Расулуллаҳнинг касаллиги ва вафоти

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَرَضَ الَّذِي مَاتَ فِيهِ جَعَلَ يَقُولُ ‏ "‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏

Муслим бизға айтди, Шуъба бизға айтди, у Саъддан, у Урвадан, у Оишадан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этган касаллик билан оғриганида, «Энг олий дўст (Рафиқул-Аъло) билан (бўлай)» дея бошлади.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ إِنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ صَحِيحٌ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّهُ لَمْ يُقْبَضْ نَبِيٌّ قَطُّ حَتَّى يَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ ثُمَّ يُحَيَّا أَوْ يُخَيَّرَ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا اشْتَكَى وَحَضَرَهُ الْقَبْضُ وَرَأْسُهُ عَلَى فَخِذِ عَائِشَةَ غُشِيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ شَخَصَ بَصَرُهُ نَحْوَ سَقْفِ الْبَيْتِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ إِذًا لاَ يُجَاوِرُنَا‏.‏ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ حَدِيثُهُ الَّذِي كَانَ يُحَدِّثُنَا وَهْوَ صَحِيحٌ‏.‏

Абул-Ямон бизға айтди, Шуайб бизға хабар берди, у Зуҳрийдан, Урва ибн аз-Зубайр айтди, Оиша айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам соғ пайтида дерди: «Ҳеч бир набийнинг жони олинмайди, то у жаннатдаги ўрнини кўрмагунча, кейин (унга) ҳаёт (танлови) берилади ёки ихтиёр қилинади.» У оғриб, жони олиниши яқинлашганида, боши Оишанинг сонида эди, у ҳушидан кетди. Ўзига келганида, кўзини уйнинг шифтига қаратди, кейин деди: «Аллаҳумма, энг олий дўст билан (бўлай).» Мен дедим: «Ундай бўлса, у биз билан бирга турмайди (бизни танламайди).» Мен буни у соғ пайтида бизга сўзлаган ҳадиси эканини билдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، عَنْ صَخْرِ بْنِ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مُسْنِدَتُهُ إِلَى صَدْرِي، وَمَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ سِوَاكٌ رَطْبٌ يَسْتَنُّ بِهِ، فَأَبَدَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَصَرَهُ، فَأَخَذْتُ السِّوَاكَ فَقَصَمْتُهُ وَنَفَضْتُهُ وَطَيَّبْتُهُ، ثُمَّ دَفَعْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَنَّ بِهِ، فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَنَّ اسْتِنَانًا قَطُّ أَحْسَنَ مِنْهُ، فَمَا عَدَا أَنْ فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَفَعَ يَدَهُ أَوْ إِصْبَعَهُ ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ ثَلاَثًا ثُمَّ قَضَى، وَكَانَتْ تَقُولُ مَاتَ بَيْنَ حَاقِنَتِي وَذَاقِنَتِي‏.‏

Муҳаммад бизға айтди, Аффон бизға айтди, у Сахр ибн Жувайриядан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оишадан: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиға кирди, мен уни кўкрагимга суяб турган эдим. Абдурраҳмоннинг қўлида ҳўл мисвок бор эди, у билан тишларини тозалар эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга кўзини тикди. Мен мисвокни олиб, уни синиб (учини очди), силтаб (қоқди) ва юмшатдим, кейин уни Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга бердим. У у билан тишларини тозалади. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни ундан чиройлироқ мисвок ишлатганини ҳеч кўрмаганман. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам (мисвокни) тугатган заҳоти қўлини — ёки бармоғини — кўтарди, кейин: «Энг олий дўст билан» деди — уч марта — кейин вафот этди. У (Оиша) айтарди: «У менинг жағим ва бўйним (томоғим) орасида вафот этди.»

حَدَّثَنِي حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا اشْتَكَى نَفَثَ عَلَى نَفْسِهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ وَمَسَحَ عَنْهُ بِيَدِهِ فَلَمَّا اشْتَكَى وَجَعَهُ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ طَفِقْتُ أَنْفِثُ عَلَى نَفْسِهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ، الَّتِي كَانَ يَنْفِثُ، وَأَمْسَحُ بِيَدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْهُ‏.‏

Ҳиббон менга айтди, Абдуллаҳ бизға хабар берди, Юнус бизға хабар берди, у Ибн Шиҳобдан, деди: Менга Урва хабар берди, Оиша розияллаҳу анҳо унга хабар бердики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам оғриб қолса, ўзига муаввизотлар (Фалақ ва Нос суралари) билан пуфлар ва қўли билан ўзига сийпар эди. У вафот этган оғриғ билан оғриганида, мен ўзига — у пуфлайдиган муаввизотлар билан пуфлай бошладим ва Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг қўли билан ундан (ўзига) сийпар эдим.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُخْتَارٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَمِعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْغَتْ إِلَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ، وَهْوَ مُسْنِدٌ إِلَىَّ ظَهْرَهُ يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي، وَأَلْحِقْنِي بِالرَّفِيقِ ‏"‏‏.‏

Муалла ибн Асад бизға айтди, Абдулазиз ибн Мухтор бизға айтди, Ҳишом ибн Урва бизға айтди, у Аббод ибн Абдуллаҳ ибн аз-Зубайрдан: Оиша унга хабар бердики, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни — вафот этишидан олдин унга қулоқ солган ҳолда — эшитди, у менинг орқамга суянган ҳолда: «Аллаҳумма, мени мағфират қил, менга раҳм қил ва мени (энг олий) дўстга қўш» дерди.

