Пайғамбар ва саҳобаларнинг Мадинага ҳижрати

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ قَطُّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونُ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا نَحْوَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، حَتَّى بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ وَهْوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ‏.‏ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي، فَأُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الأَرْضِ وَأَعْبُدَ رَبِّي‏.‏ قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَإِنَّ مِثْلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ وَلاَ يُخْرَجُ، إِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ، فَأَنَا لَكَ جَارٌ، ارْجِعْ وَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبَلَدِكَ‏.‏ فَرَجَعَ وَارْتَحَلَ مَعَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ، فَطَافَ ابْنُ الدَّغِنَةِ عَشِيَّةً فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ مِثْلُهُ وَلاَ يُخْرَجُ، أَتُخْرِجُونَ رَجُلاً يَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَيَصِلُ الرَّحِمَ، وَيَحْمِلُ الْكَلَّ، وَيَقْرِي الضَّيْفَ، وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَلَمْ تُكَذِّبْ قُرَيْشٌ بِجِوَارِ ابْنِ الدَّغِنَةِ، وَقَالُوا لاِبْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَلْيُصَلِّ فِيهَا وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ، وَلاَ يُؤْذِينَا بِذَلِكَ، وَلاَ يَسْتَعْلِنْ بِهِ، فَإِنَّا نَخْشَى أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا‏.‏ فَقَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لأَبِي بَكْرٍ، فَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ بِذَلِكَ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَلاَ يَسْتَعْلِنُ بِصَلاَتِهِ، وَلاَ يَقْرَأُ فِي غَيْرِ دَارِهِ، ثُمَّ بَدَا لأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَيَنْقَذِفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ، وَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْهُ، وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً بَكَّاءً، لاَ يَمْلِكُ عَيْنَيْهِ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ، فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ بِجِوَارِكَ، عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَقَدْ جَاوَزَ ذَلِكَ، فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، فَأَعْلَنَ بِالصَّلاَةِ وَالْقِرَاءَةِ فِيهِ، وَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَانْهَهُ، فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ، وَإِنْ أَبَى إِلاَّ أَنْ يُعْلِنَ بِذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ، فَإِنَّا قَدْ كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ، وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لأَبِي بَكْرٍ الاِسْتِعْلاَنَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَاقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَىَّ ذِمَّتِي، فَإِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَإِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْمُسْلِمِينَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لاَبَتَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَهُمَا الْحَرَّتَانِ، فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى رِسْلِكَ، فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَصْحَبَهُ، وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ وَهْوَ الْخَبَطُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لأَبِي بَكْرٍ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَقَنِّعًا ـ فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِدَاءٌ لَهُ أَبِي وَأُمِّي، وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَمْرٌ‏.‏ قَالَتْ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْذَنَ، فَأُذِنَ لَهُ فَدَخَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّحَابَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَىَّ هَاتَيْنِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالثَّمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجَهَازِ، وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مَنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ، فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقِ ـ قَالَتْ ـ ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ فَكَمَنَا فِيهِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ، فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ، فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَبَائِتٍ، فَلاَ يَسْمَعُ أَمْرًا يُكْتَادَانِ بِهِ إِلاَّ وَعَاهُ، حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلاَمُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ، فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ يَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنَ الْعِشَاءِ، فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ وَهْوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا، حَتَّى يَنْعِقَ بِهَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلاَثِ، وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ، وَهْوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا ـ وَالْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ ـ قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، وَهْوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ، فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا، وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاَثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلاَثٍ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّوَاحِلِ‏.‏

