَهُ، وَثَبَّتَنِي مَعْمَرٌ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ قَالاَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةً مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَمَّا أَتَى ذَا الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ، وَأَشْعَرَهُ، وَأَحْرَمَ مِنْهَا بِعُمْرَةٍ، وَبَعَثَ عَيْنًا لَهُ مِنْ خُزَاعَةَ، وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَانَ بِغَدِيرِ الأَشْطَاطِ، أَتَاهُ عَيْنُهُ قَالَ إِنَّ قُرَيْشًا جَمَعُوا لَكَ جُمُوعًا، وَقَدْ جَمَعُوا لَكَ الأَحَابِيشَ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ وَمَانِعُوكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَشِيرُوا أَيُّهَا النَّاسُ عَلَىَّ، أَتَرَوْنَ أَنْ أَمِيلَ إِلَى عِيَالِهِمْ وَذَرَارِيِّ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَصُدُّونَا عَنِ الْبَيْتِ، فَإِنْ يَأْتُونَا كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ قَطَعَ عَيْنًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَإِلاَّ تَرَكْنَاهُمْ مَحْرُوبِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ، خَرَجْتَ عَامِدًا لِهَذَا الْبَيْتِ، لاَ تُرِيدُ قَتْلَ أَحَدٍ وَلاَ حَرْبَ أَحَدٍ، فَتَوَجَّهْ لَهُ، فَمَنْ صَدَّنَا عَنْهُ قَاتَلْنَاهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ امْضُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Абдуллаҳ ибн Муҳаммад бизга айтди, Суфён бизга айтди, деди: Зуҳрий бу ҳадисни сўзлаганда мен унинг бир қисмини ёдладим, Маъмар эса мени Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Мисвар ибн Махрама ва Марвон ибн ал-Ҳакамдан — улардан бири иккинчисидан кўпроқ айтади — ривоятида мустаҳкамлади. Иккаласи айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия йили саҳобаларидан ўн неча юз киши билан чиқди. Зул-Ҳулайфага етганда, ҳадйга белги осди (қалладаҳу) ва ишъор қилди ва шу ерда умрага эҳром боғлади. У Хузоадан бир жосусини (олдинга) юборди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам йўл юриб, Ғадир ал-Аштотга етганда, жосуси олдига келди ва деди: «Қурайш сенга қарши катта тўдалар тўплади, улар сенга қарши Аҳобишни (иттифоқчи қабилаларни) ҳам тўпладилар. Улар сен билан жанг қиладилар, сени Байтдан тўсадилар ва тўсқинлик қиладилар.» Шунда у деди: «Эй одамлар, менга маслаҳат беринглар. Бизни Байтдан тўсмоқчи бўлганларнинг оила ва бола-чақасига (ҳужум қилишга) мойил бўлишимни кўрасизларми? Агар улар бизга келсалар, Аллаҳ азиз ва жалил мушриклардан бир жосусни (кўзни) кесган (заифлатган) бўлади. Акс ҳолда уларни мағлуб (ҳимоясиз) қилиб қолдирамиз.» Абу Бакр деди: «Эй Расулуллаҳ, сен бу Байтни қасд қилиб чиқдинг, ҳеч кимни ўлдиришни ҳам, ҳеч ким билан урушишни ҳам хоҳламайсан. Бас, унга (Байтга) юзлангин, ким бизни ундан тўсса, биз у билан жанг қиламиз.» У деди: «Аллаҳнинг исми билан юринглар.»

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، يُخْبِرَانِ خَبَرًا مِنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ فَكَانَ فِيمَا أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْهُمَا أَنَّهُ لَمَّا كَاتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى قَضِيَّةِ الْمُدَّةِ، وَكَانَ فِيمَا اشْتَرَطَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو أَنَّهُ قَالَ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا أَحَدٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا، وَخَلَّيْتَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ‏.‏ وَأَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، فَكَرِهَ الْمُؤْمِنُونَ ذَلِكَ وَامَّعَضُوا، فَتَكَلَّمُوا فِيهِ، فَلَمَّا أَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، كَاتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا جَنْدَلِ بْنَ سُهَيْلٍ يَوْمَئِذٍ إِلَى أَبِيهِ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَلَمْ يَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَدٌ مِنَ الرِّجَالِ إِلاَّ رَدَّهُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَإِنْ كَانَ مُسْلِمًا، وَجَاءَتِ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ، فَكَانَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ بْنِ مُعَيْطٍ مِمَّنْ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ عَاتِقٌ، فَجَاءَ أَهْلُهَا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْجِعَهَا إِلَيْهِمْ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْمُؤْمِنَاتِ مَا أَنْزَلَ‏.‏