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ هِلاَلٍ الْوَزَّانِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ الَّذِي لَمْ يَقُمْ مِنْهُ ‏ "‏ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ لَوْلاَ ذَلِكَ لأُبْرِزَ قَبْرُهُ‏.‏ خَشِيَ أَنْ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا‏.‏

ас-Салт ибн Муҳаммад бизға айтди, Абу Авона бизға айтди, у Ҳилол ал-Ваззондан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Оиша розияллаҳу анҳодан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ўзидан турмаган (охирги) касаллигида деди: «Аллаҳ яҳудийларни лаънат қилди, улар набийларининг қабрларини масжид қилиб олдилар.» Оиша айтди: «Агар шу (хавф) бўлмаганида, унинг қабри (очиқ) ошкора қилинарди, лекин у (қабри) масжид қилиниб олинишидан қўрқди.»

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَدَّ بِهِ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي، فَأَذِنَّ لَهُ، فَخَرَجَ وَهْوَ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ فِي الأَرْضِ، بَيْنَ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَبَيْنَ رَجُلٍ آخَرَ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَأَخْبَرْتُ عَبْدَ اللَّهِ بِالَّذِي قَالَتْ عَائِشَةُ، فَقَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ هَلْ تَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الآخَرُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ عَلِيٌّ‏.‏ وَكَانَتْ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ بَيْتِي وَاشْتَدَّ بِهِ وَجَعُهُ قَالَ ‏ "‏ هَرِيقُوا عَلَىَّ مِنْ سَبْعِ قِرَبٍ لَمْ تُحْلَلْ أَوْكِيَتُهُنَّ لَعَلِّي أَعْهَدُ إِلَى النَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَأَجْلَسْنَاهُ فِي مِخْضَبٍ لِحَفْصَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ طَفِقْنَا نَصُبُّ عَلَيْهِ مِنْ تِلْكَ الْقِرَبِ، حَتَّى طَفِقَ يُشِيرُ إِلَيْنَا بِيَدِهِ أَنْ قَدْ فَعَلْتُنَّ قَالَتْ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى النَّاسِ فَصَلَّى لَهُمْ وَخَطَبَهُمْ‏.‏

Саид ибн Уфайр бизға айтди, Лайс менга айтди, Уқайл менга айтди, у Ибн Шиҳобдан, деди: Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба ибн Масъуд хабар берди, Оиша — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам оғирлашиб, оғриғи кучайганида, завжаларидан, менинг уйимда парвариш қилинишига изн сўради. Улар унга изн бердилар. У икки киши орасида — оёқлари ерда судралган ҳолда — Аббос ибн Абдулмутталиб билан бошқа бир киши орасида чиқди. Убайдуллаҳ деди: Мен Абдуллаҳга (ибн Аббосга) Оиша айтган нарсани хабар қилдим. Абдуллаҳ ибн Аббос менга деди: «Оиша номини айтмаган ўша бошқа киши кимлигини биласанми?» Мен дедим: «Йўқ.» Ибн Аббос деди: «У — Али.» Оиша — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси сўзлар эдики: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам менинг уйимга кириб, оғриғи кучайганида деди: «Менга тугунлари ечилмаган етти меш (сувдан) қуйинглар, эҳтимол одамларга (васият) аҳд қиларман.» Биз уни Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси Ҳафсанинг бир тоғорасига (легенига) ўтқаздик, кейин ўша мешлардан унга қуя бошладик, то у бизга қўли билан «қилдингиз (бас)» деб ишора қилгунча. У айтди: Кейин у одамларга чиқди, уларга намоз ўқиб берди ва уларга хутба қилди.

وَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهم قَالاَ لَمَّا نَزَلَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَفِقَ يَطْرَحُ خَمِيصَةً لَهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَإِذَا اغْتَمَّ كَشَفَهَا عَنْ وَجْهِهِ وَهْوَ كَذَلِكَ يَقُولُ ‏ "‏ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏‏.‏ يُحَذِّرُ مَا صَنَعُوا‏.‏

Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба хабар берди, Оиша ва Абдуллаҳ ибн Аббос розияллаҳу анҳум айтдилар: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга (ўлим) тушганда, у ўзининг бир хамисасини (нақшли кийимини) юзига ташлай бошлади, қийналганда эса уни юзидан кўтарарди. У шу ҳолда эди ва: «Аллаҳнинг лаънати яҳудий ва насорога бўлсин, улар набийларининг қабрларини масжид қилиб олдилар» дерди — улар қилган ишдан огоҳлантирарди.

وَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهم قَالاَ لَمَّا نَزَلَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَفِقَ يَطْرَحُ خَمِيصَةً لَهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَإِذَا اغْتَمَّ كَشَفَهَا عَنْ وَجْهِهِ وَهْوَ كَذَلِكَ يَقُولُ ‏ "‏ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏‏.‏ يُحَذِّرُ مَا صَنَعُوا‏.‏

Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба хабар берди, Оиша ва Абдуллаҳ ибн Аббос розияллаҳу анҳум айтдилар: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга (ўлим) тушганда, у ўзининг бир хамисасини (нақшли кийимини) юзига ташлай бошлади, қийналганда эса уни юзидан кўтарарди. У шу ҳолда эди ва: «Аллаҳнинг лаънати яҳудий ва насорога бўлсин, улар набийларининг қабрларини масжид қилиб олдилар» дерди — улар қилган ишдан огоҳлантирарди.

أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَقَدْ رَاجَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ، وَمَا حَمَلَنِي عَلَى كَثْرَةِ مُرَاجَعَتِهِ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي قَلْبِي أَنْ يُحِبَّ النَّاسُ بَعْدَهُ رَجُلاً قَامَ مَقَامَهُ أَبَدًا، وَلاَ كُنْتُ أُرَى أَنَّهُ لَنْ يَقُومَ أَحَدٌ مَقَامَهُ إِلاَّ تَشَاءَمَ النَّاسُ بِهِ، فَأَرَدْتُ أَنْ يَعْدِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَأَبُو مُوسَى وَابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Менга Убайдуллаҳ хабар берди, Оиша айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга шу ҳақда (Абу Бакр намоз ўқиши ҳақида) қайтариб (эътироз билдириб) сўрадим. Мени унга кўп қайтаришга ундаган нарса фақат шу эдики, менинг қалбимга — одамлар ундан кейин унинг ўрнида турган кишини ҳеч қачон севмайди (деган фикр) тушди, ва мен ўйлар эдики, унинг ўрнида ким турса, одамлар ундан шумланади. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам буни Абу Бакрдан бурсин (бошқа кишига ўтказсин) деб истадим.» Буни Ибн Умар, Абу Мусо ва Ибн Аббос розияллаҳу анҳум Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّهُ لَبَيْنَ حَاقِنَتِي وَذَاقِنَتِي، فَلاَ أَكْرَهُ شِدَّةَ الْمَوْتِ لأَحَدٍ أَبَدًا بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Абдуллаҳ ибн Юсуф бизға айтди, Лайс бизға айтди, деди: Ибн ал-Ҳод менга айтди, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оишадан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам менинг жағим ва томоғим орасида вафот этди. Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан кейин ҳеч кимга ўлимнинг шиддатини ҳеч қачон ёмон кўрмайман.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ ـ وَكَانَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ أَحَدَ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، فَقَالَ النَّاسُ يَا أَبَا حَسَنٍ، كَيْفَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصْبَحَ بِحَمْدِ اللَّهِ بَارِئًا، فَأَخَذَ بِيَدِهِ عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ لَهُ أَنْتَ وَاللَّهِ بَعْدَ ثَلاَثٍ عَبْدُ الْعَصَا، وَإِنِّي وَاللَّهِ لأُرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَوْفَ يُتَوَفَّى مِنْ وَجَعِهِ هَذَا، إِنِّي لأَعْرِفُ وُجُوهَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عِنْدَ الْمَوْتِ، اذْهَبْ بِنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلْنَسْأَلْهُ فِيمَنْ هَذَا الأَمْرُ، إِنْ كَانَ فِينَا عَلِمْنَا ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ فِي غَيْرِنَا عَلِمْنَاهُ فَأَوْصَى بِنَا‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ إِنَّا وَاللَّهِ لَئِنْ سَأَلْنَاهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَنَعَنَاهَا لاَ يُعْطِينَاهَا النَّاسُ بَعْدَهُ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أَسْأَلُهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ишоқ менга айтди, Бишр ибн Шуайб ибн Абу Ҳамза бизға хабар берди, деди: Отам менга Зуҳрийдан айтди, деди: Менга Абдуллаҳ ибн Каъб ибн Молик ал-Ансорий хабар берди — Каъб ибн Молик тавбаси қабул қилинган уч кишидан бири эди — Абдуллаҳ ибн Аббос унга хабар бердики, Али ибн Абу Толиб розияллаҳу анҳу Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдидан, у вафот этган оғриғида чиқди. Одамлар дедилар: «Эй Абу Ҳасан, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам қандай тонгни қаршилади?» У деди: «Аллаҳга ҳамд билан, соғайиб тонгни қаршилади.» Аббос ибн Абдулмутталиб унинг қўлидан ушлаб деди: «Валлаҳи, сен уч (кун)дан кейин ҳасса қули (бошқага тобе) бўласан. Валлаҳи, мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шу оғриғидан вафот этади деб кўряпман, мен Абдулмутталиб ўғилларининг ўлим олдидаги юзларини танийман. Юр, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиға борайлик, ундан бу иш (хилофат) кимда бўлишини сўрайлик. Агар бизда бўлса, буни биламиз, агар биздан бошқага бўлса, буни биламиз ва бизга (яхшилик) васият қилади.» Али деди: «Валлаҳи, агар биз уни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан сўраб, у бизни ундан ман қилса, одамлар ундан кейин бизга уни бермайди. Валлаҳи, мен уни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан сўрамайман.»