Яҳё ибн Букайр бизга айтди, Лайс бизга айтди, Уқайлдан, Ибн Шиҳоб деди: Урва ибнуз-Зубайр менга хабар берди: Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг завжаси Оиша розияллаҳу анҳо деди: Мен ўз ота-онамни ҳеч қачон дийнга эътиқод қилмаган ҳолда (бошқа дийнда) билмадим (улар ҳар доим мусулмон эди). Бизга ҳеч бир кун ўтмас эдики, илло унда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам кундузнинг икки томонида — эрталаб ва кечқурун — бизга келар эди. Мусулмонлар (азоб билан) синалганида, Абу Бакр Ҳабаша ерига томон ҳижрат қилувчи ҳолда чиқди, токи Баркул-Ғимодга етганида, унга Қоранинг саййиди Ибнуд-Дағина учради. У: «Қаерга (кетяпсан), эй Абу Бакр?», деди. Абу Бакр: «Мени қавмим (Маккадан) чиқарди, мен ер(юзи)да саёҳат қилиб, Роббимга ибодат қилишни истайман», деди. Ибнуд-Дағина: «Эй Абу Бакр, сен каби (киши) чиқмайди ва чиқарилмайди; сен йўқ (камбағал)га (мол) топиб берасан, сила-раҳм қиласан, оғирликни (нотавоннинг юкини) кўтарасан, меҳмонни сийлайсан, ҳақ мусибатларида (кишиларга) ёрдам берасан. Мен сенга қўшни (ҳимоячи)ман, қайт ва ўз шаҳрингда Роббингга ибодат қил», деди. (Абу Бакр) қайтди ва Ибнуд-Дағина у билан бирга (келди). Ибнуд-Дағина кечқурун Қурайшнинг ашрофлари (катталари) орасида айланди ва уларга: «Албатта Абу Бакр каби (киши) чиқмайди ва чиқарилмайди; сизлар йўқга (мол) топиб берадиган, сила-раҳм қиладиган, оғирликни кўтарадиган, меҳмонни сийлайдиган, ҳақ мусибатларида ёрдам берадиган кишини чиқарасизларми?», деди. Қурайш Ибнуд-Дағинанин ҳимоясини ёлғонга чиқармади (қабул қилди) ва Ибнуд-Дағинага: «Абу Бакрга айт — ўз уйида Роббига ибодат қилсин, унда намоз ўқисин ва хоҳлаганини ўқисин, лекин бунинг билан бизни озорламасин ва уни ошкор қилмасин; чунки биз унинг бизнинг аёлларимизни ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқамиз», дедилар. Буни Ибнуд-Дағина Абу Бакрга айтди. Абу Бакр шу (ҳолда) турди — ўз уйида Роббига ибодат қилар, намозини ошкор қилмас ва уйидан бошқа жойда ўқимас эди. Сўнг Абу Бакрга (бошқача қилиш) маъқул тушди ва ўз уйи ҳовлисида бир масжид қурди, унда намоз ўқир ва Қуръан ўқир эди. Мушрикларнинг аёллари ва болалари унга (унинг атрофига) ёпишар эди, улар ундан ажабланар ва унга қарар эдилар. Абу Бакр кўп йиғловчи киши эди, Қуръан ўқиганида икки кўзини (ёшини) тутиб туролмас эди. Бу Қурайшнинг мушрик ашрофларини чўчитди, улар Ибнуд-Дағинага (одам) юборди, у уларнинг олдига келди. Улар: «Биз Абу Бакрни сенинг ҳимоянг билан — ўз уйида Роббига ибодат қилиши шарти билан — ҳимояга олдик, у эса ундан ўтиб кетди (ошиб кетди) ва ўз уйи ҳовлисида масжид қурди, унда намоз ва қироатни ошкор қилди; биз унинг бизнинг аёлларимизни ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқдик. Бас, уни қайтар (ман қил); агар у ўз уйида Роббига ибодат қилиш билан кифояланишни хоҳласа, қилсин; агар буни ошкор қилишдан ўзга (нарса)ни рад қилса (ошкордан бош тортмаса), ундан сенинг зиммангни (ҳимоянгни) сенга қайтаришни сўра; чунки биз сенинг (аҳдингни) бузишни ёқтирмадик, Абу Бакрга ошкор қилишни ҳам иқрор (рози) эмасмиз», дедилар. Оиша деди: Ибнуд-Дағина Абу Бакрнинг олдига келди ва: «Сен мен сенга нима устида аҳд қилганимни биласан; бас, ё шу (аҳд) билан кифояланасан, ёки сен менга зиммамни (ҳимоямни) қайтарасан; чунки мен арабларнинг ‹мен аҳд қилган бир киши (ҳақида) аҳдим бузилди› деб эшитишини ёқтирмайман», деди. Абу Бакр: «Мен сенга ҳимоянгни қайтараман ва Аллаҳ азза ва жалланинг ҳимоясига рози бўламан», деди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ўша кунда Маккада эди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам мусулмонларга: «Албатта менга сизларнинг ҳижрат юртингиз — икки ҳарра (қора тошли ер) орасидаги хурмозор (жой) — кўрсатилди», деди. Улар иккиси (икки ҳарра)дир. Ҳижрат қилувчи кишилар Мадина томон ҳижрат қилди; Ҳабаша ерига ҳижрат қилган(лар)нинг умуми (кўпроғи) Мадинага қайтди; Абу Бакр (ҳам) Мадина томон (кетишга) тайёрланди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга: «Секинлаб тур (шошилма), чунки мен менга (ҳижрат учун) изн берилишини умид қиламан», деди. Абу Бакр: «Сен буни умид қиласанми? Отам сенга фидо бўлсин!», деди. У: «Ҳа», деди. Шунда Абу Бакр ўзини Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга — унга ҳамроҳ бўлиш учун — сақлади (кутди) ва ўзида бўлган икки уловни самур (дарахти) барги — яъни хабат — билан тўрт ой боқди. Ибн Шиҳоб деди: Урва деди: Оиша деди: Бир кун биз Абу Бакрнинг уйида — кун тиккага келган пайтида — ўтирган эдик. Бир айтувчи Абу Бакрга: «Мана бу Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам — юзини беркитган ҳолда — (келяпди), у бизга келмайдиган соатда», деди. Абу Бакр: «Отам ва онам унга фидо бўлсин, Аллаҳга қасам, уни бу соатда фақат бир (муҳим) иш келтирди», деди. (Оиша) деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам келди ва изн сўради, унга изн берилди, у кирди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Абу Бакрга: «Ёнингдагиларни чиқар», деди. Абу Бакр: «Улар фақат сенинг аҳлингдир, отам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллаҳ», деди. У: «Албатта менга чиқиш(ҳижрат)га изн берилди», деди. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик (ҳам)ми, отам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллаҳ?», деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ҳа», деди. Абу Бакр: «Отам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллаҳ, мана бу икки уловимдан бирини ол», деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Нархи билан (оламан)», деди. Оиша деди: Биз улар иккисини энг тезлик билан тайёрладик ва улар учун бир идишда (жироб) бир озиқ (суфра) қилдик. Асмо бинти Абу Бакр ўз белбоғининг (нитоқ) бир бўлагини кесди ва у билан идиш оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-Нитоқ» деб аталди. (Оиша) деди: Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр Савр тоғидаги бир ғорга етди ва унда уч кеча яширинди. Улар билан Абдуллаҳ ибн Абу Бакр — у зукко, тушунувчи ёш йигит — тунар ва саҳарда улар олдидан кетар, Маккада Қурайш билан — гўё (Маккада) тунаган кишидек — эрталаб (кўринар) эди. У улар иккисига (қарши) тузилган бирор макр (иш)ни эшитса, уни ёдда сақлар эди, токи зулмат аралашган пайтда уларга ўша (иш)нинг хабарини келтирар эди. Абу Бакрнинг мавлоси (озод қилинган қули) Омир ибн Фуҳайра уларга бир соғин қўй(лар)ни боқар ва хуфтон(дан) бир соат ўтганида уларга (қўйни) қайтарар (ҳайдар) эди. Шунда улар иккиси сут (ризл) — уларнинг соғин (қўй) сути ва қайнатилган (тошли) сути билан — тунар эди, токи Омир ибн Фуҳайра қоронғида (қўйни) бақириб (ҳайдар) эди. У буни ўша уч кечанинг ҳар бир кечасида қилар эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр Бануд-Дийлдан бир кишини — у Бану Абд ибн Адийдан, моҳир йўл бошловчи (хиррит, яъни ҳидоятда моҳир) эди — йўл бошловчи (кўрсатувчи) қилиб ижарага олдилар; у Ос ибн Воил Саҳмий оиласида бир иттифоқни (яширин) ботирган (иттифоқдош) эди ва Қурайш кофирларининг дийнида эди; шунга улар уни ишончли (омон) деб топди ва унга улар иккисинин уловларини топширди ва унга уч кеча(дан) сўнг, учинчи (кун)нинг тонгида Савр ғорига — улар иккисинин уловлари билан (келишини) ваъда қилдилар. Улар билан Омир ибн Фуҳайра ва йўл бошловчи кетди, у (йўл бошловчи) уларни соҳил йўлидан олиб кетди.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ ـ وَهْوَ ابْنُ أَخِي سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ ـ أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سُرَاقَةَ بْنَ جُعْشُمٍ، يَقُولُ جَاءَنَا رُسُلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ يَجْعَلُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ دِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، مَنْ قَتَلَهُ أَوْ أَسَرَهُ، فَبَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ قَوْمِي بَنِي مُدْلِجٍ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا وَنَحْنُ جُلُوسٌ، فَقَالَ يَا سُرَاقَةُ، إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ آنِفًا أَسْوِدَةً بِالسَّاحِلِ ـ أُرَاهَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ‏.‏ قَالَ سُرَاقَةُ فَعَرَفْتُ أَنَّهُمْ هُمْ، فَقُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِهِمْ، وَلَكِنَّكَ رَأَيْتَ فُلاَنًا وَفُلاَنًا انْطَلَقُوا بِأَعْيُنِنَا‏.‏ ثُمَّ لَبِثْتُ فِي الْمَجْلِسِ سَاعَةً، ثُمَّ قُمْتُ فَدَخَلْتُ فَأَمَرْتُ جَارِيَتِي أَنْ تَخْرُجَ بِفَرَسِي وَهْىَ مِنْ وَرَاءِ أَكَمَةٍ فَتَحْبِسَهَا عَلَىَّ، وَأَخَذْتُ رُمْحِي، فَخَرَجْتُ بِهِ مِنْ ظَهْرِ الْبَيْتِ، فَحَطَطْتُ بِزُجِّهِ الأَرْضَ، وَخَفَضْتُ عَالِيَهُ حَتَّى أَتَيْتُ فَرَسِي فَرَكِبْتُهَا، فَرَفَعْتُهَا تُقَرَّبُ بِي حَتَّى دَنَوْتُ مِنْهُمْ، فَعَثَرَتْ بِي فَرَسِي، فَخَرَرْتُ عَنْهَا فَقُمْتُ، فَأَهْوَيْتُ يَدِي إِلَى كِنَانَتِي فَاسْتَخْرَجْتُ مِنْهَا الأَزْلاَمَ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِهَا أَضُرُّهُمْ أَمْ لاَ فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ، فَرَكِبْتُ فَرَسِي، وَعَصَيْتُ الأَزْلاَمَ، تُقَرِّبُ بِي حَتَّى إِذَا سَمِعْتُ قِرَاءَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ لاَ يَلْتَفِتُ، وَأَبُو بَكْرٍ يُكْثِرُ الاِلْتِفَاتَ سَاخَتْ يَدَا فَرَسِي فِي الأَرْضِ حَتَّى بَلَغَتَا الرُّكْبَتَيْنِ، فَخَرَرْتُ عَنْهَا ثُمَّ زَجَرْتُهَا فَنَهَضَتْ، فَلَمْ تَكَدْ تُخْرِجُ يَدَيْهَا، فَلَمَّا اسْتَوَتْ قَائِمَةً، إِذَا لأَثَرِ يَدَيْهَا عُثَانٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ مِثْلُ الدُّخَانِ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِالأَزْلاَمِ، فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ، فَنَادَيْتُهُمْ بِالأَمَانِ فَوَقَفُوا، فَرَكِبْتُ فَرَسِي حَتَّى جِئْتُهُمْ، وَوَقَعَ فِي نَفْسِي حِينَ لَقِيتُ مَا لَقِيتُ مِنَ الْحَبْسِ عَنْهُمْ أَنْ سَيَظْهَرُ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ جَعَلُوا فِيكَ الدِّيَةَ‏.‏ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَخْبَارَ مَا يُرِيدُ النَّاسُ بِهِمْ، وَعَرَضْتُ عَلَيْهِمِ الزَّادَ وَالْمَتَاعَ، فَلَمْ يَرْزَآنِي وَلَمْ يَسْأَلاَنِي إِلاَّ أَنْ قَالَ أَخْفِ عَنَّا‏.‏ فَسَأَلْتُهُ أَنْ يَكْتُبَ لِي كِتَابَ أَمْنٍ، فَأَمَرَ عَامِرَ بْنَ فُهَيْرَةَ، فَكَتَبَ فِي رُقْعَةٍ مِنْ أَدِيمٍ، ثُمَّ مَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ الزُّبَيْرَ فِي رَكْبٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا تِجَارًا قَافِلِينَ مِنَ الشَّأْمِ، فَكَسَا الزُّبَيْرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ ثِيَابَ بَيَاضٍ، وَسَمِعَ الْمُسْلِمُونَ بِالْمَدِينَةِ مَخْرَجَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ، فَكَانُوا يَغْدُونَ كُلَّ غَدَاةٍ إِلَى الْحَرَّةِ فَيَنْتَظِرُونَهُ، حَتَّى يَرُدَّهُمْ حَرُّ الظَّهِيرَةِ، فَانْقَلَبُوا يَوْمًا بَعْدَ مَا أَطَالُوا انْتِظَارَهُمْ، فَلَمَّا أَوَوْا إِلَى بُيُوتِهِمْ، أَوْفَى رَجُلٌ مِنْ يَهُودَ عَلَى أُطُمٍ مِنْ آطَامِهِمْ لأَمْرٍ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَبَصُرَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ مُبَيَّضِينَ يَزُولُ بِهِمُ السَّرَابُ، فَلَمْ يَمْلِكِ الْيَهُودِيُّ أَنْ قَالَ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا مَعَاشِرَ الْعَرَبِ هَذَا جَدُّكُمُ الَّذِي تَنْتَظِرُونَ‏.‏ فَثَارَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى السِّلاَحِ، فَتَلَقَّوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِظَهْرِ الْحَرَّةِ، فَعَدَلَ بِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ حَتَّى نَزَلَ بِهِمْ فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، وَذَلِكَ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الأَوَّلِ، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ لِلنَّاسِ، وَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَامِتًا، فَطَفِقَ مَنْ جَاءَ مِنَ الأَنْصَارِ مِمَّنْ لَمْ يَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَيِّي أَبَا بَكْرٍ، حَتَّى أَصَابَتِ الشَّمْسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى ظَلَّلَ عَلَيْهِ بِرِدَائِهِ، فَعَرَفَ النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ، فَلَبِثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ بِضْعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً وَأُسِّسَ الْمَسْجِدُ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، وَصَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَسَارَ يَمْشِي مَعَهُ النَّاسُ حَتَّى بَرَكَتْ عِنْدَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ، وَهْوَ يُصَلِّي فِيهِ يَوْمَئِذٍ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ مِرْبَدًا لِلتَّمْرِ لِسُهَيْلٍ وَسَهْلٍ غُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي حَجْرِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ ‏"‏ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمَنْزِلُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْغُلاَمَيْنِ، فَسَاوَمَهُمَا بِالْمِرْبَدِ لِيَتَّخِذَهُ مَسْجِدًا، فَقَالاَ لاَ بَلْ نَهَبُهُ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ثُمَّ بَنَاهُ مَسْجِدًا، وَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْقُلُ مَعَهُمُ اللَّبِنَ فِي بُنْيَانِهِ، وَيَقُولُ وَهُوَ يَنْقُلُ اللَّبِنَ ‏"‏ هَذَا الْحِمَالُ لاَ حِمَالَ خَيْبَرْ هَذَا أَبَرُّ رَبَّنَا وَأَطْهَرْ ‏"‏‏.‏ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ الأَجْرَ أَجْرُ الآخِرَهْ فَارْحَمِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏‏.‏ فَتَمَثَّلَ بِشِعْرِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يُسَمَّ لِي‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَلَمْ يَبْلُغْنَا فِي الأَحَادِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَمَثَّلَ بِبَيْتِ شِعْرٍ تَامٍّ غَيْرِ هذه الآيات