Ишоқ менга айтди, Яъқуб бизга хабар берди, Ибн Шиҳобнинг жияни менга амакисидан айтди: Урва ибн аз-Зубайр менга хабар берди, у Марвон ибн ал-Ҳакам ва ал-Мисвар ибн Махрамадан, улар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг Ҳудайбия умрасидаги хабарларидан бир хабарни айтаётганини эшитди. Урва улардан менга айтиб берган нарсалар орасида шу бор эдики: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия куни Суҳайл ибн Амр билан муддат (сулҳ) масаласида битим ёзганида, Суҳайл ибн Амр шарт қўйган нарсалардан бири шу эди: у деди: «Биздан сенинг динингда бўлса ҳам, бирор киши сенга келса, уни бизга қайтарасан ва биз билан унинг орасини бўш қўясан (аралашмайсан).» Суҳайл Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан фақат шу шарт асосида битим қилишни талаб қилди. Мўминлар буни ёқтирмадилар ва ғазабландилар, бу ҳақда гапирдилар. Суҳайл Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан фақат шу асосда битим қилишдан бош тортмаганида (қатъий турганида), Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам у билан битим ёзди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўша куни Абу Жандал ибн Суҳайлни отаси Суҳайл ибн Амрга қайтариб берди. Ўша муддат ичида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига эркаклардан мусулмон бўлса ҳам, бирор киши келса, уни қайтарди. Мўмина аёллар эса муҳожир бўлиб келдилар. Умму Кулсум бинт Уқба ибн Муъайт Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига чиққанлардан эди, у балоғатга етган қиз эди. Унинг аҳли келиб, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан уни ўзларига қайтаришни сўрадилар, то Аллаҳ таоло мўмина аёллар ҳақида нозил қилганини нозил қилгунча (уларни қайтармаслик ҳукми).

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، يُخْبِرَانِ خَبَرًا مِنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ فَكَانَ فِيمَا أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْهُمَا أَنَّهُ لَمَّا كَاتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى قَضِيَّةِ الْمُدَّةِ، وَكَانَ فِيمَا اشْتَرَطَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو أَنَّهُ قَالَ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا أَحَدٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا، وَخَلَّيْتَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ‏.‏ وَأَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، فَكَرِهَ الْمُؤْمِنُونَ ذَلِكَ وَامَّعَضُوا، فَتَكَلَّمُوا فِيهِ، فَلَمَّا أَبَى سُهَيْلٌ أَنْ يُقَاضِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ عَلَى ذَلِكَ، كَاتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا جَنْدَلِ بْنَ سُهَيْلٍ يَوْمَئِذٍ إِلَى أَبِيهِ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَلَمْ يَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَدٌ مِنَ الرِّجَالِ إِلاَّ رَدَّهُ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَإِنْ كَانَ مُسْلِمًا، وَجَاءَتِ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ، فَكَانَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ بْنِ مُعَيْطٍ مِمَّنْ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ عَاتِقٌ، فَجَاءَ أَهْلُهَا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْجِعَهَا إِلَيْهِمْ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْمُؤْمِنَاتِ مَا أَنْزَلَ‏.‏

Ишоқ менга айтди, Яъқуб бизга хабар берди, Ибн Шиҳобнинг жияни менга амакисидан айтди: Урва ибн аз-Зубайр менга хабар берди, у Марвон ибн ал-Ҳакам ва ал-Мисвар ибн Махрамадан, улар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг Ҳудайбия умрасидаги хабарларидан бир хабарни айтаётганини эшитди. Урва улардан менга айтиб берган нарсалар орасида шу бор эдики: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия куни Суҳайл ибн Амр билан муддат (сулҳ) масаласида битим ёзганида, Суҳайл ибн Амр шарт қўйган нарсалардан бири шу эди: у деди: «Биздан сенинг динингда бўлса ҳам, бирор киши сенга келса, уни бизга қайтарасан ва биз билан унинг орасини бўш қўясан (аралашмайсан).» Суҳайл Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан фақат шу шарт асосида битим қилишни талаб қилди. Мўминлар буни ёқтирмадилар ва ғазабландилар, бу ҳақда гапирдилар. Суҳайл Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан фақат шу асосда битим қилишдан бош тортмаганида (қатъий турганида), Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам у билан битим ёзди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўша куни Абу Жандал ибн Суҳайлни отаси Суҳайл ибн Амрга қайтариб берди. Ўша муддат ичида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига эркаклардан мусулмон бўлса ҳам, бирор киши келса, уни қайтарди. Мўмина аёллар эса муҳожир бўлиб келдилар. Умму Кулсум бинт Уқба ибн Муъайт Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига чиққанлардан эди, у балоғатга етган қиз эди. Унинг аҳли келиб, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан уни ўзларига қайтаришни сўрадилар, то Аллаҳ таоло мўмина аёллар ҳақида нозил қилганини нозил қилгунча (уларни қайтармаслик ҳукми).