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ، بَيْنَا هُمْ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ الاِثْنَيْنِ وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي لَهُمْ لَمْ يَفْجَأْهُمْ إِلاَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ كَشَفَ سِتْرَ حُجْرَةِ عَائِشَةَ، فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ وَهُمْ فِي صُفُوفِ الصَّلاَةِ‏.‏ ثُمَّ تَبَسَّمَ يَضْحَكُ، فَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ، وَظَنَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الصَّلاَةِ فَقَالَ أَنَسٌ وَهَمَّ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَفْتَتِنُوا فِي صَلاَتِهِمْ فَرَحًا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ بِيَدِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتِمُّوا صَلاَتَكُمْ، ثُمَّ دَخَلَ الْحُجْرَةَ وَأَرْخَى السِّتْرَ‏.‏

Саид ибн Уфайр бизға айтди, Лайс менга айтди, Уқайл менга айтди, у Ибн Шиҳобдан, деди: Менга Анас ибн Молик розияллаҳу анҳу айтди: Мусулмонлар душанба куни бомдод намозида, Абу Бакр уларга намоз ўқиб турганида, уларни фақат Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам — Оишанинг ҳужраси пардасини очган ҳолда — бирдан кутилмаганда (кўриниб) қолди. У уларга намоз сафларида турган ҳолда қаради, кейин табассум қилиб кулди. Абу Бакр Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам намозга чиқмоқчи деб гумон қилиб, сафга уланиш учун ортига чекинди. Анас деди: Мусулмонлар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга қувониб, намозларида фитнага тушишга (халал етишига) яқин қолдилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга қўли билан «намозларингни тўлиқ қилинглар» деб ишора қилди, кейин ҳужрага кириб, пардани туширди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ أَبَا عَمْرٍو، ذَكْوَانَ مَوْلَى عَائِشَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ تَقُولُ إِنَّ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ فِي بَيْتِي وَفِي يَوْمِي، وَبَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَأَنَّ اللَّهَ جَمَعَ بَيْنَ رِيقِي وَرِيقِهِ عِنْدَ مَوْتِهِ، دَخَلَ عَلَىَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَبِيَدِهِ السِّوَاكُ وَأَنَا مُسْنِدَةٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَأَيْتُهُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، وَعَرَفْتُ أَنَّهُ يُحِبُّ السِّوَاكَ فَقُلْتُ آخُذُهُ لَكَ فَأَشَارَ بِرَأْسِهِ أَنْ نَعَمْ، فَتَنَاوَلْتُهُ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ وَقُلْتُ أُلَيِّنُهُ لَكَ فَأَشَارَ بِرَأْسِهِ أَنْ نَعَمْ، فَلَيَّنْتُهُ، وَبَيْنَ يَدَيْهِ رَكْوَةٌ ـ أَوْ عُلْبَةٌ يَشُكُّ عُمَرُ ـ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَ يُدْخِلُ يَدَيْهِ فِي الْمَاءِ فَيَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، إِنَّ لِلْمَوْتِ سَكَرَاتٍ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ نَصَبَ يَدَهُ فَجَعَلَ يَقُولُ ‏"‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ حَتَّى قُبِضَ وَمَالَتْ يَدُهُ‏.‏

Муҳаммад ибн Убайд менга айтди, Исо ибн Юнус бизға айтди, у Умар ибн Саиддан, деди: Менга Ибн Абу Мулайка хабар берди, Абу Амр Заквон — Оишанинг мавлоси унга хабар бердики, Оиша айтар эди: Аллаҳнинг менга берган неъматларидан бири — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам менинг уйимда, менинг кунимда, менинг ўпкам (кўкрагим) ва томоғим орасида вафот этгани, ва Аллаҳ унинг вафоти олдида менинг сўлагим билан унинг сўлагини жам қилгани эди. Абдурраҳмон менинг олдимга кирди, қўлида мисвок бор эди, мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни суяб турган эдим. Мен уни унга қараётганини кўрдим, у мисвокни севишини билдим. Мен дедим: «Уни сен учун олайми?» У боши билан «ҳа» деб ишора қилди. Мен уни олдим, у (мисвок) унга қаттиқ келди. Мен дедим: «Уни сен учун юмшатайми?» У боши билан «ҳа» деб ишора қилди. Мен уни юмшатдим. Унинг олдида ичида сув бўлган бир раква — ёки улба (идиш) — Умар шубҳа қилади — бор эди. У қўлларини сувга солиб, улар билан юзини сийпар ва: «Ло илаҳа иллаллаҳ, албатта ўлимнинг сакаратлари (жон талвасалари) бор» дерди. Кейин қўлини кўтариб: «Энг олий дўст билан» дея бошлади, то вафот этгунча, қўли (ерга) эгилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْأَلُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ يَقُولَ ‏ "‏ أَيْنَ أَنَا غَدًا أَيْنَ أَنَا غَدًا ‏"‏ يُرِيدُ يَوْمَ عَائِشَةَ، فَأَذِنَ لَهُ أَزْوَاجُهُ يَكُونُ حَيْثُ شَاءَ، فَكَانَ فِي بَيْتِ عَائِشَةَ حَتَّى مَاتَ عِنْدَهَا، قَالَتْ عَائِشَةُ فَمَاتَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي كَانَ يَدُورُ عَلَىَّ فِيهِ فِي بَيْتِي، فَقَبَضَهُ اللَّهُ وَإِنَّ رَأْسَهُ لَبَيْنَ نَحْرِي وَسَحْرِي، وَخَالَطَ رِيقُهُ رِيقِي ـ ثُمَّ قَالَتْ ـ دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَهُ سِوَاكٌ يَسْتَنُّ بِهِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِنِي هَذَا السِّوَاكَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ‏.‏ فَأَعْطَانِيهِ فَقَضِمْتُهُ، ثُمَّ مَضَغْتُهُ فَأَعْطَيْتُهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَنَّ بِهِ وَهْوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى صَدْرِي‏.‏