Ибн Шиҳоб деди: Менга Абдураҳмон ибн Молик Мудлижий — у Суроқа ибн Молик ибн Жуъшумнинг жияни — хабар бердики, отаси унга хабар берди: У Суроқа ибн Жуъшумни шундай деганини эшитди: Бизга Қурайш кофирларинин элчилари келди — улар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр (ҳақида) — уларнинг ҳар бирини ўлдирган ёки асир қилган киши учун — дия (мукофот) белгилар эдилар. Мен ўз қавмим Бану Мудлижнинг мажлисларидан бир мажлисда ўтирган пайтимда, улардан бир киши келиб, биз ўтирган ҳолда бизнинг устимизда (олдимизда) турди ва: «Эй Суроқа, мен ҳозиргина соҳилда қорамтир нарсаларни (одамларни) кўрдим — уларни Муҳаммад ва саҳобалари деб ўйлайман», деди. Суроқа деди: Мен уларнинг ўшалар эканини билдим, лекин унга: «Улар ўшалар эмас, балки сен фалон ва фалонни — бизнинг кўзимиз олдида кетганларини — кўрдинг», дедим. Сўнг мен мажлисда бир соат турдим, сўнг туриб (уйга) кирдим ва чўримга отимни чиқаришни буюрдим — у тепалик ортида эди — уни мен учун ушлаб турсин деб; ва найзамни олдим ва уни уй ортидан (орқа эшикдан) чиқардим, унинг пастки учини (зужж) ерга сурдим ва унинг юқорисини паст тутдим, токи отимга келдим ва унга миндим, уни (чопишга) кўтардим, токи уларга яқинлашдим. Отим мени қоқинтирди (қоқилди), мен ундан тушиб қолдим. Мен турдим ва қўлимни ўқ жабдуғимга (кинона) узатдим ва ундан азламларни (фолбинлик ўқларини) чиқардим ва улар билан ‹уларга зарар етказаманми ёки йўқми› деб фол очдим, мен ёқтирмаган (натижа) чиқди. Мен отимга миндим ва азламларга осий бўлдим (рад қилдим), у мени (уларга) яқинлаштирар эди, токи Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг қироатини эшитдим — у эса (орқага) ўгирилмас эди, Абу Бакр эса кўп ўгирилар эди — отимнинг икки (олд) оёғи ерга ботди, токи тиззаларигача етди, мен ундан тушиб қолдим, сўнг уни бақириб турғаздим, у (қийинлик билан) турди, лекин икки оёғини (зўрға) чиқарди; тик турганида, бирдан унинг икки оёғи изидан осмонга тутамиз порлаб кўтарилган тутун (чанг) (кўринди). Мен азламлар билан фол очдим, мен ёқтирмаган (натижа) чиқди. Мен уларни омонлик (хавфсизлик) билан чақирдим, улар тўхтади. Мен отимга миндим, токи уларга келдим. Мен улардан тўсилишда (от ботишида) дуч келган нарсани учратганимда, кўнглимга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг иши (дийни) зоҳир (ғолиб) бўлиши келди. Мен унга: «Албатта сенинг қавминг сен ҳақда дия (мукофот) белгилади», дедим ва уларга одамлар улар(га қилишни) истаган ишларнинг хабарларини хабар бердим. Ва уларга озиқ (зод) ва асбоб (мато)ни таклиф қилдим, улар мендан (ҳеч нарса) олмади ва мендан (ҳеч нарса) сўрамади, фақат: «Биздан (бизнинг хабаримизни) яшир», деди (холос). Мен ундан менга омонлик хати ёзишни сўрадим, у Омир ибн Фуҳайрага буюрди, у бир чарм парчасига ёзди, сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўтиб (йўлга) кетди. Ибн Шиҳоб деди: Менга Урва ибнуз-Зубайр хабар бердики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Зубайрни — Шомдан қайтиб келаётган мусулмон савдогарлардан бир карвонда — учратди. Зубайр Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакрга оқ кийимлар кийдирди. Мадинадаги мусулмонлар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг Маккадан чиқишини эшитдилар, улар ҳар эрталаб ҳаррага (чиқиб) борар ва уни кутар эдилар, токи кун тиккасинин иссиғи уларни қайтарар эди. Бир кун улар узоқ кутгандан сўнг (уйларига) қайтдилар. Улар ўз уйларига кирганларида, яҳудийлардан бир киши ўз қалъаларидан бир қалъа устига — бирор иш учун — чиқди, у (атрофга) қарар эди, бирдан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ва саҳобаларини — оқ кийимда, улар билан сароб (миражда) ёйилган ҳолда — кўрди. Яҳудий ўзини тутолмай, энг баланд овозда: «Эй араб жамоаси, мана бу сизлар кутаётган толеъ(бахт)ингиз (келди)!», деди. Шунда мусулмонлар қуролга ташланди ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни ҳарранинг ортида кутиб олдилар. (Набий) улар билан ўнг томонга бурилди, токи улар билан Бану Амр ибн Авфга (маҳалла)га тушди — бу Рабиул-Аввал ойининг душанба куни эди. Абу Бакр одамлар учун (уларни кутиб олишга) турди, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам эса жим ўтирди. Ансордан келганлар — Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни кўрмаганлар — Абу Бакрга салом бера бошлади, токи қуёш Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга тегди. Шунда Абу Бакр келиб ўз ридоси билан унга соя қилди, шунда одамлар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни ўшанда танидилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Бану Амр ибн Авфда ўн неча кеча турди ва тақво устига бунёд қилинган масжид (Қубо масжиди) бунёд қилинди, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унда намоз ўқиди. Сўнг ўз уловига минди ва юрди, одамлар у билан юрар эди, токи (улов) Мадинадаги Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг масжиди (жойи) олдида чўкди — ўша кунда унда мусулмонлардан кишилар намоз ўқир эди. У жой Саҳл ва Суҳайл деган икки етим боланинг хурмо қуритадиган жойи (мирбад)си эди, улар Асъад ибн Зуроранин тарбиясида (васийлигида) эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам — улови унин билан чўкганида — : «Бу, ин шоаллаҳ, (қўнадиган) манзил», деди. Сўнг Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам икки болани чақирди ва у (мирбад)ни масжид қилиб олиш учун улар билан савдолашди (нархини сўради). Улар: «Йўқ, балки уни сенга ҳадя қиламиз, эй Расулуллаҳ», дедилар. Сўнг (Набий) уни масжид қилиб қурди, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам улар билан бирга унинг биносида ғишт (лобин) ташир ва ғишт ташир экан, шундай дер эди: «Бу юк — Хайбар юки эмас; бу, Роббимиз (ҳузурида), савоблироқ ва покроқ». Ва: «Эй Аллаҳ, албатта (ҳақиқий) ажр — охират ажридир; бас, Ансор ва Муҳожирни раҳм (мағфират) қил», дер эди. (Набий) мусулмонлардан бир кишинин шеъри билан тамсил келтирди — у (киши) менга номланмади. Ибн Шиҳоб деди: Бизга ҳадисларда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам мана бу байтлардан ўзга тўлиқ бир шеър байти билан тамсил келтиргани етиб келмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، وَفَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ، رضى الله عنها صَنَعْتُ سُفْرَةً لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ حِينَ أَرَادَا الْمَدِينَةَ، فَقُلْتُ لأَبِي مَا أَجِدُ شَيْئًا أَرْبُطُهُ إِلاَّ نِطَاقِي‏.‏ قَالَ فَشُقِّيهِ‏.‏ فَفَعَلْتُ، فَسُمِّيتُ ذَاتَ النِّطَاقَيْنِ‏.‏