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْتَحِنُ مَنْ هَاجَرَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ بِهَذِهِ الآيَةِ ‏{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ‏}‏‏.‏ وَعَنْ عَمِّهِ قَالَ بَلَغَنَا حِينَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرُدَّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مَا أَنْفَقُوا عَلَى مَنْ هَاجَرَ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَبَلَغَنَا أَنَّ أَبَا بَصِيرٍ‏.‏ فَذَكَرَهُ بِطُولِهِ‏.‏

Ибн Шиҳоб айтди: Менга Урва ибн аз-Зубайр хабар бердики, Оиша розияллаҳу анҳо — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси — айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам муҳожир бўлиб келган мўмина аёлларни шу оят билан имтиҳон қиларди: «Эй Набий, агар сенга мўмина аёллар (байъат қилиш учун) келсалар...» Ва унинг (Ибн Шиҳобнинг) амакисидан: У айтди: Бизга етиб келдики, Аллаҳ Расулига соллаллаҳу алайҳи васаллам мушрикларга, ҳижрат қилиб келган аёллари учун сарфлаган (маҳрлари)ни қайтаришни буюрганда... Ва бизга етиб келдики, Абу Басир... — кейин уни узундан-узоқ зикр қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ خَرَجَ مُعْتَمِرًا فِي الْفِتْنَةِ فَقَالَ إِنْ صُدِدْتُ عَنِ الْبَيْتِ، صَنَعْنَا كَمَا صَنَعْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَهَلَّ بِعُمْرَةٍ مِنْ أَجْلِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ‏.‏

Қутайба бизга айтди, у Моликдан, у Нофиъдан: Абдуллаҳ ибн Умар розияллаҳу анҳумо фитна (Ибн аз-Зубайр давридаги нотинчлик) пайтида умра қилиб чиқди ва деди: «Агар Байтдан тўсилсам, биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан қилганимиздек қиламиз.» Шунда у умрага эҳром боғлади, чунки Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия йили умрага эҳром боғлаган эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أَهَلَّ وَقَالَ إِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ لَفَعَلْتُ كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَالَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَيْنَهُ‏.‏ وَتَلاَ ‏{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏

Мусаддад бизга айтди, Яҳё бизга айтди, у Убайдуллаҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан: У (умрага) эҳром боғлаб деди: «Агар мен билан унинг (Байтнинг) ораси тўсилса, мен Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Қурайш кофирлари у билан орасини тўсганда қилганидек қиламан.» Ва у: «Албатта, сизлар учун Расулуллаҳда гўзал ўрнак бордир» (оятини) тиловат қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، كَلَّمَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ‏.‏ وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ بَعْضَ بَنِي عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَهُ لَوْ أَقَمْتَ الْعَامَ، فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ لاَ تَصِلَ إِلَى الْبَيْتِ‏.‏ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ، فَنَحَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَدَايَاهُ، وَحَلَقَ وَقَصَّرَ أَصْحَابُهُ، وَقَالَ ‏ "‏ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي أَوْجَبْتُ عُمْرَةً ‏"‏‏.‏ فَإِنْ خُلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ طُفْتُ، وَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ صَنَعْتُ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ مَا أُرَى شَأْنَهُمَا إِلاَّ وَاحِدًا، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجَّةً مَعَ عُمْرَتِي‏.‏ فَطَافَ طَوَافًا وَاحِدًا وَسَعْيًا وَاحِدًا، حَتَّى حَلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا‏.‏

Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ибн Асмо бизга айтди, Жувайрия бизга айтди, у Нофиъдан: Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ва Солим ибн Абдуллаҳ унга хабар бердиларки, улар Абдуллаҳ ибн Умар билан гаплашдилар. Ва Мусо ибн Исмоил бизга айтди, Жувайрия бизга айтди, у Нофиъдан: Абдуллаҳнинг баъзи ўғиллари унга деди: «Бу йил (умрага чиқмай) турсанг (яхши бўларди), мен сен Байтга ета олмаслигингдан қўрқаман.» У деди: Биз Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан чиқдик, Қурайш кофирлари Байт билан орани тўсдилар. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳадйларини сўйди, сочини олдирди, саҳобалари ҳам сочларини қисқартирдилар ва у деди: «Сизларни гувоҳ қиламанки, мен бир умрани (ўзимга) вожиб қилдим.» Агар мен билан Байтнинг ораси бўш қўйилса, тавоф қиламан, агар мен билан Байтнинг ораси тўсилса, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қилганидек қиламан. Кейин у бир оз юрди, сўнг деди: «Мен бу иккисининг (ҳаж ва умранинг) ишини бир деб биламан. Сизларни гувоҳ қиламанки, мен умрам билан бирга бир ҳажни ҳам вожиб қилдим.» Шунда у бир тавоф ва бир саъй қилди, то иккаласидан (ҳаж ва умрадан) биргаликда чиқди (таҳаллул қилди).

حَدَّثَنِي شُجَاعُ بْنُ الْوَلِيدِ، سَمِعَ النَّضْرَ بْنَ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا صَخْرٌ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ إِنَّ النَّاسَ يَتَحَدَّثُونَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، أَسْلَمَ قَبْلَ عُمَرَ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَلَكِنْ عُمَرُ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ أَرْسَلَ عَبْدَ اللَّهِ إِلَى فَرَسٍ لَهُ عِنْدَ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ يَأْتِي بِهِ لِيُقَاتِلَ عَلَيْهِ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُبَايِعُ عِنْدَ الشَّجَرَةِ، وَعُمَرُ لاَ يَدْرِي بِذَلِكَ، فَبَايَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ، ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى الْفَرَسِ، فَجَاءَ بِهِ إِلَى عُمَرَ، وَعُمَرُ يَسْتَلْئِمُ لِلْقِتَالِ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُبَايِعُ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ـ قَالَ ـ فَانْطَلَقَ فَذَهَبَ مَعَهُ حَتَّى بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَهِيَ الَّتِي يَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ أَسْلَمَ قَبْلَ عُمَرَ‏.‏

Шужў ибн ал-Валид менга айтди, у Надр ибн Муҳаммаддан эшитди, Сахр бизга айтди, у Нофиъдан: У айтди: Одамлар Ибн Умар Умардан олдин мусулмон бўлган деб гапиришади, лекин бундай эмас. Балки Умар Ҳудайбия куни Абдуллаҳни Ансордан бир кишининг олдидаги отини олиб келиш учун юборди, унинг устида жанг қилиш учун. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам эса дарахт олдида байъат оларди, Умар буни билмасди. Абдуллаҳ унга (Набийга) байъат қилди, кейин отнинг олдига бориб, уни Умарга олиб келди. Умар жанг учун совут кияётган эди. (Абдуллаҳ) унга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дарахт тагида байъат олаётганини хабар қилди. У айтди: Шунда у (Умар) йўлга чиқиб, у (Абдуллаҳ) билан борди, то Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга байъат қилгунча. Мана шу одамлар «Ибн Умар Умардан олдин мусулмон бўлган» деб гапирадиган воқеа.

وَقَالَ هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُمَرِيُّ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّاسَ، كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ، تَفَرَّقُوا فِي ظِلاَلِ الشَّجَرِ، فَإِذَا النَّاسُ مُحْدِقُونَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ، انْظُرْ مَا شَأْنُ النَّاسِ قَدْ أَحْدَقُوا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَهُمْ يُبَايِعُونَ، فَبَايَعَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى عُمَرَ فَخَرَجَ فَبَايَعَ‏.‏

Ҳишом ибн Аммор айтди: Валид ибн Муслим бизга айтди, Умар ибн Муҳаммад ал-Умарий бизга айтди, Нофиъ менга хабар берди, у Ибн Умар розияллаҳу анҳумодан: Одамлар Ҳудайбия куни Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан бирга эдилар, улар дарахтлар соясига тарқалган эдилар. Бирдан одамлар Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни ўраб олдилар. У (Умар) деди: «Эй Абдуллаҳ, қара-чи, одамларга нима бўлди, улар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни ўраб олибдилар?» У уларни байъат қилаётган ҳолда топди, ўзи ҳам байъат қилди, кейин Умарнинг олдига қайтди. Шунда Умар ҳам чиқиб байъат қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ اعْتَمَرَ فَطَافَ فَطُفْنَا مَعَهُ، وَصَلَّى وَصَلَّيْنَا مَعَهُ، وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَكُنَّا نَسْتُرُهُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، لاَ يُصِيبُهُ أَحَدٌ بِشَىْءٍ‏.‏