Исмоил бизға айтди, Сулаймон ибн Билол менга айтди, Ҳишом ибн Урва бизға айтди, отам менга Оиша розияллаҳу анҳодан хабар берди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этган касаллигида сўрар, дерди: «Эртага мен қаердаман? Эртага мен қаердаман?» — Оишанинг кунини кўзлар эди. Завжалари унга хоҳлаган жойида бўлишга изн бердилар. У Оишанинг уйида бўлди, то унинг олдида вафот этгунча. Оиша айтди: У менинг галим келадиган кунимда, менинг уйимда вафот этди. Аллаҳ унинг жонини олди, боши менинг томоғим ва ўпкам орасида эди, унинг сўлаги менинг сўлагимга аралашди. Кейин (Оиша) деди: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр кирди, у билан мисвок бор эди, у билан тишини тозалар эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга қаради. Мен унга дедим: «Бу мисвокни менга бер, эй Абдурраҳмон.» У уни менга берди. Мен уни синиб (тишлаб), кейин чайнадим ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга бердим. У у билан тишини тозалади, у менинг кўкрагимга суянган эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِي وَفِي يَوْمِي، وَبَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَكَانَتْ إِحْدَانَا تُعَوِّذُهُ بِدُعَاءٍ إِذَا مَرِضَ، فَذَهَبْتُ أُعَوِّذُهُ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ ‏ "‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ وَمَرَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَفِي يَدِهِ جَرِيدَةٌ رَطْبَةٌ، فَنَظَرَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَظَنَنْتُ أَنَّ لَهُ بِهَا حَاجَةً فَأَخَذْتُهَا، فَمَضَغْتُ رَأْسَهَا وَنَفَضْتُهَا فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهِ، فَاسْتَنَّ بِهَا كَأَحْسَنِ مَا كَانَ مُسْتَنًّا ثُمَّ نَاوَلَنِيهَا فَسَقَطَتْ يَدُهُ ـ أَوْ سَقَطَتْ مِنْ يَدِهِ ـ فَجَمَعَ اللَّهُ بَيْنَ رِيقِي وَرِيقِهِ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنَ الدُّنْيَا وَأَوَّلِ يَوْمٍ مِنَ الآخِرَةِ‏.‏

Сулаймон ибн Ҳарб бизға айтди, Ҳаммод ибн Зайд бизға айтди, у Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Оиша розияллаҳу анҳодан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам менинг уйимда, менинг кунимда, менинг ўпкам ва томоғим орасида вафот этди. Биздан биримиз у оғриган пайтда унга дуо билан таъвиз қилар (ҳимоя тилар) эди. Мен унга таъвиз қилишга бордим, у бошини осмонга кўтариб: «Энг олий дўст билан, энг олий дўст билан» деди. Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ўтди, қўлида ҳўл хурмо шохи бор эди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам унга қаради, мен унга у (шох) керак деб гумон қилдим. Мен уни олдим, бошини чайнаб, силтадим ва унга бердим. У у билан тишини ишлатган энг чиройлидай тозалади, кейин уни менга тутқазди, қўли тушди — ёки қўлидан тушди. Аллаҳ дунёнинг охирги куни ва охиратнинг биринчи куни менинг сўлагим билан унинг сўлагини жам қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَقْبَلَ عَلَى فَرَسٍ مِنْ مَسْكَنِهِ بِالسُّنْحِ حَتَّى نَزَلَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَلَمْ يُكَلِّمِ النَّاسَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ، فَتَيَمَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُغَشًّى بِثَوْبِ حِبَرَةٍ، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ أَكَبَّ عَلَيْهِ فَقَبَّلَهُ وَبَكَى‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، وَاللَّهِ لاَ يَجْمَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ مَوْتَتَيْنِ، أَمَّا الْمَوْتَةُ الَّتِي كُتِبَتْ عَلَيْكَ فَقَدْ مُتَّهَا‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، خَرَجَ وَعُمَرُ يُكَلِّمُ النَّاسَ فَقَالَ اجْلِسْ يَا عُمَرُ، فَأَبَى عُمَرُ أَنْ يَجْلِسَ‏.‏ فَأَقْبَلَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَتَرَكُوا عُمَرَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَّا بَعْدُ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ، قَالَ اللَّهُ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏ وَقَالَ وَاللَّهِ لَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ هَذِهِ الآيَةَ حَتَّى تَلاَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَتَلَقَّاهَا مِنْهُ النَّاسُ كُلُّهُمْ فَمَا أَسْمَعُ بَشَرًا مِنَ النَّاسِ إِلاَّ يَتْلُوهَا‏.‏ فَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ وَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ تَلاَهَا فَعَقِرْتُ حَتَّى مَا تُقِلُّنِي رِجْلاَىَ، وَحَتَّى أَهْوَيْتُ إِلَى الأَرْضِ حِينَ سَمِعْتُهُ تَلاَهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ مَاتَ‏.‏