Абдуллаҳ ибн Абу Шайба бизга айтди, Абу Усома бизга айтди, Ҳишом бизга айтди, отасидан ва Фотимадан, Асмо розияллаҳу анҳодан: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр Мадинани истаганида улар учун бир озиқ (суфра) қилдим ва отамга: «Мен уни боғлайдиган ҳеч нарса топмаяпман, фақат белбоғим(нитоқ)дан бошқа», дедим. У: «Уни йирт (иккига бўл)», деди. Мен шундай қилдим, шу сабабли мен «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا أَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ تَبِعَهُ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، فَدَعَا عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَاخَتْ بِهِ فَرَسُهُ‏.‏ قَالَ ادْعُ اللَّهَ لِي وَلاَ أَضُرُّكَ‏.‏ فَدَعَا لَهُ‏.‏ قَالَ فَعَطِشَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَرَّ بِرَاعٍ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذْتُ قَدَحًا فَحَلَبْتُ فِيهِ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، فَأَتَيْتُهُ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ‏.‏

Муҳаммад ибн Башшор менга айтди, Ғундар бизга айтди, Шуъба бизга айтди, Абу Исъҳоқдан, у деди: Барони эшитдим розияллаҳу анҳу, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Мадинага келаётган пайтда, унга Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум эргашди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам унга (қарши) дуо қилди, шунда оти унин билан (ерга) ботди. У: «Мен учун Аллаҳга дуо қил, мен сенга зарар етказмайман», деди. (Набий) унга дуо қилди. (Баро) деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам чанқади ва бир чўпон ёнидан ўтди. Абу Бакр: Мен бир қадаҳ олдим ва унга бир оз сут соғдим ва унга келтирдим, у ичди, токи мен рози бўлдим, деди.