Ибн Нумайр бизга айтди, Яъло бизга айтди, Исмоил бизга айтди, деди: Мен Абдуллаҳ ибн Абу Авфо розияллаҳу анҳумодан эшитдим: У айтди: Биз Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан у умра қилганида бирга эдик. У тавоф қилди, биз ҳам у билан тавоф қилдик. У намоз ўқиди, биз ҳам у билан намоз ўқидик. У Сафо ва Марва орасида саъй қилди. Биз уни Макка аҳлидан тўсиб (қалқон бўлиб) турардик, ҳеч ким унга бирор нарса (озор) етказмаслиги учун.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَصِينٍ، قَالَ قَالَ أَبُو وَائِلٍ لَمَّا قَدِمَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ مِنْ صِفِّينَ أَتَيْنَاهُ نَسْتَخْبِرُهُ فَقَالَ اتَّهِمُوا الرَّأْىَ، فَلَقَدْ رَأَيْتُنِي يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ أَسْتَطِيعُ أَنْ أَرُدَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَهُ لَرَدَدْتُ، وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، وَمَا وَضَعْنَا أَسْيَافَنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا لأَمْرٍ يُفْظِعُنَا إِلاَّ أَسْهَلْنَ بِنَا إِلَى أَمْرٍ نَعْرِفُهُ قَبْلَ هَذَا الأَمْرِ، مَا نَسُدُّ مِنْهَا خُصْمًا إِلاَّ انْفَجَرَ عَلَيْنَا خُصْمٌ مَا نَدْرِي كَيْفَ نَأْتِي لَهُ‏.‏

ал-Ҳасан ибн Ишоқ бизга айтди, Муҳаммад ибн Собиқ бизга айтди, Молик ибн Миғвал бизга айтди, деди: Мен Абу Ҳасиндан эшитдим, деди: Абу Воил айтди: Саҳл ибн Ҳунайф Сиффиндан келганда, биз унинг олдига хабар олгани келдик. У деди: «Ўз фикрингизни (раъйингизни) айбланглар (унга ортиқча ишонманг). Мен ўзимни Абу Жандал куни (Ҳудайбияда) кўрдимки, агар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ишини (қарорига эътироз билдириб) қайтара олсам, қайтарардим. Аллаҳ ва Расули яхшироқ билувчидир. Биз қиличларимизни елкаларимизга бизни қийнайдиган бир иш учун қўйган бўлсак, улар бизни шу ишдан олдин биз билган бир ишга (енгилликка) олиб борарди. Лекин бу ишда (Сиффин) биз бир томонни (ёриқни) тўссак, бошқа томон ёрилиб кетарди, қандай ёндашишни билмасдик.»

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَتَى عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَالْقَمْلُ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي فَقَالَ ‏{‏أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ‏}‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ فَاحْلِقْ، وَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ، أَوِ انْسُكْ نَسِيكَةً ‏"‏‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ لاَ أَدْرِي بِأَىِّ هَذَا بَدَأَ‏.‏

Сулаймон ибн Ҳарб бизга айтди, Ҳаммод ибн Зайд бизга айтди, у Айюбдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Абу Лайлодан, у Каъб ибн Ужра розияллаҳу анҳудан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳудайбия замонида менинг олдимга келди, битлар юзимга тўкилаётган эди. У деди: «Бошингдаги ҳашаротлар (битлар) сени озорлаяптими?» Мен: «Ҳа» дедим. У деди: «Сочингни ол ва уч кун рўза тут, ёки олти мискинга таом бер, ёки бир қурбонлик сўй.» Айюб деди: «Қайси биридан бошлаганини билмайман.»

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ، وَقَدْ حَصَرَنَا الْمُشْرِكُونَ ـ قَالَ ـ وَكَانَتْ لِي وَفْرَةٌ فَجَعَلَتِ الْهَوَامُّ تَسَّاقَطُ عَلَى وَجْهِي، فَمَرَّ بِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ‏}‏

Муҳаммад ибн Ҳишом Абу Абдуллаҳ менга айтди, Ҳушайм бизга айтди, у Абу Бишрдан, у Мужоҳиддан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Каъб ибн Ужрадан: У айтди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Ҳудайбияда эдик, эҳромда эдик, мушриклар бизни қамаб қўйган эдилар. У айтди: Менинг узун сочим бор эди, ҳашаротлар (битлар) юзимга тўкила бошлади. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам менинг ёнимдан ўтди ва деди: «Бошингдаги ҳашаротлар сени озорлаяптими?» Мен: «Ҳа» дедим. У айтди: Шунда бу оят нозил бўлди: «Сизлардан ким касал бўлса ёки бошида озор бўлса, рўза ёки садақа ёки қурбонликдан иборат фидя (лозим).»