Яҳё ибн Букайр бизга айтди, Лайс бизға айтди, у Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, деди: Менга Абу Салама хабар берди, Оиша унга хабар бердики, Абу Бакр розияллаҳу анҳу Сунҳ (деган жой)даги уйидан от устида келди, то (туяни) чўктиргунча. Масжидга кирди, одамлар билан гаплашмай, то Оишанинг олдиға киргунча. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга қараб келди, у (жасад) ҳибара (йўлли) кийим билан ўралган эди. У юзини очди, кейин унга энгашиб, уни ўпди ва йиғлади. Кейин деди: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, валлаҳи, Аллаҳ сенга икки ўлимни жамламайди. Сенга ёзилган ўлим — уни (энди) ўлдинг.» Зуҳрий деди: Менга Абу Салама Абдуллаҳ ибн Аббосдан айтди: Абу Бакр чиқди, Умар одамлар билан гаплашар эди. У деди: «Ўтир, эй Умар.» Умар ўтиришдан бош тортди. Одамлар унга (Абу Бакрга) юзланди, Умарни қолдирдилар. Абу Бакр деди: «Амма баъд, сизлардан ким Муҳаммадга соллаллаҳу алайҳи васаллам ибодат қилган бўлса, Муҳаммад вафот этди. Сизлардан ким Аллаҳга ибодат қилган бўлса, Аллаҳ тирик, ўлмайди.» Аллаҳ деди: «Муҳаммад фақат бир Расул, ундан олдин ҳам Расуллар ўтган» — «шукр қилувчиларни» сўзигача. У деди: Валлаҳи, гўё одамлар Аллаҳ бу оятни нозил қилганини билмаган эдилар, то Абу Бакр уни тиловат қилгунча. Одамларнинг ҳаммаси уни ундан қабул қилди (ёдлаб олди), мен ҳар бир инсвнни фақат уни тиловат қилаётганини эшитар эдим. Менга Саид ибн ал-Мусайяб хабар берди, Умар деди: «Валлаҳи, мен Абу Бакр уни тиловат қилганини эшитганимдан бошқа (сабаби йўқ), оёғим мени кўтаролмай қолди, то ерга йиқилгунимча, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этганини уни тиловат қилганини эшитганимда (билдим).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَقْبَلَ عَلَى فَرَسٍ مِنْ مَسْكَنِهِ بِالسُّنْحِ حَتَّى نَزَلَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَلَمْ يُكَلِّمِ النَّاسَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ، فَتَيَمَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُغَشًّى بِثَوْبِ حِبَرَةٍ، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ أَكَبَّ عَلَيْهِ فَقَبَّلَهُ وَبَكَى‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، وَاللَّهِ لاَ يَجْمَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ مَوْتَتَيْنِ، أَمَّا الْمَوْتَةُ الَّتِي كُتِبَتْ عَلَيْكَ فَقَدْ مُتَّهَا‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، خَرَجَ وَعُمَرُ يُكَلِّمُ النَّاسَ فَقَالَ اجْلِسْ يَا عُمَرُ، فَأَبَى عُمَرُ أَنْ يَجْلِسَ‏.‏ فَأَقْبَلَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَتَرَكُوا عُمَرَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَّا بَعْدُ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ، قَالَ اللَّهُ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏ وَقَالَ وَاللَّهِ لَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ هَذِهِ الآيَةَ حَتَّى تَلاَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَتَلَقَّاهَا مِنْهُ النَّاسُ كُلُّهُمْ فَمَا أَسْمَعُ بَشَرًا مِنَ النَّاسِ إِلاَّ يَتْلُوهَا‏.‏ فَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ وَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ تَلاَهَا فَعَقِرْتُ حَتَّى مَا تُقِلُّنِي رِجْلاَىَ، وَحَتَّى أَهْوَيْتُ إِلَى الأَرْضِ حِينَ سَمِعْتُهُ تَلاَهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ مَاتَ‏.‏

Яҳё ибн Букайр бизга айтди, Лайс бизға айтди, у Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, деди: Менга Абу Салама хабар берди, Оиша унга хабар бердики, Абу Бакр розияллаҳу анҳу Сунҳ (деган жой)даги уйидан от устида келди, то (туяни) чўктиргунча. Масжидга кирди, одамлар билан гаплашмай, то Оишанинг олдиға киргунча. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга қараб келди, у (жасад) ҳибара (йўлли) кийим билан ўралган эди. У юзини очди, кейин унга энгашиб, уни ўпди ва йиғлади. Кейин деди: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, валлаҳи, Аллаҳ сенга икки ўлимни жамламайди. Сенга ёзилган ўлим — уни (энди) ўлдинг.» Зуҳрий деди: Менга Абу Салама Абдуллаҳ ибн Аббосдан айтди: Абу Бакр чиқди, Умар одамлар билан гаплашар эди. У деди: «Ўтир, эй Умар.» Умар ўтиришдан бош тортди. Одамлар унга (Абу Бакрга) юзланди, Умарни қолдирдилар. Абу Бакр деди: «Амма баъд, сизлардан ким Муҳаммадга соллаллаҳу алайҳи васаллам ибодат қилган бўлса, Муҳаммад вафот этди. Сизлардан ким Аллаҳга ибодат қилган бўлса, Аллаҳ тирик, ўлмайди.» Аллаҳ деди: «Муҳаммад фақат бир Расул, ундан олдин ҳам Расуллар ўтган» — «шукр қилувчиларни» сўзигача. У деди: Валлаҳи, гўё одамлар Аллаҳ бу оятни нозил қилганини билмаган эдилар, то Абу Бакр уни тиловат қилгунча. Одамларнинг ҳаммаси уни ундан қабул қилди (ёдлаб олди), мен ҳар бир инсвнни фақат уни тиловат қилаётганини эшитар эдим. Менга Саид ибн ал-Мусайяб хабар берди, Умар деди: «Валлаҳи, мен Абу Бакр уни тиловат қилганини эшитганимдан бошқа (сабаби йўқ), оёғим мени кўтаролмай қолди, то ерга йиқилгунимча, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этганини уни тиловат қилганини эшитганимда (билдим).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَقْبَلَ عَلَى فَرَسٍ مِنْ مَسْكَنِهِ بِالسُّنْحِ حَتَّى نَزَلَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَلَمْ يُكَلِّمِ النَّاسَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ، فَتَيَمَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُغَشًّى بِثَوْبِ حِبَرَةٍ، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ أَكَبَّ عَلَيْهِ فَقَبَّلَهُ وَبَكَى‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، وَاللَّهِ لاَ يَجْمَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ مَوْتَتَيْنِ، أَمَّا الْمَوْتَةُ الَّتِي كُتِبَتْ عَلَيْكَ فَقَدْ مُتَّهَا‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، خَرَجَ وَعُمَرُ يُكَلِّمُ النَّاسَ فَقَالَ اجْلِسْ يَا عُمَرُ، فَأَبَى عُمَرُ أَنْ يَجْلِسَ‏.‏ فَأَقْبَلَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَتَرَكُوا عُمَرَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَّا بَعْدُ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ، قَالَ اللَّهُ ‏{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏ وَقَالَ وَاللَّهِ لَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ هَذِهِ الآيَةَ حَتَّى تَلاَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَتَلَقَّاهَا مِنْهُ النَّاسُ كُلُّهُمْ فَمَا أَسْمَعُ بَشَرًا مِنَ النَّاسِ إِلاَّ يَتْلُوهَا‏.‏ فَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ وَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ تَلاَهَا فَعَقِرْتُ حَتَّى مَا تُقِلُّنِي رِجْلاَىَ، وَحَتَّى أَهْوَيْتُ إِلَى الأَرْضِ حِينَ سَمِعْتُهُ تَلاَهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ مَاتَ‏.‏