حَدَّثَنِي زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا حَمَلَتْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَتْ فَخَرَجْتُ وَأَنَا مُتِمٌّ، فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ، فَنَزَلْتُ بِقُبَاءٍ، فَوَلَدْتُهُ بِقُبَاءٍ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعْتُهُ فِي حَجْرِهِ، ثُمَّ دَعَا بِتَمْرَةٍ، فَمَضَغَهَا، ثُمَّ تَفَلَ فِي فِيهِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ دَخَلَ جَوْفَهُ رِيقُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ حَنَّكَهُ بِتَمْرَةٍ ثُمَّ دَعَا لَهُ وَبَرَّكَ عَلَيْهِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏ تَابَعَهُ خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا هَاجَرَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ حُبْلَى‏.‏

Закариё ибн Яҳё менга айтди, Абу Усомадан, Ҳишом ибн Урвадан, отасидан, Асмо розияллаҳу анҳодан: У Абдуллаҳ ибнуз-Зубайрга ҳомиладор бўлди. У деди: Мен ҳомилам тўлиқ ҳолда чиқдим (ҳижрат қилдим) ва Мадинага келдим, Қубога тушдим ва уни (Абдуллаҳни) Қубода туғдим, сўнг уни Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга келтирдим ва уни унинг қучоғига қўйдим. Сўнг у бир хурмо сўради ва уни чайнади, сўнг унинг оғзига туфлади. Унинг ич(қорни)га кирган биринчи нарса Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг тупуги (сўлаги) бўлди. Сўнг унинг танглайини бир хурмо билан ишқалади (таҳник қилди), сўнг унга дуо қилди ва унга барака тилади. У Исломда туғилган биринчи фарзанд эди. Унга Холид ибн Махлад мутобаъат қилди, Али ибн Мусъҳирдан, Ҳишомдан, отасидан, Асмо розияллаҳу анҳодан: У Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга — ҳомиладор ҳолда — ҳижрат қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَوَّلُ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَتَوْا بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تَمْرَةً فَلاَكَهَا ثُمَّ أَدْخَلَهَا فِي فِيهِ، فَأَوَّلُ مَا دَخَلَ بَطْنَهُ رِيقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Қутайба бизга айтди, Абу Усомадан, Ҳишом ибн Урвадан, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан, у деди: Исломда туғилган биринчи фарзанд Абдуллаҳ ибнуз-Зубайр эди. Уни Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга келтирдилар, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам бир хурмо олди ва уни чайнади, сўнг уни унинг оғзига киритди. Унинг қорнига кирган биринчи нарса Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг тупуги (сўлаги) бўлди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ وَهْوَ مُرْدِفٌ أَبَا بَكْرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ شَيْخٌ يُعْرَفُ، وَنَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَابٌّ لاَ يُعْرَفُ، قَالَ فَيَلْقَى الرَّجُلُ أَبَا بَكْرٍ فَيَقُولُ يَا أَبَا بَكْرٍ، مَنْ هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْكَ فَيَقُولُ هَذَا الرَّجُلُ يَهْدِينِي السَّبِيلَ‏.‏ قَالَ فَيَحْسِبُ الْحَاسِبُ أَنَّهُ إِنَّمَا يَعْنِي الطَّرِيقَ، وَإِنَّمَا يَعْنِي سَبِيلَ الْخَيْرِ، فَالْتَفَتَ أَبُو بَكْرٍ، فَإِذَا هُوَ بِفَارِسٍ قَدْ لَحِقَهُمْ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا فَارِسٌ قَدْ لَحِقَ بِنَا‏.‏ فَالْتَفَتَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اصْرَعْهُ ‏"‏‏.‏ فَصَرَعَهُ الْفَرَسُ، ثُمَّ قَامَتْ تُحَمْحِمُ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مُرْنِي بِمَا شِئْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَقِفْ مَكَانَكَ، لاَ تَتْرُكَنَّ أَحَدًا يَلْحَقُ بِنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَوَّلَ النَّهَارِ جَاهِدًا عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَكَانَ آخِرَ النَّهَارِ مَسْلَحَةً لَهُ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَانِبَ الْحَرَّةِ، ثُمَّ بَعَثَ إِلَى الأَنْصَارِ، فَجَاءُوا إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمُوا عَلَيْهِمَا، وَقَالُوا ارْكَبَا آمِنَيْنِ مُطَاعَيْنِ‏.‏ فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَحَفُّوا دُونَهُمَا بِالسِّلاَحِ، فَقِيلَ فِي الْمَدِينَةِ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ، جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَشْرَفُوا يَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ، جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ‏.‏ فَأَقْبَلَ يَسِيرُ حَتَّى نَزَلَ جَانِبَ دَارِ أَبِي أَيُّوبَ، فَإِنَّهُ لَيُحَدِّثُ أَهْلَهُ، إِذْ سَمِعَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ وَهْوَ فِي نَخْلٍ لأَهْلِهِ يَخْتَرِفُ لَهُمْ، فَعَجِلَ أَنْ يَضَعَ الَّذِي يَخْتَرِفُ لَهُمْ فِيهَا، فَجَاءَ وَهْىَ مَعَهُ، فَسَمِعَ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ بُيُوتِ أَهْلِنَا أَقْرَبُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ أَنَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، هَذِهِ دَارِي، وَهَذَا بَابِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَانْطَلِقْ فَهَيِّئْ لَنَا مَقِيلاً ‏"‏‏.‏ قَالَ قُومَا عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّكَ جِئْتَ بِحَقٍّ، وَقَدْ عَلِمَتْ يَهُودُ أَنِّي سَيِّدُهُمْ وَابْنُ سَيِّدِهِمْ، وَأَعْلَمُهُمْ وَابْنُ أَعْلَمِهِمْ، فَادْعُهُمْ فَاسْأَلْهُمْ عَنِّي قَبْلَ أَنْ يَعْلَمُوا أَنِّي قَدْ أَسْلَمْتُ، فَإِنَّهُمْ إِنْ يَعْلَمُوا أَنِّي قَدْ أَسْلَمْتُ قَالُوا فِيَّ مَا لَيْسَ فِيَّ‏.‏ فَأَرْسَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلُوا فَدَخَلُوا عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ، وَيْلَكُمُ اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ حَقًّا، وَأَنِّي جِئْتُكُمْ بِحَقٍّ فَأَسْلِمُوا ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَعْلَمُهُ‏.‏ قَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَهَا ثَلاَثَ مِرَارٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَىُّ رَجُلٍ فِيكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا ذَاكَ سَيِّدُنَا وَابْنُ سَيِّدِنَا، وَأَعْلَمُنَا وَابْنُ أَعْلَمِنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا حَاشَا لِلَّهِ، مَا كَانَ لِيُسْلِمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا حَاشَا لِلَّهِ، مَا كَانَ لِيُسْلِمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ سَلاَمٍ، اخْرُجْ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ، اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّهُ جَاءَ بِحَقٍّ‏.‏ فَقَالُوا كَذَبْتَ‏.‏ فَأَخْرَجَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Муҳаммад менга айтди, Абдуссамад бизга айтди, отам бизга айтди, Абдулазиз ибн Суҳайб бизга айтди, Анас ибн Молик розияллаҳу анҳу бизга айтди, у деди: Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам Мадинага — Абу Бакрни (уловда) ортига миндирган ҳолда — келди; Абу Бакр эса таниладиган (кекса) шайх, Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам эса танилмайдиган йигит эди. (Анас) деди: Бир киши Абу Бакрни учратар ва: «Эй Абу Бакр, олдингдаги бу киши ким?», дер эди. У: «Бу киши мени йўлга бошлайди (ҳидоят қилади)», дер эди. (Анас) деди: Сановчи (ҳисобловчи) уни фақат (оддий) йўлни назарда тутаяпди деб ўйлар эди, ҳолбуки у яхшилик йўлини назарда тутар эди. Абу Бакр ўгирилди, бирдан у уларга етиб олган бир отлиқни (кўрди) ва: «Эй Расулуллаҳ, мана бу отлиқ бизга етиб олди», деди. Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам ўгирилди ва: «Эй Аллаҳ, уни йиқит», деди. Шунда от уни йиқитди, сўнг (от) кишнаб турди. У: «Эй Аллаҳнинг Набийси, менга хоҳлаганингни буюр», деди. У: «Ўз ўрнингда тур, бизга ҳеч кимни етиб олдирма (қўйма)», деди. (Анас) деди: У кундузнин аввалида Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васалламга қарши тиришувчи (душман) эди, кундузнин охирида унга посбон (ҳимоячи) бўлди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳарранин ён томонига тушди, сўнг Ансорга (одам) юборди. Улар Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васалламга келди ва улар иккисига салом берди ва: «Иккалангиз омон-эсон, итоат қилинган (сизларга бўйсуниладиган) ҳолда мининглар», дедилар. Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам ва Абу Бакр минди, улар (Ансор) улар иккисинин атрофини қурол билан ўраб олди. Мадинада: «Аллаҳнинг Набийси келди, Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам келди!», дейилди. Одамлар (баланд жойга) чиқиб қарар ва: «Аллаҳнинг Набийси келди, Аллаҳнинг Набийси келди!», дер эдилар. (Набий) юриб келди, токи Абу Айюбнинг уйи ён томонига тушди. У (Абу Айюб) ўз аҳлига гапираётган пайтда, уни (Набийнинг келганини) Абдуллаҳ ибн Салом эшитди — у ўз аҳли учун хурмозорда (хурмо) тераётган эди. У улар учун тераётган нарсасини (хурмони) қўйишга шошилди ва у (хурмо) ўзи билан бирга ҳолда келди ва Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васалламдан (сўзини) эшитди, сўнг ўз аҳлига қайтди. Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аҳлимизнинг уйларидан қайсиси (энг) яқин?», деди. Абу Айюб: «Мен, эй Аллаҳнинг Набийси; мана бу менинг уйим, мана бу менинг эшигим», деди. У: «Бор, биз учун бир қайлула (пешин ором)га (жой) тайёрла», деди. У: «Иккалангиз Аллаҳнинг баракаси устида туринглар (келинглар)», деди. Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам келганида, Абдуллаҳ ибн Салом келди ва: «Мен гувоҳлик бераманки, сен Расулуллаҳсан ва сен ҳақ билан келдинг; яҳудийлар менинг уларнинг саййиди ва саййидининг ўғли, уларнинг энг олими ва олимининг ўғли эканимни билдилар. Бас, уларни чақир ва мен Исломга кирганимни билишларидан олдин мен ҳақда сўра; чунки улар мен Исломга кирганимни билса, мен ҳақимда менда бўлмаган (ёмон) нарсани айтадилар», деди. Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам (уларга) юборди, улар келди ва унинг олдига кирди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга: «Эй яҳудий жамоаси, вой сизларга, Аллаҳдан қўрқинглар! Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Зот билан қасамки, албатта сизлар менинг ҳақиқатан Расулуллаҳ эканимни ва мен сизларга ҳақ билан келганимни биласизлар. Бас, Исломга киринглар», деди. Улар: «Биз буни билмаймиз», дедилар. Улар Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга (шундай) дедилар — у буни уч марта айтди. У: «Сизлар ичида Абдуллаҳ ибн Салом қандай киши?», деди. Улар: «У бизнинг саййидимиз ва саййидимизнинг ўғли, энг олимимиз ва олимимизнинг ўғли», дедилар. У: «Айтчи, агар у Исломга кирса (қандай бўлади)?», деди. Улар: «Аллаҳ сақласин, у Исломга кирмайди», дедилар. У: «Айтчи, агар у Исломга кирса?», деди. Улар: «Аллаҳ сақласин, у Исломга кирмайди», дедилар. У: «Эй Ибн Салом, уларнинг олдига чиқ», деди. У чиқди ва: «Эй яҳудий жамоаси, Аллаҳдан қўрқинглар! Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Зот билан қасамки, албатта сизлар унинг Расулуллаҳ эканини ва у ҳақ билан келганини биласизлар», деди. Улар: «Ёлғон айтдинг», дедилар. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларни чиқариб юборди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ يَعْنِي، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه قَالَ كَانَ فَرَضَ لِلْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَرْبَعَةَ آلاَفٍ فِي أَرْبَعَةٍ، وَفَرَضَ لاِبْنِ عُمَرَ ثَلاَثَةَ آلاَفٍ وَخَمْسَمِائَةٍ فَقِيلَ لَهُ هُوَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، فَلِمَ نَقَصْتَهُ مِنْ أَرْبَعَةِ آلاَفٍ فَقَالَ إِنَّمَا هَاجَرَ بِهِ أَبَوَاهُ‏.‏ يَقُولُ لَيْسَ هُوَ كَمَنْ هَاجَرَ بِنَفْسِهِ‏.‏