Яҳё ибн Букайр бизга айтди, Лайс бизға айтди, у Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, деди: Менга Абу Салама хабар берди, Оиша унга хабар бердики, Абу Бакр розияллаҳу анҳу Сунҳ (деган жой)даги уйидан от устида келди, то (туяни) чўктиргунча. Масжидга кирди, одамлар билан гаплашмай, то Оишанинг олдиға киргунча. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга қараб келди, у (жасад) ҳибара (йўлли) кийим билан ўралган эди. У юзини очди, кейин унга энгашиб, уни ўпди ва йиғлади. Кейин деди: «Отам-онам сенга фидо бўлсин, валлаҳи, Аллаҳ сенга икки ўлимни жамламайди. Сенга ёзилган ўлим — уни (энди) ўлдинг.» Зуҳрий деди: Менга Абу Салама Абдуллаҳ ибн Аббосдан айтди: Абу Бакр чиқди, Умар одамлар билан гаплашар эди. У деди: «Ўтир, эй Умар.» Умар ўтиришдан бош тортди. Одамлар унга (Абу Бакрга) юзланди, Умарни қолдирдилар. Абу Бакр деди: «Амма баъд, сизлардан ким Муҳаммадга соллаллаҳу алайҳи васаллам ибодат қилган бўлса, Муҳаммад вафот этди. Сизлардан ким Аллаҳга ибодат қилган бўлса, Аллаҳ тирик, ўлмайди.» Аллаҳ деди: «Муҳаммад фақат бир Расул, ундан олдин ҳам Расуллар ўтган» — «шукр қилувчиларни» сўзигача. У деди: Валлаҳи, гўё одамлар Аллаҳ бу оятни нозил қилганини билмаган эдилар, то Абу Бакр уни тиловат қилгунча. Одамларнинг ҳаммаси уни ундан қабул қилди (ёдлаб олди), мен ҳар бир инсвнни фақат уни тиловат қилаётганини эшитар эдим. Менга Саид ибн ал-Мусайяб хабар берди, Умар деди: «Валлаҳи, мен Абу Бакр уни тиловат қилганини эшитганимдан бошқа (сабаби йўқ), оёғим мени кўтаролмай қолди, то ерга йиқилгунимча, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам вафот этганини уни тиловат қилганини эшитганимда (билдим).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ أَنَّ أَبَا بَكْر ٍ ـ رضى الله عنه ـ قَبَّلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ مَوْتِهِ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Абу Шайба менга айтди, Яҳё ибн Саид бизға айтди, у Суфёндан, у Мусо ибн Абу Оишадан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у Оиша ва Ибн Аббосдан: Абу Бакр розияллаҳу анҳу Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни вафотидан кейин ўпди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ أَنَّ أَبَا بَكْر ٍ ـ رضى الله عنه ـ قَبَّلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ مَوْتِهِ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Абу Шайба менга айтди, Яҳё ибн Саид бизға айтди, у Суфёндан, у Мусо ибн Абу Оишадан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у Оиша ва Ибн Аббосдан: Абу Бакр розияллаҳу анҳу Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни вафотидан кейин ўпди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ أَنَّ أَبَا بَكْر ٍ ـ رضى الله عنه ـ قَبَّلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ مَوْتِهِ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Абу Шайба менга айтди, Яҳё ибн Саид бизға айтди, у Суфёндан, у Мусо ибн Абу Оишадан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у Оиша ва Ибн Аббосдан: Абу Бакр розияллаҳу анҳу Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни вафотидан кейин ўпди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، وَزَادَ، قَالَتْ عَائِشَةُ لَدَدْنَاهُ فِي مَرَضِهِ فَجَعَلَ يُشِيرُ إِلَيْنَا أَنْ لاَ تَلُدُّونِي فَقُلْنَا كَرَاهِيَةُ الْمَرِيضِ لِلدَّوَاءِ‏.‏ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ ‏"‏ أَلَمْ أَنْهَكُمْ أَنْ تَلُدُّونِي ‏"‏‏.‏ قُلْنَا كَرَاهِيَةَ الْمَرِيضِ لِلدَّوَاءِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَبْقَى أَحَدٌ فِي الْبَيْتِ إِلاَّ لُدَّ ـ وَأَنَا أَنْظُرُ ـ إِلاَّ الْعَبَّاسَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَشْهَدْكُمْ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Али бизға айтди, Яҳё бизға айтди ва зиёда қилди: Оиша айтди: Биз уни касаллигида (оғзига дори) ладд қилдик (зўрлаб томиздик). У бизга «мени ладдламанг» деб ишора қила бошлади. Биз: «Беморнинг дори ёқтирмаслигидир» деб (ўйлдик). У ўзига келганида деди: «Мен сизларни мени ладдламасликка ман қилмадимми?» Биз: «Беморнинг дори ёқтирмаслиги (деб ўйладик)» дедик. У деди: «Уйда ҳеч ким қолмасин, илла ладдлансин — мен қараб турганимда — Аббосдан бошқа, чунки у сизлар билан ҳозир бўлмади.» Буни Ибн Абуз-Зинод Ҳишомдан, у отасидан, у Оишадан, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا أَزْهَرُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ ذُكِرَ عِنْدَ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْصَى إِلَى عَلِيٍّ، فَقَالَتْ مَنْ قَالَهُ لَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَإِنِّي لَمُسْنِدَتُهُ إِلَى صَدْرِي، فَدَعَا بِالطَّسْتِ فَانْخَنَثَ فَمَاتَ، فَمَا شَعَرْتُ، فَكَيْفَ أَوْصَى إِلَى عَلِيٍّ

Абдуллаҳ ибн Муҳаммад бизға айтди, Азҳар бизға хабар берди, Ибн Авн бизға хабар берди, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан: У айтди: Оишанинг олдида Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Алига васият қилгани зикр қилинди. У деди: «Буни ким айтди? Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни кўрдим, мен уни кўкрагимга суяб турган эдим. У тос сўради, кейин (ён томонга) эгилди ва вафот этди, мен ҳатто сезмадим ҳам. У Алига қайчон васият қилди?!»

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، عَنْ طَلْحَةَ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ أَوْصَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لاَ‏.‏ فَقُلْتُ كَيْفَ كُتِبَ عَلَى النَّاسِ الْوَصِيَّةُ أَوْ أُمِرُوا بِهَا قَالَ أَوْصَى بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏

Абу Нуайм бизға айтди, Молик ибн Миғвал бизға айтди, у Талҳадан: У айтди: Мен Абдуллаҳ ибн Абу Авфо розияллаҳу анҳумодан сўрадим: «Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам васият қилдими?» У деди: «Йўқ.» Мен дедим: «Ундай бўлса, одамларга васият қандай фарз қилинган ёки улар унга қандай буюрилган?» У деди: «У Аллаҳнинг китобига (амал қилишга) васият қилди.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا وَلاَ عَبْدًا وَلاَ أَمَةً، إِلاَّ بَغْلَتَهُ الْبَيْضَاءَ الَّتِي كَانَ يَرْكَبُهَا، وَسِلاَحَهُ، وَأَرْضًا جَعَلَهَا لاِبْنِ السَّبِيلِ صَدَقَةً‏.‏

Қутайба бизға айтди, Абул-Аҳвас бизға айтди, у Абу Ишоқдан, у Амр ибн ал-Ҳорисдан: У айтди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам на динор, на дирҳам, на қул, на чўри қолдирди, фақат ўзи минадиган оқ хачирини, қуролини ва ибнуссабил (йўловчи)ларга садақа қилган бир ерини (қолдирди).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ يَتَغَشَّاهُ، فَقَالَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ وَاكَرْبَ أَبَاهُ‏.‏ فَقَالَ لَهَا ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى أَبِيكِ كَرْبٌ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا مَاتَ قَالَتْ يَا أَبَتَاهْ، أَجَابَ رَبًّا دَعَاهُ، يَا أَبَتَاهْ مَنْ جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ مَأْوَاهُ، يَا أَبَتَاهْ إِلَى جِبْرِيلَ نَنْعَاهْ‏.‏ فَلَمَّا دُفِنَ قَالَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ يَا أَنَسُ، أَطَابَتْ أَنْفُسُكُمْ أَنْ تَحْثُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التُّرَابَ

Сулаймон ибн Ҳарб бизға айтди, Ҳаммод бизға айтди, у Собитдан, у Анасдан: У айтди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам оғирлашганида, унга (ўлим талвасаси) кела бошлади. Фотима алайҳассалом деди: «Вой отамнинг қийинчилиги!» У унга деди: «Бугундан кейин отангга ҳеч қийинчилик йўқ.» У вафот этганида, (Фотима) деди: «Эй отажон, чақирган Роббига жавоб берди! Эй отажон, Фирдавс жаннати унинг масканидир! Эй отажон, Жибрилга унинг ўлимини хабар қиламиз!» У дафн қилинганида, Фотима алайҳассалом деди: «Эй Анас, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг устига тупроқ сочишга кўнглингиз қандай рози бўлди?»