Иброҳим ибн Мусо бизга айтди, Ҳишом бизга хабар берди, Ибн Журайждан, у деди: Убайдуллаҳ ибн Умар менга хабар берди, Нофидан — яъни Ибн Умардан — Умар ибнул-Хаттоб розияллаҳу анҳудан, у деди: У (Умар) аввалги муҳожирларга тўрт (кишилик хонадон) учун тўрт минг (дирҳам) белгилаган эди ва Ибн Умарга уч минг беш юз (дирҳам) белгилади. Унга: «У муҳожирлардан(дир), нега уни тўрт мингдан камайтирдинг?», дейилди. У: «Уни фақат ота-онаси (ўзи билан бирга) ҳижрат қилдирди (олиб чиқди); у ўзи (мустақил) ҳижрат қилган киши каби эмас», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, Суфён бизга хабар берди, Аъмашдан, Абу Воилдан, Хаббобдан, у деди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан ҳижрат қилдик.

وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ شَقِيقَ بْنَ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا خَبَّابٌ، قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ، وَوَجَبَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَضَى لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ فَلَمْ نَجِدْ شَيْئًا نُكَفِّنُهُ فِيهِ، إِلاَّ نَمِرَةً كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، فَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُغْطِيَ رَأْسَهُ بِهَا، وَنَجْعَلَ عَلَى رِجْلَيْهِ مِنْ إِذْخِرٍ، وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدِبُهَا‏.‏

Ва Мусаддад бизга айтди, Яҳё бизга айтди, Аъмашдан, у деди: Шақиқ ибн Саламани эшитдим, у деди: Хаббоб бизга айтди, у деди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан — Аллаҳнинг важҳини (юзини, розилигини) истаб — ҳижрат қилдик, бас, ажримиз Аллаҳ зиммасига тушди (вожиб бўлди). Биздан баъзилар (шу) ажридан ҳеч нарса олмай (емай) ўтиб кетди (вафот этди), улардан Мусъаб ибн Умайр Уҳуд куни ўлдирилди ва у бир намира (йўл-йўл мато) қолдирди (холос). Биз у билан бошини ёпсак, оёқлари очилар, оёқларини ёпсак, боши очилар эди. Шунда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бизга унинг бошини ёпишни ва оёқларига изхир (ўсимлик)дан бир нарса қўйишни буюрди. Биздан баъзилар (эса) — унинг меваси пишди, у уни тераяпди (дунё неъматларидан баҳраманд бўлди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيُّ، قَالَ قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ هَلْ تَدْرِي مَا قَالَ أَبِي لأَبِيكَ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ أَبِي قَالَ لأَبِيكَ يَا أَبَا مُوسَى، هَلْ يَسُرُّكَ إِسْلاَمُنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِجْرَتُنَا مَعَهُ، وَجِهَادُنَا مَعَهُ، وَعَمَلُنَا كُلُّهُ مَعَهُ، بَرَدَ لَنَا، وَأَنَّ كُلَّ عَمَلٍ عَمِلْنَاهُ بَعْدَهُ نَجَوْنَا مِنْهُ كَفَافًا رَأْسًا بِرَأْسٍ فَقَالَ أَبِي لاَ وَاللَّهِ، قَدْ جَاهَدْنَا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَلَّيْنَا، وَصُمْنَا، وَعَمِلْنَا خَيْرًا كَثِيرًا، وَأَسْلَمَ عَلَى أَيْدِينَا بَشَرٌ كَثِيرٌ، وَإِنَّا لَنَرْجُو ذَلِكَ‏.‏ فَقَالَ أَبِي لَكِنِّي أَنَا وَالَّذِي نَفْسُ عُمَرَ بِيَدِهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ بَرَدَ لَنَا، وَأَنَّ كُلَّ شَىْءٍ عَمِلْنَاهُ بَعْدُ نَجَوْنَا مِنْهُ كَفَافًا رَأْسًا بِرَأْسٍ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّ أَبَاكَ وَاللَّهِ خَيْرٌ مِنْ أَبِي‏.‏

Яҳё ибн Бишр бизга айтди, Равҳ бизга айтди, Авф бизга айтди, Муовия ибн Қуррадан, у деди: Абу Бурда ибн Абу Мусо Ашъарий менга айтди, у деди: Абдуллаҳ ибн Умар менга: «Менинг отам сенинг отангга нима деганини биласанми?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Менинг отам сенинг отангга: ‹Эй Абу Мусо, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Исломимиз, у билан ҳижратимиз, у билан жиҳодимиз ва у билан барча амалларимиз биз учун совуб (холис, савобли) қолса ва ундан кейин қилган ҳар бир амалимиздан баробар — бош-баравар — нажот топсак (савобимиз ва гуноҳимиз тенг келса), сени хурсанд қилармиди?› деди. Менинг отам: ‹Йўқ, Аллаҳга қасам, биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан кейин жиҳод қилдик, намоз ўқидик, рўза тутдик, кўп яхшилик қилдик ва бизнинг қўлимизда кўп одам Исломга кирди; биз албатта буни (савобини) умид қиламиз› деди. Менинг отам: ‹Лекин мен — Умарнинг жони қўлида бўлган Зот билан қасам — ўша (аввалги амалларимиз) биз учун совуб (холис) қолишини ва ундан кейин қилган ҳар бир нарсамиздан баробар — бош-баравар — нажот топишимизни хоҳлар эдим› деди», деди. Мен: «Аллаҳга қасам, сенинг отанг менинг отамдан яхшироқдир», дедим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ صَبَّاحٍ ـ أَوْ بَلَغَنِي عَنْهُ ـ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ إِذَا قِيلَ لَهُ هَاجَرَ قَبْلَ أَبِيهِ يَغْضَبُ، قَالَ وَقَدِمْتُ أَنَا وَعُمَرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْنَاهُ قَائِلاً فَرَجَعْنَا إِلَى الْمَنْزِلِ، فَأَرْسَلَنِي عُمَرُ وَقَالَ اذْهَبْ فَانْظُرْ هَلِ اسْتَيْقَظَ فَأَتَيْتُهُ، فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَبَايَعْتُهُ، ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى عُمَرَ، فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّهُ قَدِ اسْتَيْقَظَ، فَانْطَلَقْنَا إِلَيْهِ نُهَرْوِلُ هَرْوَلَةً حَتَّى دَخَلَ عَلَيْهِ فَبَايَعَهُ ثُمَّ بَايَعْتُهُ‏.‏

Муҳаммад ибн Саббоҳ менга айтди — ёки ундан менга етди — Исмоил бизга айтди, Осимдан, Абу Усмондан, у деди: Ибн Умар розияллаҳу анҳумони — унга ‹у отасидан олдин ҳижрат қилди› дейилса — ғазабланар эди деганини эшитдим. У: «Мен ва Умар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга келдик ва уни қайлула (пешин ором)да топдик, сўнг манзилга қайтдик. Умар мени юборди ва: ‹Бор, қара, у уйғондими?› деди. Мен унинг олдига келдим ва унинг олдига кирдим ва унга байъат қилдим. Сўнг Умарнинг олдига кетдим ва унга у уйғонганини хабар бердим. Биз унга томон югуриб-югуриб кетдик, токи у (Умар) унинг олдига кирди ва унга байъат қилди, сўнг мен (ҳам) унга байъат қилдим», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يُحَدِّثُ قَالَ ابْتَاعَ أَبُو بَكْرٍ مِنْ عَازِبٍ رَحْلاً فَحَمَلْتُهُ مَعَهُ قَالَ فَسَأَلَهُ عَازِبٌ عَنْ مَسِيرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أُخِذَ عَلَيْنَا بِالرَّصَدِ، فَخَرَجْنَا لَيْلاً، فَأَحْثَثْنَا لَيْلَتَنَا وَيَوْمَنَا حَتَّى قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، ثُمَّ رُفِعَتْ لَنَا صَخْرَةٌ، فَأَتَيْنَاهَا وَلَهَا شَىْءٌ مِنْ ظِلٍّ قَالَ فَفَرَشْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرْوَةً مَعِي، ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ أَنْفُضُ مَا حَوْلَهُ، فَإِذَا أَنَا بِرَاعٍ قَدْ أَقْبَلَ فِي غُنَيْمَةٍ يُرِيدُ مِنَ الصَّخْرَةِ مِثْلَ الَّذِي أَرَدْنَا فَسَأَلْتُهُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلاَمُ فَقَالَ أَنَا لِفُلاَنٍ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قُلْتُ لَهُ هَلْ أَنْتَ حَالِبٌ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَخَذَ شَاةً مِنْ غَنَمِهِ فَقُلْتُ لَهُ انْفُضِ الضَّرْعَ‏.‏ قَالَ فَحَلَبَ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، وَمَعِي إِدَاوَةٌ مِنْ مَاءٍ عَلَيْهَا خِرْقَةٌ قَدْ رَوَّأْتُهَا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَبْتُ عَلَى اللَّبَنِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَشَرِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى رَضِيتُ، ثُمَّ ارْتَحَلْنَا وَالطَّلَبُ فِي إِثْرِنَا‏.‏

Аҳмад ибн Усмон бизга айтди, Шурайҳ ибн Маслама бизга айтди, Иброҳим ибн Юсуф бизга айтди, отасидан, Абу Исъҳоқдан, у деди: Барони ҳикоя қилаётганини эшитдим, у деди: Абу Бакр Озибдан бир эгар (раҳл) сотиб олди, мен уни у билан кўтардим. (Баро) деди: Озиб ундан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг юриши (ҳижрати) ҳақида сўради. У: «Бизнинг (изимизга) посбонлар (кузатувчилар) қўйилди, биз кечаси чиқдик ва тунимиз ва кунимизни тезлик билан (юриб) ўтказдик, токи кун тиккага келди (пешин қоим бўлди). Сўнг бизга бир қоя кўтарилди (кўринди), биз унга келдик, унда бир оз соя бор эди. (Баро) деди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам учун ўзим билан (бўлган) бир пўстак (чарм) ёздим, сўнг Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам унга ётди. Мен унинг атрофини қараб (пойлоб) кетдим, бирдан мен бир чўпон — бир неча қўй билан келаётганини (кўрдим), у қоядан биз хоҳлаган (сояни) хоҳлар эди. Мен ундан сўрадим: ‹Сен кимники(нг)сан, эй бола?› (дедим). У: ‹Мен фалонники› деди. Мен унга: ‹Қўйингда сут борми?› дедим. У: ‹Ҳа› деди. Мен унга: ‹Сен соғасанми?› дедим. У: ‹Ҳа› деди. У ўз қўйларидан бир қўйни олди. Мен унга: ‹Елинни (чангдан) қоқ› дедим. (Баро) деди: У бир оз сут соғди. Мен билан устида латтача бўлган сувли бир идиш (идова) бор эди — уни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам учун (совутиб) тайёрлаган эдим. Мен сутга (сув) қуйдим, токи унинг ости совуди. Сўнг уни Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга келтирдим ва: ‹Ич, эй Расулуллаҳ› дедим. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ичди, токи мен рози бўлдим. Сўнг биз кўчдик, таъқибчи(лар) бизнинг ортимизда (эди)», деди.

قَالَ الْبَرَاءُ فَدَخَلْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ عَلَى أَهْلِهِ، فَإِذَا عَائِشَةُ ابْنَتُهُ مُضْطَجِعَةٌ، قَدْ أَصَابَتْهَا حُمَّى، فَرَأَيْتُ أَبَاهَا فَقَبَّلَ خَدَّهَا، وَقَالَ كَيْفَ أَنْتِ يَا بُنَيَّةُ

Баро деди: Мен Абу Бакр билан унинг аҳлининг олдига кирдим, бирдан унинг қизи Оиша ётган эди, унга иситма (безгак) етган эди. Мен унинг отасини кўрдим — у унинг юзини (ёноғини) ўпди ва: «Сен қандайсан, эй қизгинам?», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حِمْيَرَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ، أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ وَسَّاجٍ، حَدَّثَهُ عَنْ أَنَسٍ، خَادِمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ فِي أَصْحَابِهِ أَشْمَطُ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ، فَغَلَفَهَا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ‏.‏

Сулаймон ибн Абдураҳмон бизга айтди, Муҳаммад ибн Ҳимяр бизга айтди, Иброҳим ибн Абу Абла бизга айтди: Уқба ибн Вассож унга Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хизматчиси Анасдан айтди, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам келди, унинг саҳобалари ичида Абу Бакрдан ўзга (сочи) чаллаган (оқарган) киши йўқ эди, у уни (сочини) хина ва катам (ўсимлик) билан бўяди.

وَقَالَ دُحَيْمٌ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو عُبَيْدٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ وَسَّاجٍ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَكَانَ أَسَنَّ أَصْحَابِهِ أَبُو بَكْرٍ، فَغَلَفَهَا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ حَتَّى قَنَأَ لَوْنُهَا‏.‏

Дуҳайм деди: Валид бизга айтди, Авзоий бизга айтди, Абу Убайд менга айтди, Уқба ибн Вассождан, Анас ибн Молик розияллаҳу анҳу менга айтди, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Мадинага келди, унинг саҳобалари ичида энг кексаси Абу Бакр эди, у (сочини) хина ва катам билан бўяди, токи унинг ранги (тўқ қизил) бўлиб кетди.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ كَلْبٍ يُقَالُ لَهَا أُمُّ بَكْرٍ، فَلَمَّا هَاجَرَ أَبُو بَكْرٍ طَلَّقَهَا، فَتَزَوَّجَهَا ابْنُ عَمِّهَا، هَذَا الشَّاعِرُ الَّذِي قَالَ هَذِهِ الْقَصِيدَةَ، رَثَى كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ مِنَ الشِّيزَى تُزَيَّنُ بِالسَّنَامِ وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ، قَلِيبِ بَدْرٍ مِنَ الْقَيْنَاتِ وَالشَّرْبِ الْكِرَامِ تُحَيِّي بِالسَّلاَمَةِ أُمُّ بَكْرٍ وَهَلْ لِي بَعْدَ قَوْمِي مِنْ سَلاَمِ يُحَدِّثُنَا الرَّسُولُ بِأَنْ سَنَحْيَا وَكَيْفَ حَيَاةُ أَصْدَاءٍ وَهَامِ

Асбағ бизга айтди, Ибн Ваҳб бизга айтди, Юнусдан, Ибн Шиҳобдан, Урва ибнуз-Зубайрдан, Оишадан: Абу Бакр розияллаҳу анҳу Калб (қабиласи)дан Умму Бакр деб аталувчи бир аёлга уйланган эди. Абу Бакр ҳижрат қилганида, уни талоқ қилди, сўнг унга амаки ўғли уйланди — мана бу шоир, у (қуйидаги) қасидани айтган, Қурайш кофирларига марсия ўқиб: «Қудуқда — Бадр қудуғида — нима бор — шийз (ёғоч)дан, ўркач (семизлик) билан безатилган (дастурхон)дан? Ва қудуқда — Бадр қудуғида — нима бор — кунлардан (куйчи чўрилардан) ва карам (сахий) ичувчилардан? Умму Бакр (мени) саломат билан дуо қилаяпди (лекин) менга қавмимдан кейин саломат борми? Расул бизга биз (қайтадан) тириламиз дейди — (ахир) бақирувчи (қуш)лар ва бойўғли(дек ўлик суяк)ларнинг ҳаёти қандай бўлсин?» (— бу куфр шеъридир).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْغَارِ فَرَفَعْتُ رَأْسِي، فَإِذَا أَنَا بِأَقْدَامِ الْقَوْمِ، فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَوْ أَنَّ بَعْضَهُمْ طَأْطَأَ بَصَرَهُ رَآنَا‏.‏ قَالَ ‏ "‏ اسْكُتْ يَا أَبَا بَكْرٍ، اثْنَانِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا ‏"‏‏.‏

Мусо ибн Исмоил бизга айтди, Ҳаммом бизга айтди, Собитдан, Анасдан, Абу Бакр розияллаҳу анҳудан, у деди: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан ғорда эдим. Мен бошимни кўтардим, бирдан мен қавмнин оёқларини (кўрдим). Мен: «Эй Аллаҳнинг Набийси, агар улардан баъзиси кўзини (оёғи остига) паст туширса, бизни кўрар эди», дедим. У: «Жим бўл, эй Абу Бакр, (биз) икки (кишимиз)ки, Аллаҳ учинчимиздир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ،‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنِ الْهِجْرَةِ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكَ إِنَّ الْهِجْرَةَ شَأْنُهَا شَدِيدٌ، فَهَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتُعْطِي صَدَقَتَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَمْنَحُ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَحْلُبُهَا يَوْمَ وُرُودِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاعْمَلْ مِنْ وَرَاءِ الْبِحَارِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَنْ يَتِرَكَ مِنْ عَمَلِكَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏

Али ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Валид ибн Муслим бизга айтди, Авзоий бизга айтди; (ва) Муҳаммад ибн Юсуф деди: Авзоий бизга айтди, Зуҳрий бизга айтди, у деди: Ато ибн Язид Лайсий менга айтди, у деди: Абу Саъид розияллаҳу анҳу менга айтди, у деди: Бир аъробий (чўл араби) Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига келди ва ундан ҳижрат ҳақида сўради. У: «Вой сенга! Албатта ҳижратнинг иши оғир(дир); сенда туя борми?», деди. У: «Ҳа», деди. У: «Унинг садақасини (закотини) берасанми?», деди. У: «Ҳа», деди. У: «Ундан (сутидан муҳтожларга) берасанми (манҳа қиласанми)?», деди. У: «Ҳа», деди. У: «Уни сувга келган куни соғасанми (йўловчиларга сут берасанми)?», деди. У: «Ҳа», деди. У: «У ҳолда денгизлар ортида (узоқда) (бўлсанг ҳам яхши амал) қил, чунки Аллаҳ сенинг амалингдан ҳеч нарсани камайтирмайди», деди.